UtshovChapter 55
55.1
संजय उवाच
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य केशवस्य महात्मनः
सुभद्रा पुत्रशोकार्ता विललाप सुदुःखिता
Sanjaya uvacha
Etachchhrutva vachastasya keshavasya mahatmanah
Subhadra putrashokarta vilalapa suduhkhita
55.2
हा पुत्र मम मन्दायाः कथं संयुगमेत्य ह
निधनं प्राप्तवांस्तात पितृतुल्यपराक्रमः
Ha putra mama mandayah katham sanyugametya ha
Nidhanam praptavanstata pitritulyaparakramah
55.3
कथमिन्दीवरश्यामं सुदंष्ट्रं चारुलोचनम्
मुखं ते दृश्यते वत्स गुण्ठितं रणरेणुना
Kathamindivarashyamam sudanshtram charulochanam
Mukham te drishyate vatsa gunthitam ranarenuna
55.4
नूनं शूरं निपतितं त्वां पश्यन्त्यनिवर्तिनम्
सुशिरोग्रीवबाह्वंसं व्यूढोरस्कं निरूदरम्
Nunam shuram nipatitam tvam pashyantyanivartinam
Sushirogrivabahvansam vyudhoraskam nirudaram
55.5
चारूपचितसर्वाङ्गं स्वक्षं शस्त्रक्षताचितम्
भूतानि त्वा निरीक्षन्ते नूनं चन्द्रमिवोदितम्
Charupachitasarvangam svaksham shastrakshatachitam
Bhutani tva nirikshante nunam chandramivoditam
55.6
शयनीयं पुरा यस्य स्पर्ध्यास्तरणसंवृतम्
भूमावद्य कथं शेषे विप्रविद्धः सुखोचितः
Shayaniyam pura yasya spardhyastaranasanvritam
Bhumavadya katham sheshe vipraviddhah sukhochitah
55.7
योऽन्वास्यत पुरा वीरो वरस्त्रीभिर्महाभुजः
कथमन्वास्यते सोऽद्य शिवाभिः पतितो मृधे
Yonvasyata pura viro varastribhirmahabhujah
Kathamanvasyate sodya shivabhih patito mridhe
55.8
योऽस्तूयत पुरा हृष्टैः सूतमागधबन्दिभिः
सोऽद्य क्रव्याद्गणैर्घोरैर्विनदद्भिरुपास्यते
Yostuyata pura hrishtaih sutamagadhabandibhih
Sodya kravyadganairghorairvinadadbhirupasyate
55.9
पाण्डवेषु च नाथेषु वृष्णिवीरेषु चाभिभो
पाञ्चालेषु च वीरेषु हतः केनास्यनाथवत्
Pandaveshu cha natheshu vrishnivireshu chabhibho
Panchaleshu cha vireshu hatah kenasyanathavat
55.10
अतृप्तदर्शना पुत्र दर्शनस्य तवानघ
मन्दभाग्या गमिष्यामि व्यक्तमद्य यमक्षयम्
Atriptadarshana putra darshanasya tavanagha
Mandabhagya gamishyami vyaktamadya yamakshayam
55.11
विशालाक्षं सुकेशान्तं चारुवाक्यं सुगन्धि च
तव पुत्र कदा भूयो मुखं द्रक्ष्यामि निर्व्रणम्
Vishalaksham sukeshantam charuvakyam sugandhi cha
Tava putra kada bhuyo mukham drakshyami nirvranam
55.12
धिग्बलं भीमसेनस्य धिक्पार्थस्य धनुष्मताम्
धिग्वीर्यं वृष्णिवीराणां पाञ्चालानां च धिग्बलम्
Dhigbalam bhimasenasya dhikparthasya dhanushmatam
Dhigviryam vrishniviranam panchalanam cha dhigbalam
55.13
धिक्केकयांस्तथा चेदीन्मत्स्यांश्चैवाथ सृञ्जयान्
ये त्वा रणे गतं वीरं न जानन्ति निपातितम्
Dhikkekayanstatha chedinmatsyanshchaivatha srinjayan
Ye tva rane gatam viram na jananti nipatitam
