UtshovChapter 53
53.1
संजय उवाच
प्रतिज्ञाते तु पार्थेन सिन्धुराजवधे तदा
वासुदेवो महाबाहुर्धनंजयमभाषत
Sanjaya uvacha
Pratigyate tu parthena sindhurajavadhe tada
Vasudevo mahabahurdhananjayamabhashata
53.2
भ्रातॄणां मतमाज्ञाय त्वया वाचा प्रतिश्रुतम्
सैन्धवं श्वोऽस्मि हन्तेति तत्साहसतमं कृतम्
Bhratrinam matamagyaya tvaya vacha pratishrutam
Saindhavam shvosmi hanteti tatsahasatamam kritam
53.3
असंमन्त्र्य मया सार्धमतिभारोऽयमुद्यतः
कथं नु सर्वलोकस्य नावहास्या भवेमहि
Asammantrya maya sardhamatibharoyamudyatah
Katham nu sarvalokasya navahasya bhavemahi
53.4
धार्तराष्ट्रस्य शिबिरे मया प्रणिहिताश्चराः
त इमे शीघ्रमागम्य प्रवृत्तिं वेदयन्ति नः
Dhartarashtrasya shibire maya pranihitashcharah
Ta ime shighramagamya pravrittim vedayanti nah
53.5
त्वया वै संप्रतिज्ञाते सिन्धुराजवधे तदा
सिंहनादः सवादित्रः सुमहानिह तैः श्रुतः
Tvaya vai sampratigyate sindhurajavadhe tada
Sinhanadah savaditrah sumahaniha taih shrutah
53.6
तेन शब्देन वित्रस्ता धार्तराष्ट्राः ससैन्धवाः
नाकस्मात्सिंहनादोऽयमिति मत्वा व्यवस्थिताः
Tena shabdena vitrasta dhartarashtrah sasaindhavah
Nakasmatsinhanadoyamiti matva vyavasthitah
53.7
सुमहाञ्शब्दसंपातः कौरवाणां महाभुज
आसीन्नागाश्वपत्तीनां रथघोषश्च भैरवः
Sumahanshabdasampatah kauravanam mahabhuja
Asinnagashvapattinam rathaghoshashcha bhairavah
53.8
अभिमन्युवधं श्रुत्वा ध्रुवमार्तो धनंजयः
रात्रौ निर्यास्यति क्रोधादिति मत्वा व्यवस्थिताः
Abhimanyuvadham shrutva dhruvamarto dhananjayah
Ratrau niryasyati krodhaditi matva vyavasthitah
53.9
तैर्यतद्भिरियं सत्या श्रुता सत्यवतस्तव
प्रतिज्ञा सिन्धुराजस्य वधे राजीवलोचन
Tairyatadbhiriyam satya shruta satyavatastava
Pratigya sindhurajasya vadhe rajivalochana
53.10
ततो विमनसः सर्वे त्रस्ताः क्षुद्रमृगा इव
आसन्सुयोधनामात्याः स च राजा जयद्रथः
Tato vimanasah sarve trastah kshudramriga iva
Asansuyodhanamatyah sa cha raja jayadrathah
53.11
अथोत्थाय सहामात्यैर्दीनः शिबिरमात्मनः
आयात्सौवीरसिन्धूनामीश्वरो भृशदुःखितः
Athotthaya sahamatyairdinah shibiramatmanah
Ayatsauvirasindhunamishvaro bhrishaduhkhitah
53.12
स मन्त्रकाले संमन्त्र्य सर्वा नैःश्रेयसीः क्रियाः
सुयोधनमिदं वाक्यमब्रवीद्राजसंसदि
Sa mantrakale sammantrya sarva naihshreyasih kriyah
Suyodhanamidam vakyamabravidrajasansadi
53.13
मामसौ पुत्रहन्तेति श्वोऽभियाता धनंजयः
प्रतिज्ञातो हि सेनाया मध्ये तेन वधो मम
Mamasau putrahanteti shvobhiyata dhananjayah
Pratigyato hi senaya madhye tena vadho mama
53.14
तां न देवा न गन्धर्वा नासुरोरगराक्षसाः
उत्सहन्तेऽन्यथा कर्तुं प्रतिज्ञां सव्यसाचिनः
Tam na deva na gandharva nasuroragarakshasah
Utsahantenyatha kartum pratigyam savyasachinah
53.15
ते मां रक्षत संग्रामे मा वो मूर्ध्नि धनंजयः
पदं कृत्वाप्नुयाल्लक्ष्यं तस्मादत्र विधीयताम्
