UtshovChapter 56
56.1
संजय उवाच
ततोऽर्जुनस्य भवनं प्रविश्याप्रतिमं विभुः
स्पृष्ट्वाम्भः पुण्डरीकाक्षः स्थण्डिले शुभलक्षणे
संतस्तार शुभां शय्यां दर्भैर्वैडूर्यसंनिभैः
Sanjaya uvacha
Tatorjunasya bhavanam pravishyapratimam vibhuh
Sprishtvambhah pundarikakshah sthandile shubhalakshane
Santastara shubham shayyam darbhairvaiduryasannibhaih
56.2
ततो माल्येन विधिवल्लाजैर्गन्धैः सुमङ्गलैः
अलंचकार तां शय्यां परिवार्यायुधोत्तमैः
Tato malyena vidhivallajairgandhaih sumangalaih
Alanchakara tam shayyam parivaryayudhottamaih
56.3
ततः स्पृष्टोदकं पार्थं विनीताः परिचारकाः
दर्शयां नैत्यकं चक्रुर्नैशं त्रैयम्बकं बलिम्
Tatah sprishtodakam partham vinitah paricharakah
Darshayam naityakam chakrurnaisham traiyambakam balim
56.4
ततः प्रीतमनाः पार्थो गन्धैर्माल्यैश्च माधवम्
अलंकृत्योपहारं तं नैशमस्मै न्यवेदयत्
Tatah pritamanah partho gandhairmalyaishcha madhavam
Alankrityopaharam tam naishamasmai nyavedayat
56.5
स्मयमानस्तु गोविन्दः फल्गुनं प्रत्यभाषत
सुप्यतां पार्थ भद्रं ते कल्याणाय व्रजाम्यहम्
Smayamanastu govindah phalgunam pratyabhashata
Supyatam partha bhadram te kalyanaya vrajamyaham
56.6
स्थापयित्वा ततो द्वाःस्थान्गोप्तॄंश्चात्तायुधान्नरान्
दारुकानुगतः श्रीमान्विवेश शिबिरं स्वकम्
शिश्ये च शयने शुभ्रे बहुकृत्यं विचिन्तयन्
Sthapayitva tato dvahsthangoptrinshchattayudhannaran
Darukanugatah shrimanvivesha shibiram svakam
Shishye cha shayane shubhre bahukrityam vichintayan
56.7
न पाण्डवानां शिबिरे कश्चित्सुष्वाप तां निशाम्
प्रजागरः सर्वजनमाविवेश विशां पते
Na pandavanam shibire kashchitsushvapa tam nisham
Prajagarah sarvajanamavivesha visham pate
56.8
पुत्रशोकाभिभूतेन प्रतिज्ञातो महात्मना
सहसा सिन्धुराजस्य वधो गाण्डीवधन्वना
Putrashokabhibhutena pratigyato mahatmana
Sahasa sindhurajasya vadho gandivadhanvana
56.9
तत्कथं नु महाबाहुर्वासविः परवीरहा
प्रतिज्ञां सफलां कुर्यादिति ते समचिन्तयन्
Tatkatham nu mahabahurvasavih paraviraha
Pratigyam saphalam kuryaditi te samachintayan
56.10
कष्टं हीदं व्यवसितं पाण्डवेन महात्मना
पुत्रशोकाभितप्तेन प्रतिज्ञा महती कृता
Kashtam hidam vyavasitam pandavena mahatmana
Putrashokabhitaptena pratigya mahati krita
56.11
भ्रातरश्चापि विक्रान्ता बहुलानि बलानि च
धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण सर्वं तस्मै निवेदितम्
Bhratarashchapi vikranta bahulani balani cha
Dhritarashtrasya putrena sarvam tasmai niveditam
56.12
स हत्वा सैन्धवं संख्ये पुनरेतु धनंजयः
जित्वा रिपुगणांश्चैव पारयत्वर्जुनो व्रतम्
Sa hatva saindhavam sankhye punaretu dhananjayah
Jitva ripugananshchaiva parayatvarjuno vratam
56.13
अहत्वा सिन्धुराजं हि धूमकेतुं प्रवेक्ष्यति
न ह्येतदनृतं कर्तुमर्हः पार्थो धनंजयः
Ahatva sindhurajam hi dhumaketum pravekshyati
