UtshovChapter 25
25.1
धृतराष्ट्र उवाच
तेष्वेवं संनिवृत्तेषु प्रत्युद्यातेषु भागशः
कथं युयुधिरे पार्था मामकाश्च तरस्विनः
Dhritarashtra uvacha
Teshvevam sannivritteshu pratyudyateshu bhagashah
Katham yuyudhire partha mamakashcha tarasvinah
25.2
किमर्जुनश्चाप्यकरोत्संशप्तकबलं प्रति
संशप्तका वा पार्थस्य किमकुर्वत संजय
Kimarjunashchapyakarotsanshaptakabalam prati
Sanshaptaka va parthasya kimakurvata sanjaya
25.3
संजय उवाच
तथा तेषु निवृत्तेषु प्रत्युद्यातेषु भागशः
स्वयमभ्यद्रवद्भीमं नागानीकेन ते सुतः
Sanjaya uvacha
Tatha teshu nivritteshu pratyudyateshu bhagashah
Svayamabhyadravadbhimam naganikena te sutah
25.4
स नाग इव नागेन गोवृषेणेव गोवृषः
समाहूतः स्वयं राज्ञा नागानीकमुपाद्रवत्
Sa naga iva nagena govrisheneva govrishah
Samahutah svayam ragya naganikamupadravat
25.5
स युद्धकुशलः पार्थो बाहुवीर्येण चान्वितः
अभिनत्कुञ्जरानीकमचिरेणैव मारिष
Sa yuddhakushalah partho bahuviryena chanvitah
Abhinatkunjaranikamachirenaiva marisha
25.6
ते गजा गिरिसंकाशाः क्षरन्तः सर्वतो मदम्
भीमसेनस्य नाराचैर्विमुखा विमदीकृताः
Te gaja girisankashah ksharantah sarvato madam
Bhimasenasya narachairvimukha vimadikritah
25.7
विधमेदभ्रजालानि यथा वायुः समन्ततः
व्यधमत्तान्यनीकानि तथैव पवनात्मजः
Vidhamedabhrajalani yatha vayuh samantatah
Vyadhamattanyanikani tathaiva pavanatmajah
25.8
स तेषु विसृजन्बाणान्भीमो नागेष्वशोभत
भुवनेष्विव सर्वेषु गभस्तीनुदितो रविः
Sa teshu visrijanbananbhimo nageshvashobhata
Bhuvaneshviva sarveshu gabhastinudito ravih
25.9
ते भीमबाणैः शतशः संस्यूता विबभुर्गजाः
गभस्तिभिरिवार्कस्य व्योम्नि नानाबलाहकाः
Te bhimabanaih shatashah sansyuta vibabhurgajah
Gabhastibhirivarkasya vyomni nanabalahakah
25.10
तथा गजानां कदनं कुर्वाणमनिलात्मजम्
क्रुद्धो दुर्योधनोऽभ्येत्य प्रत्यविध्यच्छितैः शरैः
Tatha gajanam kadanam kurvanamanilatmajam
Kruddho duryodhanobhyetya pratyavidhyachchhitaih sharaih
25.11
ततः क्षणेन क्षितिपं क्षतजप्रतिमेक्षणः
क्षयं निनीषुर्निशितैर्भीमो विव्याध पत्रिभिः
Tatah kshanena kshitipam kshatajapratimekshanah
Kshayam ninishurnishitairbhimo vivyadha patribhih
25.12
स शरार्पितसर्वाङ्गः क्रुद्धो विव्याध पाण्डवम्
नाराचैरर्करश्म्याभैर्भीमसेनं स्मयन्निव
Sa shararpitasarvangah kruddho vivyadha pandavam
Narachairarkarashmyabhairbhimasenam smayanniva
25.13
तस्य नागं मणिमयं रत्नचित्रं ध्वजे स्थितम्
भल्लाभ्यां कार्मुकं चैव क्षिप्रं चिच्छेद पाण्डवः
Tasya nagam manimayam ratnachitram dhvaje sthitam
Bhallabhyam karmukam chaiva kshipram chichchheda pandavah
25.14
दुर्योधनं पीड्यमानं दृष्ट्वा भीमेन मारिष
चुक्षोभयिषुरभ्यागादङ्गो मातङ्गमास्थितः
Duryodhanam pidyamanam drishtva bhimena marisha
Chukshobhayishurabhyagadango matangamasthitah
25.15
तमापतन्तं मातङ्गमम्बुदप्रतिमस्वनम्
कुम्भान्तरे भीमसेनो नाराचेनार्दयद्भृशम्
Tamapatantam matangamambudapratimasvanam