Te mam rakshata sangrame ma vo murdhni dhananjayah
Padam kritvapnuyallakshyam tasmadatra vidhiyatam
53.16
अथ रक्षा न मे संख्ये क्रियते कुरुनन्दन
अनुजानीहि मां राजन्गमिष्यामि गृहान्प्रति
Atha raksha na me sankhye kriyate kurunandana
Anujanihi mam rajangamishyami grihanprati
53.17
एवमुक्तस्त्ववाक्शीर्षो विमनाः स सुयोधनः
श्रुत्वाभिशप्तवन्तं त्वां ध्यानमेवान्वपद्यत
Evamuktastvavakshirsho vimanah sa suyodhanah
Shrutvabhishaptavantam tvam dhyanamevanvapadyata
53.18
तमार्तमभिसंप्रेक्ष्य राजा किल स सैन्धवः
मृदु चात्महितं चैव सापेक्षमिदमुक्तवान्
Tamartamabhisamprekshya raja kila sa saindhavah
Mridu chatmahitam chaiva sapekshamidamuktavan
53.19
नाहं पश्यामि भवतां तथावीर्यं धनुर्धरम्
योऽर्जुनस्यास्त्रमस्त्रेण प्रतिहन्यान्महाहवे
Naham pashyami bhavatam tathaviryam dhanurdharam
Yorjunasyastramastrena pratihanyanmahahave
53.20
वासुदेवसहायस्य गाण्डीवं धुन्वतो धनुः
कोऽर्जुनस्याग्रतस्तिष्ठेत्साक्षादपि शतक्रतुः
Vasudevasahayasya gandivam dhunvato dhanuh
Korjunasyagratastishthetsakshadapi shatakratuh
53.21
महेश्वरोऽपि पार्थेन श्रूयते योधितः पुरा
पदातिना महातेजा गिरौ हिमवति प्रभुः
Maheshvaropi parthena shruyate yodhitah pura
Padatina mahateja girau himavati prabhuh
53.22
दानवानां सहस्राणि हिरण्यपुरवासिनाम्
जघानैकरथेनैव देवराजप्रचोदितः
Danavanam sahasrani hiranyapuravasinam
Jaghanaikarathenaiva devarajaprachoditah
53.23
समायुक्तो हि कौन्तेयो वासुदेवेन धीमता
सामरानपि लोकांस्त्रीन्निहन्यादिति मे मतिः
Samayukto hi kaunteyo vasudevena dhimata
Samaranapi lokanstrinnihanyaditi me matih
53.24
सोऽहमिच्छाम्यनुज्ञातुं रक्षितुं वा महात्मना
द्रोणेन सहपुत्रेण वीरेण यदि मन्यसे
Sohamichchhamyanugyatum rakshitum va mahatmana
Dronena sahaputrena virena yadi manyase
53.25
स राज्ञा स्वयमाचार्यो भृशमाक्रन्दितोऽर्जुन
संविधानं च विहितं रथाश्च किल सज्जिताः
Sa ragya svayamacharyo bhrishamakranditorjuna
Sanvidhanam cha vihitam rathashcha kila sajjitah
53.26
कर्णो भूरिश्रवा द्रौणिर्वृषसेनश्च दुर्जयः
कृपश्च मद्रराजश्च षडेतेऽस्य पुरोगमाः
Karno bhurishrava draunirvrishasenashcha durjayah
Kripashcha madrarajashcha shadetesya purogamah
53.27
शकटः पद्मपश्चार्धो व्यूहो द्रोणेन कल्पितः
पद्मकर्णिकमध्यस्थः सूचीपाशे जयद्रथः
स्थास्यते रक्षितो वीरैः सिन्धुराड्युद्धदुर्मदैः
Shakatah padmapashchardho vyuho dronena kalpitah
Padmakarnikamadhyasthah suchipashe jayadrathah
Sthasyate rakshito viraih sindhuradyuddhadurmadaih
53.28
धनुष्यस्त्रे च वीर्ये च प्राणे चैव तथोरसि
अविषह्यतमा ह्येते निश्चिताः पार्थ षड्रथाः
एतानजित्वा सगणान्नैव प्राप्यो जयद्रथः
Dhanushyastre cha virye cha prane chaiva tathorasi
Avishahyatama hyete nishchitah partha shadrathah
Etanajitva saganannaiva prapyo jayadrathah
53.29
तेषामेकैकशो वीर्यं षण्णां त्वमनुचिन्तय