Na hyetadanritam kartumarhah partho dhananjayah
56.14
धर्मपुत्रः कथं राजा भविष्यति मृतेऽर्जुने
तस्मिन्हि विजयः कृत्स्नः पाण्डवेन समाहितः
Dharmaputrah katham raja bhavishyati mriterjune
Tasminhi vijayah kritsnah pandavena samahitah
56.15
यदि नः सुकृतं किंचिद्यदि दत्तं हुतं यदि
फलेन तस्य सर्वस्य सव्यसाची जयत्वरीन्
Yadi nah sukritam kinchidyadi dattam hutam yadi
Phalena tasya sarvasya savyasachi jayatvarin
56.16
एवं कथयतां तेषां जयमाशंसतां प्रभो
कृच्छ्रेण महता राजन्रजनी व्यत्यवर्तत
Evam kathayatam tesham jayamashansatam prabho
Krichchhrena mahata rajanrajani vyatyavartata
56.17
तस्यां रजन्यां मध्ये तु प्रतिबुद्धो जनार्दनः
स्मृत्वा प्रतिज्ञां पार्थस्य दारुकं प्रत्यभाषत
Tasyam rajanyam madhye tu pratibuddho janardanah
Smritva pratigyam parthasya darukam pratyabhashata
56.18
अर्जुनेन प्रतिज्ञातमार्तेन हतबन्धुना
जयद्रथं हनिष्यामि श्वोभूत इति दारुक
Arjunena pratigyatamartena hatabandhuna
Jayadratham hanishyami shvobhuta iti daruka
56.19
तत्तु दुर्योधनः श्रुत्वा मन्त्रिभिर्मन्त्रयिष्यति
यथा जयद्रथं पार्थो न हन्यादिति संयुगे
Tattu duryodhanah shrutva mantribhirmantrayishyati
Yatha jayadratham partho na hanyaditi sanyuge
56.20
अक्षौहिण्यो हि ताः सर्वा रक्षिष्यन्ति जयद्रथम्
द्रोणश्च सह पुत्रेण सर्वास्त्रविधिपारगः
Akshauhinyo hi tah sarva rakshishyanti jayadratham
Dronashcha saha putrena sarvastravidhiparagah
56.21
एको वीरः सहस्राक्षो दैत्यदानवमर्दिता
सोऽपि तं नोत्सहेताजौ हन्तुं द्रोणेन रक्षितम्
Eko virah sahasraksho daityadanavamardita
Sopi tam notsahetajau hantum dronena rakshitam
56.22
सोऽहं श्वस्तत्करिष्यामि यथा कुन्तीसुतोऽर्जुनः
अप्राप्तेऽस्तं दिनकरे हनिष्यति जयद्रथम्
Soham shvastatkarishyami yatha kuntisutorjunah
Apraptestam dinakare hanishyati jayadratham
56.23
न हि दारा न मित्राणि ज्ञातयो न च बान्धवाः
कश्चिन्नान्यः प्रियतरः कुन्तीपुत्रान्ममार्जुनात्
Na hi dara na mitrani gyatayo na cha bandhavah
Kashchinnanyah priyatarah kuntiputranmamarjunat
56.24
अनर्जुनमिमं लोकं मुहूर्तमपि दारुक
उदीक्षितुं न शक्तोऽहं भविता न च तत्तथा
Anarjunamimam lokam muhurtamapi daruka
Udikshitum na shaktoham bhavita na cha tattatha
56.25
अहं ध्वजिन्यः शत्रूणां सहयाः सरथद्विपाः
अर्जुनार्थे हनिष्यामि सकर्णाः ससुयोधनाः
Aham dhvajinyah shatrunam sahayah sarathadvipah
Arjunarthe hanishyami sakarnah sasuyodhanah
56.26
श्वो निरीक्षन्तु मे वीर्यं त्रयो लोका महाहवे
धनंजयार्थं समरे पराक्रान्तस्य दारुक
Shvo nirikshantu me viryam trayo loka mahahave
Dhananjayartham samare parakrantasya daruka
56.27
श्वो नरेन्द्रसहस्राणि राजपुत्रशतानि च
साश्वद्विपरथान्याजौ विद्रविष्यन्ति दारुक
Shvo narendrasahasrani rajaputrashatani cha
Sashvadviparathanyajau vidravishyanti daruka
56.28