Kumbhantare bhimaseno narachenardayadbhrisham
25.16
तस्य कायं विनिर्भिद्य ममज्ज धरणीतले
ततः पपात द्विरदो वज्राहत इवाचलः
Tasya kayam vinirbhidya mamajja dharanitale
Tatah papata dvirado vajrahata ivachalah
25.17
तस्यावर्जितनागस्य म्लेच्छस्यावपतिष्यतः
शिरश्चिच्छेद भल्लेन क्षिप्रकारी वृकोदरः
Tasyavarjitanagasya mlechchhasyavapatishyatah
Shirashchichchheda bhallena kshiprakari vrikodarah
25.18
तस्मिन्निपतिते वीरे संप्राद्रवत सा चमूः
संभ्रान्ताश्वद्विपरथा पदातीनवमृद्नती
Tasminnipatite vire sampradravata sa chamuh
Sambhrantashvadviparatha padatinavamridnati
25.19
तेष्वनीकेषु सर्वेषु विद्रवत्सु समन्ततः
प्राग्ज्योतिषस्ततो भीमं कुञ्जरेण समाद्रवत्
Teshvanikeshu sarveshu vidravatsu samantatah
Pragjyotishastato bhimam kunjarena samadravat
25.20
येन नागेन मघवानजयद्दैत्यदानवान्
स नागप्रवरो भीमं सहसा समुपाद्रवत्
Yena nagena maghavanajayaddaityadanavan
Sa nagapravaro bhimam sahasa samupadravat
25.21
श्रवणाभ्यामथो पद्भ्यां संहतेन करेण च
व्यावृत्तनयनः क्रुद्धः प्रदहन्निव पाण्डवम्
Shravanabhyamatho padbhyam sanhatena karena cha
Vyavrittanayanah kruddhah pradahanniva pandavam
25.22
ततः सर्वस्य सैन्यस्य नादः समभवन्महान्
हा हा विनिहतो भीमः कुञ्जरेणेति मारिष
Tatah sarvasya sainyasya nadah samabhavanmahan
Ha ha vinihato bhimah kunjareneti marisha
25.23
तेन नादेन वित्रस्ता पाण्डवानामनीकिनी
सहसाभ्यद्रवद्राजन्यत्र तस्थौ वृकोदरः
Tena nadena vitrasta pandavanamanikini
Sahasabhyadravadrajanyatra tasthau vrikodarah
25.24
ततो युधिष्ठिरो राजा हतं मत्वा वृकोदरम्
भगदत्तं सपाञ्चालः सर्वतः समवारयत्
Tato yudhishthiro raja hatam matva vrikodaram
Bhagadattam sapanchalah sarvatah samavarayat
25.25
तं रथै रथिनां श्रेष्ठाः परिवार्य समन्ततः
अवाकिरञ्शरैस्तीक्ष्णैः शतशोऽथ सहस्रशः
Tam rathai rathinam shreshthah parivarya samantatah
Avakiransharaistikshnaih shatashotha sahasrashah
25.26
स विघातं पृषत्कानामङ्कुशेन समाचरन्
गजेन पाण्डुपाञ्चालान्व्यधमत्पर्वतेश्वरः
Sa vighatam prishatkanamankushena samacharan
Gajena pandupanchalanvyadhamatparvateshvarah
25.27
तदद्भुतमपश्याम भगदत्तस्य संयुगे
तथा वृद्धस्य चरितं कुञ्जरेण विशां पते
Tadadbhutamapashyama bhagadattasya sanyuge
Tatha vriddhasya charitam kunjarena visham pate
25.28
ततो राजा दशार्णानां प्राग्ज्योतिषमुपाद्रवत्
तिर्यग्यातेन नागेन समदेनाशुगामिना
Tato raja dasharnanam pragjyotishamupadravat
Tiryagyatena nagena samadenashugamina
25.29
तयोर्युद्धं समभवन्नागयोर्भीमरूपयोः
सपक्षयोः पर्वतयोर्यथा सद्रुमयोः पुरा
Tayoryuddham samabhavannagayorbhimarupayoh
Sapakshayoh parvatayoryatha sadrumayoh pura
25.30
प्राग्ज्योतिषपतेर्नागः संनिपत्यापवृत्य च
पार्श्वे दशार्णाधिपतेर्भित्त्वा नागमपातयत्
Pragjyotishapaternagah sannipatyapavritya cha
Parshve dasharnadhipaterbhittva nagamapatayat
25.31
तोमरैः सूर्यरश्म्याभैर्भगदत्तोऽथ सप्तभिः
जघान द्विरदस्थं तं शत्रुं प्रचलितासनम्
