UtshovChapter 48
48.1
संजय उवाच
विष्णोः स्वसानन्दिकरः स विष्ण्वायुधभूषितः
रराजातिरथः संख्ये जनार्दन इवापरः
Sanjaya uvacha
Vishnoh svasanandikarah sa vishnvayudhabhushitah
Rarajatirathah sankhye janardana ivaparah
48.2
मारुतोद्धूतकेशान्तमुद्यतारिवरायुधम्
वपुः समीक्ष्य पृथ्वीशा दुःसमीक्ष्यं सुरैरपि
Marutoddhutakeshantamudyatarivarayudham
Vapuh samikshya prithvisha duhsamikshyam surairapi
48.3
तच्चक्रं भृशमुद्विग्नाः संचिच्छिदुरनेकधा
महारथस्ततः कार्ष्णिः संजग्राह महागदाम्
Tachchakram bhrishamudvignah sanchichchhiduranekadha
Maharathastatah karshnih sanjagraha mahagadam
48.4
विधनुःस्यन्दनासिस्तैर्विचक्रश्चारिभिः कृतः
अभिमन्युर्गदापाणिरश्वत्थामानमाद्रवत्
Vidhanuhsyandanasistairvichakrashcharibhih kritah
Abhimanyurgadapanirashvatthamanamadravat
48.5
स गदामुद्यतां दृष्ट्वा ज्वलन्तीमशनीमिव
अपाक्रामद्रथोपस्थाद्विक्रमांस्त्रीन्नरर्षभः
Sa gadamudyatam drishtva jvalantimashanimiva
Apakramadrathopasthadvikramanstrinnararshabhah
48.6
तस्याश्वान्गदया हत्वा तथोभौ पार्ष्णिसारथी
शराचिताङ्गः सौभद्रः श्वाविद्वत्प्रत्यदृश्यत
Tasyashvangadaya hatva tathobhau parshnisarathi
Sharachitangah saubhadrah shvavidvatpratyadrishyata
48.7
ततः सुबलदायादं कालकेयमपोथयत्
जघान चास्यानुचरान्गान्धारान्सप्तसप्ततिम्
Tatah subaladayadam kalakeyamapothayat
Jaghana chasyanucharangandharansaptasaptatim
48.8
पुनर्ब्रह्मवसातीयाञ्जघान रथिनो दश
केकयानां रथान्सप्त हत्वा च दश कुञ्जरान्
दौःशासनिरथं साश्वं गदया समपोथयत्
Punarbrahmavasatiyanjaghana rathino dasha
Kekayanam rathansapta hatva cha dasha kunjaran
Dauhshasaniratham sashvam gadaya samapothayat
48.9
ततो दौःशासनिः क्रुद्धो गदामुद्यम्य मारिष
अभिदुद्राव सौभद्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्
Tato dauhshasanih kruddho gadamudyamya marisha
Abhidudrava saubhadram tishtha tishtheti chabravit
48.10
तावुद्यतगदौ वीरावन्योन्यवधकाङ्क्षिणौ
भ्रातृव्यौ संप्रजह्राते पुरेव त्र्यम्बकान्तकौ
Tavudyatagadau viravanyonyavadhakankshinau
Bhratrivyau samprajahrate pureva tryambakantakau
48.11
तावन्योन्यं गदाग्राभ्यां संहत्य पतितौ क्षितौ
इन्द्रध्वजाविवोत्सृष्टौ रणमध्ये परंतपौ
Tavanyonyam gadagrabhyam sanhatya patitau kshitau
Indradhvajavivotsrishtau ranamadhye parantapau
48.12
दौःशासनिरथोत्थाय कुरूणां कीर्तिवर्धनः
प्रोत्तिष्ठमानं सौभद्रं गदया मूर्ध्न्यताडयत्
Dauhshasanirathotthaya kurunam kirtivardhanah
Prottishthamanam saubhadram gadaya murdhnyatadayat
48.13
गदावेगेन महता व्यायामेन च मोहितः
विचेता न्यपतद्भूमौ सौभद्रः परवीरहा
एवं विनिहतो राजन्नेको बहुभिराहवे
Gadavegena mahata vyayamena cha mohitah
Vicheta nyapatadbhumau saubhadrah paraviraha
Evam vinihato rajanneko bahubhirahave
48.14
क्षोभयित्वा चमूं सर्वां नलिनीमिव कुञ्जरः
अशोभत हतो वीरो व्याधैर्वनगजो यथा
Kshobhayitva chamum sarvam nalinimiva kunjarah
Ashobhata hato viro vyadhairvanagajo yatha
