UtshovChapter 61
61.1
धृतराष्ट्र उवाच
श्वोभूते किमकार्षुस्ते दुःखशोकसमन्विताः
अभिमन्यौ हते तत्र के वायुध्यन्त मामकाः
Dhritarashtra uvacha
Shvobhute kimakarshuste duhkhashokasamanvitah
Abhimanyau hate tatra ke vayudhyanta mamakah
61.2
जानन्तस्तस्य कर्माणि कुरवः सव्यसाचिनः
कथं तत्किल्बिषं कृत्वा निर्भया ब्रूहि मामकाः
Janantastasya karmani kuravah savyasachinah
Katham tatkilbisham kritva nirbhaya bruhi mamakah
61.3
पुत्रशोकाभिसंतप्तं क्रुद्धं मृत्युमिवान्तकम्
आयान्तं पुरुषव्याघ्रं कथं ददृशुराहवे
Putrashokabhisantaptam kruddham mrityumivantakam
Ayantam purushavyaghram katham dadrishurahave
61.4
कपिराजध्वजं संख्ये विधुन्वानं महद्धनुः
दृष्ट्वा पुत्रपरिद्यूनं किमकुर्वन्त मामकाः
Kapirajadhvajam sankhye vidhunvanam mahaddhanuh
Drishtva putraparidyunam kimakurvanta mamakah
61.5
किं नु संजय संग्रामे वृत्तं दुर्योधनं प्रति
परिदेवो महानत्र श्रुतो मे नाभिनन्दनम्
Kim nu sanjaya sangrame vrittam duryodhanam prati
Paridevo mahanatra shruto me nabhinandanam
61.6
बभूवुर्ये मनोग्राह्याः शब्दाः श्रुतिसुखावहाः
न श्रूयन्तेऽद्य ते सर्वे सैन्धवस्य निवेशने
Babhuvurye manograhyah shabdah shrutisukhavahah
Na shruyantedya te sarve saindhavasya niveshane
61.7
स्तुवतां नाद्य श्रूयन्ते पुत्राणां शिबिरे मम
सूतमागधसंघानां नर्तकानां च सर्वशः
Stuvatam nadya shruyante putranam shibire mama
Sutamagadhasanghanam nartakanam cha sarvashah
61.8
शब्देन नादिताभीक्ष्णमभवद्यत्र मे श्रुतिः
दीनानामद्य तं शब्दं न शृणोमि समीरितम्
Shabdena naditabhikshnamabhavadyatra me shrutih
Dinanamadya tam shabdam na shrinomi samiritam
61.9
निवेशने सत्यधृतेः सोमदत्तस्य संजय
आसीनोऽहं पुरा तात शब्दमश्रौषमुत्तमम्
Niveshane satyadhriteh somadattasya sanjaya
Asinoham pura tata shabdamashraushamuttamam
61.10
तदद्य हीनपुण्योऽहमार्तस्वरनिनादितम्
निवेशनं हतोत्साहं पुत्राणां मम लक्षये
Tadadya hinapunyohamartasvaraninaditam
Niveshanam hatotsaham putranam mama lakshaye
61.11
विविंशतेर्दुर्मुखस्य चित्रसेनविकर्णयोः
अन्येषां च सुतानां मे न तथा श्रूयते ध्वनिः
Vivinshaterdurmukhasya chitrasenavikarnayoh
Anyesham cha sutanam me na tatha shruyate dhvanih
61.12
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या यं शिष्याः पर्युपासते
द्रोणपुत्रं महेष्वासं पुत्राणां मे परायणम्
Brahmanah kshatriya vaishya yam shishyah paryupasate
Dronaputram maheshvasam putranam me parayanam
61.13
वितण्डालापसंलापैर्हुतयाचितवन्दितैः
गीतैश्च विविधैरिष्टै रमते यो दिवानिशम्
Vitandalapasanlapairhutayachitavanditaih
Gitaishcha vividhairishtai ramate yo divanisham
61.14
उपास्यमानो बहुभिः कुरुपाण्डवसात्वतैः