Tomaraih suryarashmyabhairbhagadattotha saptabhih
Jaghana dviradastham tam shatrum prachalitasanam
25.32
उपसृत्य तु राजानं भगदत्तं युधिष्ठिरः
रथानीकेन महता सर्वतः पर्यवारयत्
Upasritya tu rajanam bhagadattam yudhishthirah
Rathanikena mahata sarvatah paryavarayat
25.33
स कुञ्जरस्थो रथिभिः शुशुभे सर्वतो वृतः
पर्वते वनमध्यस्थो ज्वलन्निव हुताशनः
Sa kunjarastho rathibhih shushubhe sarvato vritah
Parvate vanamadhyastho jvalanniva hutashanah
25.34
मण्डलं सर्वतः श्लिष्टं रथिनामुग्रधन्विनाम्
किरतां शरवर्षाणि स नागः पर्यवर्तत
Mandalam sarvatah shlishtam rathinamugradhanvinam
Kiratam sharavarshani sa nagah paryavartata
25.35
ततः प्राग्ज्योतिषो राजा परिगृह्य द्विपर्षभम्
प्रेषयामास सहसा युयुधानरथं प्रति
Tatah pragjyotisho raja parigrihya dviparshabham
Preshayamasa sahasa yuyudhanaratham prati
25.36
शिनेः पौत्रस्य तु रथं परिगृह्य महाद्विपः
अभिचिक्षेप वेगेन युयुधानस्त्वपाक्रमत्
Shineh pautrasya tu ratham parigrihya mahadvipah
Abhichikshepa vegena yuyudhanastvapakramat
25.37
बृहतः सैन्धवानश्वान्समुत्थाप्य तु सारथिः
तस्थौ सात्यकिमासाद्य संप्लुतस्तं रथं पुनः
Brihatah saindhavanashvansamutthapya tu sarathih
Tasthau satyakimasadya samplutastam ratham punah
25.38
स तु लब्ध्वान्तरं नागस्त्वरितो रथमण्डलात्
निश्चक्राम ततः सर्वान्परिचिक्षेप पार्थिवान्
Sa tu labdhvantaram nagastvarito rathamandalat
Nishchakrama tatah sarvanparichikshepa parthivan
25.39
ते त्वाशुगतिना तेन त्रास्यमाना नरर्षभाः
तमेकं द्विरदं संख्ये मेनिरे शतशो नृपाः
Te tvashugatina tena trasyamana nararshabhah
Tamekam dviradam sankhye menire shatasho nripah
25.40
ते गजस्थेन काल्यन्ते भगदत्तेन पाण्डवाः
ऐरावतस्थेन यथा देवराजेन दानवाः
Te gajasthena kalyante bhagadattena pandavah
Airavatasthena yatha devarajena danavah
25.41
तेषां प्रद्रवतां भीमः पाञ्चालानामितस्ततः
गजवाजिकृतः शब्दः सुमहान्समजायत
Tesham pradravatam bhimah panchalanamitastatah
Gajavajikritah shabdah sumahansamajayata
25.42
भगदत्तेन समरे काल्यमानेषु पाण्डुषु
प्राग्ज्योतिषमभिक्रुद्धः पुनर्भीमः समभ्ययात्
Bhagadattena samare kalyamaneshu pandushu
Pragjyotishamabhikruddhah punarbhimah samabhyayat
25.43
तस्याभिद्रवतो वाहान्हस्तमुक्तेन वारिणा
सिक्त्वा व्यत्रासयन्नागस्ते पार्थमहरंस्ततः
Tasyabhidravato vahanhastamuktena varina
Siktva vyatrasayannagaste parthamaharanstatah
25.44
ततस्तमभ्ययात्तूर्णं रुचिपर्वाकृतीसुतः
समुक्षञ्शरवर्षेण रथस्थोऽन्तकसंनिभः
Tatastamabhyayatturnam ruchiparvakritisutah
Samukshansharavarshena rathasthontakasannibhah
25.45
ततो रुचिरपर्वाणं शरेण नतपर्वणा
सुपर्वा पर्वतपतिर्निन्ये वैवस्वतक्षयम्
Tato ruchiraparvanam sharena nataparvana
Suparva parvatapatirninye vaivasvatakshayam
25.46
तस्मिन्निपतिते वीरे सौभद्रो द्रौपदीसुताः
चेकितानो धृष्टकेतुर्युयुत्सुश्चार्दयन्द्विपम्
Tasminnipatite vire saubhadro draupadisutah
Chekitano dhrishtaketuryuyutsushchardayandvipam