48.15
तं तथा पतितं शूरं तावकाः पर्यवारयन्
दावं दग्ध्वा यथा शान्तं पावकं शिशिरात्यये
Tam tatha patitam shuram tavakah paryavarayan
Davam dagdhva yatha shantam pavakam shishiratyaye
48.16
विमृद्य तरुशृङ्गाणि संनिवृत्तमिवानिलम्
अस्तं गतमिवादित्यं तप्त्वा भारतवाहिनीम्
Vimridya tarushringani sannivrittamivanilam
Astam gatamivadityam taptva bharatavahinim
48.17
उपप्लुतं यथा सोमं संशुष्कमिव सागरम्
पूर्णचन्द्राभवदनं काकपक्षवृताक्षकम्
Upaplutam yatha somam sanshushkamiva sagaram
Purnachandrabhavadanam kakapakshavritakshakam
48.18
तं भूमौ पतितं दृष्ट्वा तावकास्ते महारथाः
मुदा परमया युक्ताश्चुक्रुशुः सिंहवन्मुहुः
Tam bhumau patitam drishtva tavakaste maharathah
Muda paramaya yuktashchukrushuh sinhavanmuhuh
48.19
आसीत्परमको हर्षस्तावकानां विशां पते
इतरेषां तु वीराणां नेत्रेभ्यः प्रापतज्जलम्
Asitparamako harshastavakanam visham pate
Itaresham tu viranam netrebhyah prapatajjalam
48.20
अभिक्रोशन्ति भूतानि अन्तरिक्षे विशां पते
दृष्ट्वा निपतितं वीरं च्युतं चन्द्रमिवाम्बरात्
Abhikroshanti bhutani antarikshe visham pate
Drishtva nipatitam viram chyutam chandramivambarat
48.21
द्रोणकर्णमुखैः षड्भिर्धार्तराष्ट्रैर्महारथैः
एकोऽयं निहतः शेते नैष धर्मो मतो हि नः
Dronakarnamukhaih shadbhirdhartarashtrairmaharathaih
Ekoyam nihatah shete naisha dharmo mato hi nah
48.22
तस्मिंस्तु निहते वीरे बह्वशोभत मेदिनी
द्यौर्यथा पूर्णचन्द्रेण नक्षत्रगणमालिनी
Tasminstu nihate vire bahvashobhata medini
Dyauryatha purnachandrena nakshatraganamalini
48.23
रुक्मपुङ्खैश्च संपूर्णा रुधिरौघपरिप्लुता
उत्तमाङ्गैश्च वीराणां भ्राजमानैः सकुण्डलैः
Rukmapunkhaishcha sampurna rudhiraughaparipluta
Uttamangaishcha viranam bhrajamanaih sakundalaih
48.24
विचित्रैश्च परिस्तोमैः पताकाभिश्च संवृता
चामरैश्च कुथाभिश्च प्रविद्धैश्चाम्बरोत्तमैः
Vichitraishcha paristomaih patakabhishcha sanvrita
Chamaraishcha kuthabhishcha praviddhaishchambarottamaih
48.25
रथाश्वनरनागानामलंकारैश्च सुप्रभैः
खड्गैश्च निशितैः पीतैर्निर्मुक्तैर्भुजगैरिव
Rathashvanaranaganamalankaraishcha suprabhaih
Khadgaishcha nishitaih pitairnirmuktairbhujagairiva
48.26
चापैश्च विशिखैश्छिन्नैः शक्त्यृष्टिप्रासकम्पनैः
विविधैरायुधैश्चान्यैः संवृता भूरशोभत
Chapaishcha vishikhaishchhinnaih shaktyrishtiprasakampanaih
Vividhairayudhaishchanyaih sanvrita bhurashobhata
48.27
वाजिभिश्चापि निर्जीवैः स्वपद्भिः शोणितोक्षितैः
सारोहैर्विषमा भूमिः सौभद्रेण निपातितैः
Vajibhishchapi nirjivaih svapadbhih shonitokshitaih
Sarohairvishama bhumih saubhadrena nipatitaih
48.28
साङ्कुशैः समहामात्रैः सवर्मायुधकेतुभिः
पर्वतैरिव विध्वस्तैर्विशिखोन्मथितैर्गजैः
Sankushaih samahamatraih savarmayudhaketubhih
Parvatairiva vidhvastairvishikhonmathitairgajaih
48.29
पृथिव्यामनुकीर्णैश्च व्यश्वसारथियोधिभिः
ह्रदैरिव प्रक्षुभितैर्हतनागै रथोत्तमैः
Prithivyamanukirnaishcha vyashvasarathiyodhibhih