सूत तस्य गृहे शब्दो नाद्य द्रौणेर्यथा पुरा
Upasyamano bahubhih kurupandavasatvataih
Suta tasya grihe shabdo nadya drauneryatha pura
61.15
द्रोणपुत्रं महेष्वासं गायना नर्तकाश्च ये
अत्यर्थमुपतिष्ठन्ति तेषां न श्रूयते ध्वनिः
Dronaputram maheshvasam gayana nartakashcha ye
Atyarthamupatishthanti tesham na shruyate dhvanih
61.16
विन्दानुविन्दयोः सायं शिबिरे यो महाध्वनिः
श्रूयते सोऽद्य न तथा केकयानां च वेश्मसु
Vindanuvindayoh sayam shibire yo mahadhvanih
Shruyate sodya na tatha kekayanam cha veshmasu
61.17
नित्यप्रमुदितानां च तालगीतस्वनो महान्
नृत्यतां श्रूयते तात गणानां सोऽद्य न ध्वनिः
Nityapramuditanam cha talagitasvano mahan
Nrityatam shruyate tata gananam sodya na dhvanih
61.18
सप्ततन्तून्वितन्वाना यमुपासन्ति याजकाः
सौमदत्तिं श्रुतनिधिं तेषां न श्रूयते ध्वनिः
Saptatantunvitanvana yamupasanti yajakah
Saumadattim shrutanidhim tesham na shruyate dhvanih
61.19
ज्याघोषो ब्रह्मघोषश्च तोमरासिरथध्वनिः
द्रोणस्यासीदविरतो गृहे तन्न शृणोम्यहम्
Jyaghosho brahmaghoshashcha tomarasirathadhvanih
Dronasyasidavirato grihe tanna shrinomyaham
61.20
नानादेशसमुत्थानां गीतानां योऽभवत्स्वनः
वादित्रनादितानां च सोऽद्य न श्रूयते महान्
Nanadeshasamutthanam gitanam yobhavatsvanah
Vaditranaditanam cha sodya na shruyate mahan
61.21
यदा प्रभृत्युपप्लव्याच्छान्तिमिच्छञ्जनार्दनः
आगतः सर्वभूतानामनुकम्पार्थमच्युतः
Yada prabhrityupaplavyachchhantimichchhanjanardanah
Agatah sarvabhutanamanukamparthamachyutah
61.22
ततोऽहमब्रुवं सूत मन्दं दुर्योधनं तदा
वासुदेवेन तीर्थेन पुत्र संशाम्य पाण्डवैः
Tatohamabruvam suta mandam duryodhanam tada
Vasudevena tirthena putra sanshamya pandavaih
61.23
कालप्राप्तमहं मन्ये मा त्वं दुर्योधनातिगाः
शमे चेद्याचमानं त्वं प्रत्याख्यास्यसि केशवम्
हितार्थमभिजल्पन्तं न तथास्त्यपराजयः
Kalapraptamaham manye ma tvam duryodhanatigah
Shame chedyachamanam tvam pratyakhyasyasi keshavam
Hitarthamabhijalpantam na tathastyaparajayah
61.24
प्रत्याचष्ट स दाशार्हमृषभं सर्वधन्विनाम्
अनुनेयानि जल्पन्तमनयान्नान्वपद्यत
Pratyachashta sa dasharhamrishabham sarvadhanvinam
Anuneyani jalpantamanayannanvapadyata
61.25
ततो दुःशासनस्यैव कर्णस्य च मतं द्वयोः
अन्ववर्तत हित्वा मां कृष्टः कालेन दुर्मतिः
Tato duhshasanasyaiva karnasya cha matam dvayoh
Anvavartata hitva mam krishtah kalena durmatih
61.26
न ह्यहं द्यूतमिच्छामि विदुरो न प्रशंसति
सैन्धवो नेच्छते द्यूतं भीष्मो न द्यूतमिच्छति
Na hyaham dyutamichchhami viduro na prashansati
Saindhavo nechchhate dyutam bhishmo na dyutamichchhati
61.27
शल्यो भूरिश्रवाश्चैव पुरुमित्रो जयस्तथा
अश्वत्थामा कृपो द्रोणो द्यूतं नेच्छन्ति संजय