55.14
अद्य पश्यामि पृथिवीं शून्यामिव हतत्विषम्
अभिमन्युमपश्यन्ती शोकव्याकुललोचना
Adya pashyami prithivim shunyamiva hatatvisham
Abhimanyumapashyanti shokavyakulalochana
55.15
स्वस्रीयं वासुदेवस्य पुत्रं गाण्डीवधन्वनः
कथं त्वा विरथं वीरं द्रक्ष्याम्यन्यैर्निपातितम्
Svasriyam vasudevasya putram gandivadhanvanah
Katham tva viratham viram drakshyamyanyairnipatitam
55.16
हा वीर दृष्टो नष्टश्च धनं स्वप्न इवासि मे
अहो ह्यनित्यं मानुष्यं जलबुद्बुदचञ्चलम्
Ha vira drishto nashtashcha dhanam svapna ivasi me
Aho hyanityam manushyam jalabudbudachanchalam
55.17
इमां ते तरुणीं भार्यां त्वदाधिभिरभिप्लुताम्
कथं संधारयिष्यामि विवत्सामिव धेनुकाम्
Imam te tarunim bharyam tvadadhibhirabhiplutam
Katham sandharayishyami vivatsamiva dhenukam
55.18
अहो ह्यकाले प्रस्थानं कृतवानसि पुत्रक
विहाय फलकाले मां सुगृद्धां तव दर्शने
Aho hyakale prasthanam kritavanasi putraka
Vihaya phalakale mam sugriddham tava darshane
55.19
नूनं गतिः कृतान्तस्य प्राज्ञैरपि सुदुर्विदा
यत्र त्वं केशवे नाथे संग्रामेऽनाथवद्धतः
Nunam gatih kritantasya pragyairapi sudurvida
Yatra tvam keshave nathe sangramenathavaddhatah
55.20
यज्वनां दानशीलानां ब्राह्मणानां कृतात्मनाम्
चरितब्रह्मचर्याणां पुण्यतीर्थावगाहिनाम्
Yajvanam danashilanam brahmananam kritatmanam
Charitabrahmacharyanam punyatirthavagahinam
55.21
कृतज्ञानां वदान्यानां गुरुशुश्रूषिणामपि
सहस्रदक्षिणानां च या गतिस्तामवाप्नुहि
Kritagyanam vadanyanam gurushushrushinamapi
Sahasradakshinanam cha ya gatistamavapnuhi
55.22
या गतिर्युध्यमानानां शूराणामनिवर्तिनाम्
हत्वारीन्निहतानां च संग्रामे तां गतिं व्रज
Ya gatiryudhyamananam shuranamanivartinam
Hatvarinnihatanam cha sangrame tam gatim vraja
55.23
गोसहस्रप्रदातॄणां क्रतुदानां च या गतिः
नैवेशिकं चाभिमतं ददतां या गतिः शुभा
Gosahasrapradatrinam kratudanam cha ya gatih
Naiveshikam chabhimatam dadatam ya gatih shubha
55.24
ब्रह्मचर्येण यां यान्ति मुनयः संशितव्रताः
एकपत्न्यश्च यां यान्ति तां गतिं व्रज पुत्रक
Brahmacharyena yam yanti munayah sanshitavratah
Ekapatnyashcha yam yanti tam gatim vraja putraka
55.25
राज्ञां सुचरितैर्या च गतिर्भवति शाश्वती
चतुराश्रमिणां पुण्यैः पावितानां सुरक्षितैः
Ragyam sucharitairya cha gatirbhavati shashvati
Chaturashraminam punyaih pavitanam surakshitaih
55.26
दीनानुकम्पिनां या च सततं संविभागिनाम्
पैशुन्याच्च निवृत्तानां तां गतिं व्रज पुत्रक
Dinanukampinam ya cha satatam sanvibhaginam
Paishunyachcha nivrittanam tam gatim vraja putraka
55.27
व्रतिनां धर्मशीलानां गुरुशुश्रूषिणामपि
अमोघातिथिनां या च तां गतिं व्रज पुत्रक