Hradairiva prakshubhitairhatanagai rathottamaih
48.30
पदातिसंघैश्च हतैर्विविधायुधभूषणैः
भीरूणां त्रासजननी घोररूपाभवन्मही
Padatisanghaishcha hatairvividhayudhabhushanaih
Bhirunam trasajanani ghorarupabhavanmahi
48.31
तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ चन्द्रार्कसदृशद्युतिम्
तावकानां परा प्रीतिः पाण्डूनां चाभवद्व्यथा
Tam drishtva patitam bhumau chandrarkasadrishadyutim
Tavakanam para pritih pandunam chabhavadvyatha
48.32
अभिमन्यौ हते राजञ्शिशुकेऽप्राप्तयौवने
संप्राद्रवच्चमूः सर्वा धर्मराजस्य पश्यतः
Abhimanyau hate rajanshishukepraptayauvane
Sampradravachchamuh sarva dharmarajasya pashyatah
48.33
दीर्यमाणं बलं दृष्ट्वा सौभद्रे विनिपातिते
अजातशत्रुः स्वान्वीरानिदं वचनमब्रवीत्
Diryamanam balam drishtva saubhadre vinipatite
Ajatashatruh svanviranidam vachanamabravit
48.34
स्वर्गमेष गतः शूरो यो हतो नपराङ्मुखः
संस्तम्भयत मा भैष्ट विजेष्यामो रणे रिपून्
Svargamesha gatah shuro yo hato naparanmukhah
Sanstambhayata ma bhaishta vijeshyamo rane ripun
48.35
इत्येवं स महातेजा दुःखितेभ्यो महाद्युतिः
धर्मराजो युधां श्रेष्ठो ब्रुवन्दुःखमपानुदत्
Ityevam sa mahateja duhkhitebhyo mahadyutih
Dharmarajo yudham shreshtho bruvanduhkhamapanudat
48.36
युद्धे ह्याशीविषाकारान्राजपुत्रान्रणे बहून्
पूर्वं निहत्य संग्रामे पश्चादार्जुनिरन्वगात्
Yuddhe hyashivishakaranrajaputranrane bahun
Purvam nihatya sangrame pashchadarjuniranvagat
48.37
हत्वा दशसहस्राणि कौसल्यं च महारथम्
कृष्णार्जुनसमः कार्ष्णिः शक्रसद्म गतो ध्रुवम्
Hatva dashasahasrani kausalyam cha maharatham
Krishnarjunasamah karshnih shakrasadma gato dhruvam
48.38
रथाश्वनरमातङ्गान्विनिहत्य सहस्रशः
अवितृप्तः स संग्रामादशोच्यः पुण्यकर्मकृत्
Rathashvanaramatanganvinihatya sahasrashah
Avitriptah sa sangramadashochyah punyakarmakrit
48.39
वयं तु प्रवरं हत्वा तेषां तैः शरपीडिताः
निवेशायाभ्युपायाम सायाह्ने रुधिरोक्षिताः
Vayam tu pravaram hatva tesham taih sharapiditah
Niveshayabhyupayama sayahne rudhirokshitah
48.40
निरीक्षमाणास्तु वयं परे चायोधनं शनैः
अपयाता महाराज ग्लानिं प्राप्ता विचेतसः
Nirikshamanastu vayam pare chayodhanam shanaih
Apayata maharaja glanim prapta vichetasah
48.41
ततो निशाया दिवसस्य चाशिवः; शिवारुतः संधिरवर्तताद्भुतः
कुशेशयापीडनिभे दिवाकरे; विलम्बमानेऽस्तमुपेत्य पर्वतम्
Tato nishaya divasasya chashivah; shivarutah sandhiravartatadbhutah
Kusheshayapidanibhe divakare; vilambamanestamupetya parvatam
48.42
वरासिशक्त्यृष्टिवरूथचर्मणां; विभूषणानां च समाक्षिपन्प्रभाम्
दिवं च भूमिं च समानयन्निव; प्रियां तनुं भानुरुपैति पावकम्
Varasishaktyrishtivaruthacharmanam; vibhushananam cha samakshipanprabham
Divam cha bhumim cha samanayanniva; priyam tanum bhanurupaiti pavakam
48.43
महाभ्रकूटाचलशृङ्गसंनिभै;र्गजैरनेकैरिव वज्रपातितैः
सवैजयन्त्यङ्कुशवर्मयन्तृभि;र्निपातितैर्निष्टनतीव गौश्चिता