Shalyo bhurishravashchaiva purumitro jayastatha
Ashvatthama kripo drono dyutam nechchhanti sanjaya
61.28
एतेषां मतमाज्ञाय यदि वर्तेत पुत्रकः
सज्ञातिमित्रः ससुहृच्चिरं जीवेदनामयः
Etesham matamagyaya yadi varteta putrakah
Sagyatimitrah sasuhrichchiram jivedanamayah
61.29
श्लक्ष्णा मधुरसंभाषा ज्ञातिमध्ये प्रियंवदाः
कुलीनाः संमताः प्राज्ञाः सुखं प्राप्स्यन्ति पाण्डवाः
Shlakshna madhurasambhasha gyatimadhye priyanvadah
Kulinah sammatah pragyah sukham prapsyanti pandavah
61.30
धर्मापेक्षो नरो नित्यं सर्वत्र लभते सुखम्
प्रेत्यभावे च कल्याणं प्रसादं प्रतिपद्यते
Dharmapeksho naro nityam sarvatra labhate sukham
Pretyabhave cha kalyanam prasadam pratipadyate
61.31
अर्हन्त्यर्धं पृथिव्यास्ते भोक्तुं सामर्थ्यसाधनाः
तेषामपि समुद्रान्ता पितृपैतामही मही
Arhantyardham prithivyaste bhoktum samarthyasadhanah
Teshamapi samudranta pitripaitamahi mahi
61.32
नियुज्यमानाः स्थास्यन्ति पाण्डवा धर्मवर्त्मनि
सन्ति नो ज्ञातयस्तात येषां श्रोष्यन्ति पाण्डवाः
Niyujyamanah sthasyanti pandava dharmavartmani
Santi no gyatayastata yesham shroshyanti pandavah
61.33
शल्यस्य सोमदत्तस्य भीष्मस्य च महात्मनः
द्रोणस्याथ विकर्णस्य बाह्लिकस्य कृपस्य च
Shalyasya somadattasya bhishmasya cha mahatmanah
Dronasyatha vikarnasya bahlikasya kripasya cha
61.34
अन्येषां चैव वृद्धानां भरतानां महात्मनाम्
त्वदर्थं ब्रुवतां तात करिष्यन्ति वचो हितम्
Anyesham chaiva vriddhanam bharatanam mahatmanam
Tvadartham bruvatam tata karishyanti vacho hitam
61.35
कं वा त्वं मन्यसे तेषां यस्त्वा ब्रूयादतोऽन्यथा
कृष्णो न धर्मं संजह्यात्सर्वे ते च त्वदन्वयाः
Kam va tvam manyase tesham yastva bruyadatonyatha
Krishno na dharmam sanjahyatsarve te cha tvadanvayah
61.36
मयापि चोक्तास्ते वीरा वचनं धर्मसंहितम्
नान्यथा प्रकरिष्यन्ति धर्मात्मानो हि पाण्डवाः
Mayapi choktaste vira vachanam dharmasanhitam
Nanyatha prakarishyanti dharmatmano hi pandavah
61.37
इत्यहं विलपन्सूत बहुशः पुत्रमुक्तवान्
न च मे श्रुतवान्मूढो मन्ये कालस्य पर्ययम्
Ityaham vilapansuta bahushah putramuktavan
Na cha me shrutavanmudho manye kalasya paryayam
61.38
वृकोदरार्जुनौ यत्र वृष्णिवीरश्च सात्यकिः
उत्तमौजाश्च पाञ्चाल्यो युधामन्युश्च दुर्जयः
Vrikodararjunau yatra vrishnivirashcha satyakih
Uttamaujashcha panchalyo yudhamanyushcha durjayah
61.39
धृष्टद्युम्नश्च दुर्धर्षः शिखण्डी चापराजितः
अश्मकाः केकयाश्चैव क्षत्रधर्मा च सौमकिः
Dhrishtadyumnashcha durdharshah shikhandi chaparajitah
Ashmakah kekayashchaiva kshatradharma cha saumakih
61.40
चैद्यश्च चेकितानश्च पुत्रः काश्यस्य चाभिभुः
द्रौपदेया विराटश्च द्रुपदश्च महारथः