सहिता हि नरव्याघ्रा न शक्या जेतुमञ्जसा
Teshamekaikasho viryam shannam tvamanuchintaya
Sahita hi naravyaghra na shakya jetumanjasa
53.30
भूयश्च चिन्तयिष्यामि नीतिमात्महिताय वै
मन्त्रज्ञैः सचिवैः सार्धं सुहृद्भिः कार्यसिद्धये
Bhuyashcha chintayishyami nitimatmahitaya vai
Mantragyaih sachivaih sardham suhridbhih karyasiddhaye
53.31
अर्जुन उवाच
षड्रथान्धार्तराष्ट्रस्य मन्यसे यान्बलाधिकान्
तेषां वीर्यं ममार्धेन न तुल्यमिति लक्षये
Arjuna uvacha
Shadrathandhartarashtrasya manyase yanbaladhikan
Tesham viryam mamardhena na tulyamiti lakshaye
53.32
अस्त्रमस्त्रेण सर्वेषामेतेषां मधुसूदन
मया द्रक्ष्यसि निर्भिन्नं जयद्रथवधैषिणा
Astramastrena sarveshametesham madhusudana
Maya drakshyasi nirbhinnam jayadrathavadhaishina
53.33
द्रोणस्य मिषतः सोऽहं सगणस्य विलप्यतः
मूर्धानं सिन्धुराजस्य पातयिष्यामि भूतले
Dronasya mishatah soham saganasya vilapyatah
Murdhanam sindhurajasya patayishyami bhutale
53.34
यदि साध्याश्च रुद्राश्च वसवश्च सहाश्विनः
मरुतश्च सहेन्द्रेण विश्वेदेवास्तथासुराः
Yadi sadhyashcha rudrashcha vasavashcha sahashvinah
Marutashcha sahendrena vishvedevastathasurah
53.35
पितरः सहगन्धर्वाः सुपर्णाः सागराद्रयः
द्यौर्वियत्पृथिवी चेयं दिशश्च सदिगीश्वराः
Pitarah sahagandharvah suparnah sagaradrayah
Dyaurviyatprithivi cheyam dishashcha sadigishvarah
53.36
ग्राम्यारण्यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च
त्रातारः सिन्धुराजस्य भवन्ति मधुसूदन
Gramyaranyani bhutani sthavarani charani cha
Tratarah sindhurajasya bhavanti madhusudana
53.37
तथापि बाणैर्निहतं श्वो द्रष्टासि रणे मया
सत्येन ते शपे कृष्ण तथैवायुधमालभे
Tathapi banairnihatam shvo drashtasi rane maya
Satyena te shape krishna tathaivayudhamalabhe
53.38
यश्च गोप्ता महेष्वासस्तस्य पापस्य दुर्मतेः
तमेव प्रथमं द्रोणमभियास्यामि केशव
Yashcha gopta maheshvasastasya papasya durmateh
Tameva prathamam dronamabhiyasyami keshava
53.39
तस्मिन्द्यूतमिदं बद्धं मन्यते स्म सुयोधनः
तस्मात्तस्यैव सेनाग्रं भित्त्वा यास्यामि सैन्धवम्
Tasmindyutamidam baddham manyate sma suyodhanah
Tasmattasyaiva senagram bhittva yasyami saindhavam
53.40
द्रष्टासि श्वो महेष्वासान्नाराचैस्तिग्मतेजनैः
शृङ्गाणीव गिरेर्वज्रैर्दार्यमाणान्मया युधि
Drashtasi shvo maheshvasannarachaistigmatejanaih
Shringaniva girervajrairdaryamananmaya yudhi
53.41
नरनागाश्वदेहेभ्यो विस्रविष्यति शोणितम्
पतद्भ्यः पतितेभ्यश्च विभिन्नेभ्यः शितैः शरैः
Naranagashvadehebhyo visravishyati shonitam
Patadbhyah patitebhyashcha vibhinnebhyah shitaih sharaih
53.42
गाण्डीवप्रेषिता बाणा मनोनिलसमा जवे
नृनागाश्वान्विदेहासून्कर्तारश्च सहस्रशः
Gandivapreshita bana manonilasama jave
Nrinagashvanvidehasunkartarashcha sahasrashah
53.43
यमात्कुबेराद्वरुणाद्रुद्रादिन्द्राच्च यन्मया