श्वस्तां चक्रप्रमथितां द्रक्ष्यसे नृपवाहिनीम्
मया क्रुद्धेन समरे पाण्डवार्थे निपातिताम्
Shvastam chakrapramathitam drakshyase nripavahinim
Maya kruddhena samare pandavarthe nipatitam
56.29
श्वः सदेवाः सगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः
ज्ञास्यन्ति लोकाः सर्वे मां सुहृदं सव्यसाचिनः
Shvah sadevah sagandharvah pishachoragarakshasah
Gyasyanti lokah sarve mam suhridam savyasachinah
56.30
यस्तं द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्तमनु स मामनु
इति संकल्प्यतां बुद्ध्या शरीरार्धं ममार्जुनः
Yastam dveshti sa mam dveshti yastamanu sa mamanu
Iti sankalpyatam buddhya sharirardham mamarjunah
56.31
यथा त्वमप्रभातायामस्यां निशि रथोत्तमम्
कल्पयित्वा यथाशास्त्रमादाय व्रतसंयतः
Yatha tvamaprabhatayamasyam nishi rathottamam
Kalpayitva yathashastramadaya vratasanyatah
56.32
गदां कौमोदकीं दिव्यां शक्तिं चक्रं धनुः शरान्
आरोप्य वै रथे सूत सर्वोपकरणानि च
Gadam kaumodakim divyam shaktim chakram dhanuh sharan
Aropya vai rathe suta sarvopakaranani cha
56.33
स्थानं हि कल्पयित्वा च रथोपस्थे ध्वजस्य मे
वैनतेयस्य वीरस्य समरे रथशोभिनः
Sthanam hi kalpayitva cha rathopasthe dhvajasya me
Vainateyasya virasya samare rathashobhinah
56.34
छत्रं जाम्बूनदैर्जालैरर्कज्वलनसंनिभैः
विश्वकर्मकृतैर्दिव्यैरश्वानपि च भूषितान्
Chhatram jambunadairjalairarkajvalanasannibhaih
Vishvakarmakritairdivyairashvanapi cha bhushitan
56.35
बलाहकं मेघपुष्पं सैन्यं सुग्रीवमेव च
युक्त्वा वाजिवरान्यत्तः कवची तिष्ठ दारुक
Balahakam meghapushpam sainyam sugrivameva cha
Yuktva vajivaranyattah kavachi tishtha daruka
56.36
पाञ्चजन्यस्य निर्घोषमार्षभेणैव पूरितम्
श्रुत्वा तु भैरवं नादमुपयाया जवेन माम्
Panchajanyasya nirghoshamarshabhenaiva puritam
Shrutva tu bhairavam nadamupayaya javena mam
56.37
एकाह्नाहममर्षं च सर्वदुःखानि चैव ह
भ्रातुः पितृष्वसेयस्य व्यपनेष्यामि दारुक
Ekahnahamamarsham cha sarvaduhkhani chaiva ha
Bhratuh pitrishvaseyasya vyapaneshyami daruka
56.38
सर्वोपायैर्यतिष्यामि यथा बीभत्सुराहवे
पश्यतां धार्तराष्ट्राणां हनिष्यति जयद्रथम्
Sarvopayairyatishyami yatha bibhatsurahave
Pashyatam dhartarashtranam hanishyati jayadratham
56.39
यस्य यस्य च बीभत्सुर्वधे यत्नं करिष्यति
आशंसे सारथे तत्र भवितास्य ध्रुवो जयः
Yasya yasya cha bibhatsurvadhe yatnam karishyati
Ashanse sarathe tatra bhavitasya dhruvo jayah
56.40
दारुक उवाच
जय एव ध्रुवस्तस्य कुत एव पराजयः
यस्य त्वं पुरुषव्याघ्र सारथ्यमुपजग्मिवान्
Daruka uvacha
Jaya eva dhruvastasya kuta eva parajayah
Yasya tvam purushavyaghra sarathyamupajagmivan
56.41
एवं चैतत्करिष्यामि यथा मामनुशाससि
सुप्रभातामिमां रात्रिं जयाय विजयस्य हि
Evam chaitatkarishyami yatha mamanushasasi
Suprabhatamimam ratrim jayaya vijayasya hi