यमौ च पुरुषव्याघ्रौ मन्त्री च मधुसूदनः
Chaidyashcha chekitanashcha putrah kashyasya chabhibhuh
Draupadeya viratashcha drupadashcha maharathah
Yamau cha purushavyaghrau mantri cha madhusudanah
61.41
क एताञ्जातु युध्येत लोकेऽस्मिन्वै जिजीविषुः
दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणान्संहरेयुररिंदमाः
Ka etanjatu yudhyeta lokesminvai jijivishuh
Divyamastram vikurvanansanhareyurarindamah
61.42
अन्यो दुर्योधनात्कर्णाच्छकुनेश्चापि सौबलात्
दुःशासनचतुर्थानां नान्यं पश्यामि पञ्चमम्
Anyo duryodhanatkarnachchhakuneshchapi saubalat
Duhshasanachaturthanam nanyam pashyami panchamam
61.43
येषामभीशुहस्तः स्याद्विष्वक्सेनो रथे स्थितः
संनद्धश्चार्जुनो योद्धा तेषां नास्ति पराजयः
Yeshamabhishuhastah syadvishvakseno rathe sthitah
Sannaddhashcharjuno yoddha tesham nasti parajayah
61.44
तेषां मम विलापानां न हि दुर्योधनः स्मरेत्
हतौ हि पुरुषव्याघ्रौ भीष्मद्रोणौ त्वमात्थ मे
Tesham mama vilapanam na hi duryodhanah smaret
Hatau hi purushavyaghrau bhishmadronau tvamattha me
61.45
तेषां विदुरवाक्यानामुक्तानां दीर्घदर्शिनाम्
दृष्ट्वेमां फलनिर्वृत्तिं मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः
Tesham viduravakyanamuktanam dirghadarshinam
Drishtvemam phalanirvrittim manye shochanti putrakah
61.46
हिमात्यये यथा कक्षं शुष्कं वातेरितो महान्
अग्निर्दहेत्तथा सेनां मामिकां स धनंजयः
Himatyaye yatha kaksham shushkam vaterito mahan
Agnirdahettatha senam mamikam sa dhananjayah
61.47
आचक्ष्व तद्धि नः सर्वं कुशलो ह्यसि संजय
यदुपायात्तु सायाह्ने कृत्वा पार्थस्य किल्बिषम्
अभिमन्यौ हते तात कथमासीन्मनो हि वः
Achakshva taddhi nah sarvam kushalo hyasi sanjaya
Yadupayattu sayahne kritva parthasya kilbisham
Abhimanyau hate tata kathamasinmano hi vah
61.48
न जातु तस्य कर्माणि युधि गाण्डीवधन्वनः
अपकृत्वा महत्तात सोढुं शक्ष्यन्ति मामकाः
Na jatu tasya karmani yudhi gandivadhanvanah
Apakritva mahattata sodhum shakshyanti mamakah
61.49
किं नु दुर्योधनः कृत्यं कर्णः कृत्यं किमब्रवीत्
दुःशासनः सौबलश्च तेषामेवं गते अपि
सर्वेषां समवेतानां पुत्राणां मम संजय
Kim nu duryodhanah krityam karnah krityam kimabravit
Duhshasanah saubalashcha teshamevam gate api
Sarvesham samavetanam putranam mama sanjaya
61.50
यद्वृत्तं तात संग्रामे मन्दस्यापनयैर्भृशम्
लोभानुगतदुर्बुद्धेः क्रोधेन विकृतात्मनः
Yadvrittam tata sangrame mandasyapanayairbhrisham
Lobhanugatadurbuddheh krodhena vikritatmanah
61.51
राज्यकामस्य मूढस्य रागोपहतचेतसः
दुर्नीतं वा सुनीतं वा तन्ममाचक्ष्व संजय
Rajyakamasya mudhasya ragopahatachetasah
Durnitam va sunitam va tanmamachakshva sanjaya