उपात्तमस्त्रं घोरं वै तद्द्रष्टारो नरा युधि
Yamatkuberadvarunadrudradindrachcha yanmaya
Upattamastram ghoram vai taddrashtaro nara yudhi
53.44
ब्राह्मेणास्त्रेण चास्त्राणि हन्यमानानि संयुगे
मया द्रष्टासि सर्वेषां सैन्धवस्याभिरक्षिणाम्
Brahmenastrena chastrani hanyamanani sanyuge
Maya drashtasi sarvesham saindhavasyabhirakshinam
53.45
शरवेगसमुत्कृत्तै राज्ञां केशव मूर्धभिः
आस्तीर्यमाणां पृथिवीं द्रष्टासि श्वो मया युधि
Sharavegasamutkrittai ragyam keshava murdhabhih
Astiryamanam prithivim drashtasi shvo maya yudhi
53.46
क्रव्यादांस्तर्पयिष्यामि द्रावयिष्यामि शात्रवान्
सुहृदो नन्दयिष्यामि पातयिष्यामि सैन्धवम्
Kravyadanstarpayishyami dravayishyami shatravan
Suhrido nandayishyami patayishyami saindhavam
53.47
बह्वागस्कृत्कुसंबन्धी पापदेशसमुद्भवः
मया सैन्धवको राजा हतः स्वाञ्शोचयिष्यति
Bahvagaskritkusambandhi papadeshasamudbhavah
Maya saindhavako raja hatah svanshochayishyati
53.48
सर्वक्षीरान्नभोक्तारः पापाचारा रणाजिरे
मया सराजका बाणैर्नुन्ना नंक्ष्यन्ति सैन्धवाः
Sarvakshirannabhoktarah papachara ranajire
Maya sarajaka banairnunna nankshyanti saindhavah
53.49
तथा प्रभाते कर्तास्मि यथा कृष्ण सुयोधनः
नान्यं धनुर्धरं लोके मंस्यते मत्समं युधि
Tatha prabhate kartasmi yatha krishna suyodhanah
Nanyam dhanurdharam loke mansyate matsamam yudhi
53.50
गाण्डीवं च धनुर्दिव्यं योद्धा चाहं नरर्षभ
त्वं च यन्ता हृषीकेश किं नु स्यादजितं मया
Gandivam cha dhanurdivyam yoddha chaham nararshabha
Tvam cha yanta hrishikesha kim nu syadajitam maya
53.51
यथा हि लक्ष्म चन्द्रे वै समुद्रे च यथा जलम्
एवमेतां प्रतिज्ञां मे सत्यां विद्धि जनार्दन
Yatha hi lakshma chandre vai samudre cha yatha jalam
Evametam pratigyam me satyam viddhi janardana
53.52
मावमंस्था ममास्त्राणि मावमंस्था धनुर्दृढम्
मावमंस्था बलं बाह्वोर्मावमंस्था धनंजयम्
Mavamanstha mamastrani mavamanstha dhanurdridham
Mavamanstha balam bahvormavamanstha dhananjayam
53.53
यथा हि यात्वा संग्रामे न जीये विजयामि च
तेन सत्येन संग्रामे हतं विद्धि जयद्रथम्
Yatha hi yatva sangrame na jiye vijayami cha
Tena satyena sangrame hatam viddhi jayadratham
53.54
ध्रुवं वै ब्राह्मणे सत्यं ध्रुवा साधुषु संनतिः
श्रीर्ध्रुवा चापि दक्षेषु ध्रुवो नारायणे जयः
Dhruvam vai brahmane satyam dhruva sadhushu sannatih
Shrirdhruva chapi daksheshu dhruvo narayane jayah
53.55
संजय उवाच
एवमुक्त्वा हृषीकेशं स्वयमात्मानमात्मना
संदिदेशार्जुनो नर्दन्वासविः केशवं प्रभुम्
Sanjaya uvacha
Evamuktva hrishikesham svayamatmanamatmana
Sandidesharjuno nardanvasavih keshavam prabhum
53.56
यथा प्रभातां रजनीं कल्पितः स्याद्रथो मम
तथा कार्यं त्वया कृष्ण कार्यं हि महदुद्यतम्
Yatha prabhatam rajanim kalpitah syadratho mama
Tatha karyam tvaya krishna karyam hi mahadudyatam