Mahabhrakutachalashringasannibhai;rgajairanekairiva vajrapatitaih
Savaijayantyankushavarmayantribhi;rnipatitairnishtanativa gaushchita
48.44
हतेश्वरैश्चूर्णितपत्त्युपस्करै;र्हताश्वसूतैर्विपताककेतुभिः
महारथैर्भूः शुशुभे विचूर्णितैः; पुरैरिवामित्रहतैर्नराधिप
Hateshvaraishchurnitapattyupaskarai;rhatashvasutairvipatakaketubhih
Maharathairbhuh shushubhe vichurnitaih; purairivamitrahatairnaradhipa
48.45
रथाश्ववृन्दैः सहसादिभिर्हतैः; प्रविद्धभाण्डाभरणैः पृथग्विधैः
निरस्तजिह्वादशनान्त्रलोचनै;र्धरा बभौ घोरविरूपदर्शना
Rathashvavrindaih sahasadibhirhataih; praviddhabhandabharanaih prithagvidhaih
Nirastajihvadashanantralochanai;rdhara babhau ghoravirupadarshana
48.46
प्रविद्धवर्माभरणा वरायुधा; विपन्नहस्त्यश्वरथानुगा नराः
महार्हशय्यास्तरणोचिताः सदा; क्षितावनाथा इव शेरते हताः
Praviddhavarmabharana varayudha; vipannahastyashvarathanuga narah
Maharhashayyastaranochitah sada; kshitavanatha iva sherate hatah
48.47
अतीव हृष्टाः श्वसृगालवायसा; बडाः सुपर्णाश्च वृकास्तरक्षवः
वयांस्यसृक्पान्यथ रक्षसां गणाः; पिशाचसंघाश्च सुदारुणा रणे
Ativa hrishtah shvasrigalavayasa; badah suparnashcha vrikastarakshavah
Vayansyasrikpanyatha rakshasam ganah; pishachasanghashcha sudaruna rane
48.48
त्वचो विनिर्भिद्य पिबन्वसामसृ;क्तथैव मज्जां पिशितानि चाश्नुवन्
वपां विलुम्पन्ति हसन्ति गान्ति च; प्रकर्षमाणाः कुणपान्यनेकशः
Tvacho vinirbhidya pibanvasamasri;ktathaiva majjam pishitani chashnuvan
Vapam vilumpanti hasanti ganti cha; prakarshamanah kunapanyanekashah
48.49
शरीरसंघाटवहा असृग्जला; रथोडुपा कुञ्जरशैलसंकटा
मनुष्यशीर्षोपलमांसकर्दमा; प्रविद्धनानाविधशस्त्रमालिनी
Sharirasanghatavaha asrigjala; rathodupa kunjarashailasankata
Manushyashirshopalamansakardama; praviddhananavidhashastramalini
48.50
महाभया वैतरणीव दुस्तरा; प्रवर्तिता योधवरैस्तदा नदी
उवाह मध्येन रणाजिरं भृशं; भयावहा जीवमृतप्रवाहिनी
Mahabhaya vaitaraniva dustara; pravartita yodhavaraistada nadi
Uvaha madhyena ranajiram bhrisham; bhayavaha jivamritapravahini
48.51
पिबन्ति चाश्नन्ति च यत्र दुर्दृशाः; पिशाचसंघा विविधाः सुभैरवाः
सुनन्दिताः प्राणभृतां भयंकराः; समानभक्षाः श्वसृगालपक्षिणः
Pibanti chashnanti cha yatra durdrishah; pishachasangha vividhah subhairavah
Sunanditah pranabhritam bhayankarah; samanabhakshah shvasrigalapakshinah
48.52
तथा तदायोधनमुग्रदर्शनं; निशामुखे पितृपतिराष्ट्रसंनिभम्
निरीक्षमाणाः शनकैर्जहुर्नराः; समुत्थितारुण्डकुलोपसंकुलम्
Tatha tadayodhanamugradarshanam; nishamukhe pitripatirashtrasannibham
Nirikshamanah shanakairjahurnarah; samutthitarundakulopasankulam
48.53
अपेतविध्वस्तमहार्हभूषणं; निपातितं शक्रसमं महारथम्
रणेऽभिमन्युं ददृशुस्तदा जना; व्यपोढहव्यं सदसीव पावकम्
Apetavidhvastamaharhabhushanam; nipatitam shakrasamam maharatham
Ranebhimanyum dadrishustada jana; vyapodhahavyam sadasiva pavakam