Vratinam dharmashilanam gurushushrushinamapi
Amoghatithinam ya cha tam gatim vraja putraka
55.28
ऋतुकाले स्वकां पत्नीं गच्छतां या मनस्विनाम्
न चान्यदारसेवीनां तां गतिं व्रज पुत्रक
Ritukale svakam patnim gachchhatam ya manasvinam
Na chanyadarasevinam tam gatim vraja putraka
55.29
साम्ना ये सर्वभूतानि गच्छन्ति गतमत्सराः
नारुंतुदानां क्षमिणां या गतिस्तामवाप्नुहि
Samna ye sarvabhutani gachchhanti gatamatsarah
Naruntudanam kshaminam ya gatistamavapnuhi
55.30
मधुमांसनिवृत्तानां मदाद्दम्भात्तथानृतात्
परोपतापत्यक्तानां तां गतिं व्रज पुत्रक
Madhumansanivrittanam madaddambhattathanritat
Paropatapatyaktanam tam gatim vraja putraka
55.31
ह्रीमन्तः सर्वशास्त्रज्ञा ज्ञानतृप्ता जितेन्द्रियाः
यां गतिं साधवो यान्ति तां गतिं व्रज पुत्रक
Hrimantah sarvashastragya gyanatripta jitendriyah
Yam gatim sadhavo yanti tam gatim vraja putraka
55.32
एवं विलपतीं दीनां सुभद्रां शोककर्शिताम्
अभ्यपद्यत पाञ्चाली वैराटीसहिता तदा
Evam vilapatim dinam subhadram shokakarshitam
Abhyapadyata panchali vairatisahita tada
55.33
ताः प्रकामं रुदित्वा च विलप्य च सुदुःखिताः
उन्मत्तवत्तदा राजन्विसंज्ञा न्यपतन्क्षितौ
Tah prakamam ruditva cha vilapya cha suduhkhitah
Unmattavattada rajanvisangya nyapatankshitau
55.34
सोपचारस्तु कृष्णस्तां दुःखितां भृशदुःखितः
सिक्त्वाम्भसा समाश्वास्य तत्तदुक्त्वा हितं वचः
Sopacharastu krishnastam duhkhitam bhrishaduhkhitah
Siktvambhasa samashvasya tattaduktva hitam vachah
55.35
विसंज्ञकल्पां रुदतीमपविद्धां प्रवेपतीम्
भगिनीं पुण्डरीकाक्ष इदं वचनमब्रवीत्
Visangyakalpam rudatimapaviddham pravepatim
Bhaginim pundarikaksha idam vachanamabravit
55.36
सुभद्रे मा शुचः पुत्रं पाञ्चाल्याश्वासयोत्तराम्
गतोऽभिमन्युः प्रथितां गतिं क्षत्रियपुंगवः
Subhadre ma shuchah putram panchalyashvasayottaram
Gatobhimanyuh prathitam gatim kshatriyapungavah
55.37
ये चान्येऽपि कुले सन्ति पुरुषा नो वरानने
सर्वे ते वै गतिं यान्तु अभिमन्योर्यशस्विनः
Ye chanyepi kule santi purusha no varanane
Sarve te vai gatim yantu abhimanyoryashasvinah
55.38
कुर्याम तद्वयं कर्म क्रियासुः सुहृदश्च नः
कृतवान्यादृगद्यैकस्तव पुत्रो महारथः
Kuryama tadvayam karma kriyasuh suhridashcha nah
Kritavanyadrigadyaikastava putro maharathah
55.39
एवमाश्वास्य भगिनीं द्रौपदीमपि चोत्तराम्
पार्थस्यैव महाबाहुः पार्श्वमागादरिंदमः
Evamashvasya bhaginim draupadimapi chottaram
Parthasyaiva mahabahuh parshvamagadarindamah
55.40
ततोऽभ्यनुज्ञाय नृपान्कृष्णो बन्धूंस्तथाभिभूः
विवेशान्तःपुरं राजंस्तेऽन्ये जग्मुर्यथालयम्
Tatobhyanugyaya nripankrishno bandhunstathabhibhuh
Viveshantahpuram rajanstenye jagmuryathalayam