25.47
त एनं शरधाराभिर्धाराभिरिव तोयदाः
सिषिचुर्भैरवान्नादान्विनदन्तो जिघांसवः
Ta enam sharadharabhirdharabhiriva toyadah
Sishichurbhairavannadanvinadanto jighansavah
25.48
ततः पार्ष्ण्यङ्कुशाङ्गुष्ठैः कृतिना चोदितो द्विपः
प्रसारितकरः प्रायात्स्तब्धकर्णेक्षणो द्रुतम्
Tatah parshnyankushangushthaih kritina chodito dvipah
Prasaritakarah prayatstabdhakarnekshano drutam
25.49
सोऽधिष्ठाय पदा वाहान्युयुत्सोः सूतमारुजत्
पुत्रस्तु तव संभ्रान्तः सौभद्रस्याप्लुतो रथम्
Sodhishthaya pada vahanyuyutsoh sutamarujat
Putrastu tava sambhrantah saubhadrasyapluto ratham
25.50
स कुञ्जरस्थो विसृजन्निषूनरिषु पार्थिवः
बभौ रश्मीनिवादित्यो भुवनेषु समुत्सृजन्
Sa kunjarastho visrijannishunarishu parthivah
Babhau rashminivadityo bhuvaneshu samutsrijan
25.51
तमार्जुनिर्द्वादशभिर्युयुत्सुर्दशभिः शरैः
त्रिभिस्त्रिभिर्द्रौपदेया धृष्टकेतुश्च विव्यधुः
Tamarjunirdvadashabhiryuyutsurdashabhih sharaih
Tribhistribhirdraupadeya dhrishtaketushcha vivyadhuh
25.52
सोऽरियत्नार्पितैर्बाणैराचितो द्विरदो बभौ
संस्यूत इव सूर्यस्य रश्मिभिर्जलदो महान्
Soriyatnarpitairbanairachito dvirado babhau
Sansyuta iva suryasya rashmibhirjalado mahan
25.53
नियन्तुः शिल्पयत्नाभ्यां प्रेषितोऽरिशरार्दितः
परिचिक्षेप तान्नागः स रिपून्सव्यदक्षिणम्
Niyantuh shilpayatnabhyam preshitorishararditah
Parichikshepa tannagah sa ripunsavyadakshinam
25.54
गोपाल इव दण्डेन यथा पशुगणान्वने
आवेष्टयत तां सेनां भगदत्तस्तथा मुहुः
Gopala iva dandena yatha pashugananvane
Aveshtayata tam senam bhagadattastatha muhuh
25.55
क्षिप्रं श्येनाभिपन्नानां वायसानामिव स्वनः
बभूव पाण्डवेयानां भृशं विद्रवतां स्वनः
Kshipram shyenabhipannanam vayasanamiva svanah
Babhuva pandaveyanam bhrisham vidravatam svanah
25.56
स नागराजः प्रवराङ्कुशाहतः; पुरा सपक्षोऽद्रिवरो यथा नृप
भयं तथा रिपुषु समादधद्भृशं; वणिग्गणानां क्षुभितो यथार्णवः
Sa nagarajah pravarankushahatah; pura sapakshodrivaro yatha nripa
Bhayam tatha ripushu samadadhadbhrisham; vaniggananam kshubhito yatharnavah
25.57
ततो ध्वनिर्द्विरदरथाश्वपार्थिवै;र्भयाद्द्रवद्भिर्जनितोऽतिभैरवः
क्षितिं वियद्द्यां विदिशो दिशस्तथा; समावृणोत्पार्थिव संयुगे तदा
Tato dhvanirdviradarathashvaparthivai;rbhayaddravadbhirjanitotibhairavah
Kshitim viyaddyam vidisho dishastatha; samavrinotparthiva sanyuge tada
25.58
स तेन नागप्रवरेण पार्थिवो; भृशं जगाहे द्विषतामनीकिनीम्
पुरा सुगुप्तां विबुधैरिवाहवे; विरोचनो देववरूथिनीमिव
Sa tena nagapravarena parthivo; bhrisham jagahe dvishatamanikinim
Pura suguptam vibudhairivahave; virochano devavaruthinimiva
25.59
भृशं ववौ ज्वलनसखो वियद्रजः; समावृणोन्मुहुरपि चैव सैनिकान्
तमेकनागं गणशो यथा गजाः; समन्ततो द्रुतमिव मेनिरे जनाः
Bhrisham vavau jvalanasakho viyadrajah; samavrinonmuhurapi chaiva sainikan
Tamekanagam ganasho yatha gajah; samantato drutamiva menire janah