UtshovChapter 24
24.1
संजय उवाच
महद्भैरवमासीन्नः संनिवृत्तेषु पाण्डुषु
दृष्ट्वा द्रोणं छाद्यमानं तैर्भास्करमिवाम्बुदैः
Sanjaya uvacha
Mahadbhairavamasinnah sannivritteshu pandushu
Drishtva dronam chhadyamanam tairbhaskaramivambudaih
24.2
तैश्चोद्धूतं रजस्तीव्रमवचक्रे चमूं तव
ततो हतममन्याम द्रोणं दृष्टिपथे हते
Taishchoddhutam rajastivramavachakre chamum tava
Tato hatamamanyama dronam drishtipathe hate
24.3
तांस्तु शूरान्महेष्वासान्क्रूरं कर्म चिकीर्षतः
दृष्ट्वा दुर्योधनस्तूर्णं स्वसैन्यं समचूचुदत्
Tanstu shuranmaheshvasankruram karma chikirshatah
Drishtva duryodhanasturnam svasainyam samachuchudat
24.4
यथाशक्ति यथोत्साहं यथासत्त्वं नराधिपाः
वारयध्वं यथायोगं पाण्डवानामनीकिनीम्
Yathashakti yathotsaham yathasattvam naradhipah
Varayadhvam yathayogam pandavanamanikinim
24.5
ततो दुर्मर्षणो भीममभ्यगच्छत्सुतस्तव
आराद्दृष्ट्वा किरन्बाणैरिच्छन्द्रोणस्य जीवितम्
Tato durmarshano bhimamabhyagachchhatsutastava
Araddrishtva kiranbanairichchhandronasya jivitam
24.6
तं बाणैरवतस्तार क्रुद्धो मृत्युमिवाहवे
तं च भीमोऽतुदद्बाणैस्तदासीत्तुमुलं महत्
Tam banairavatastara kruddho mrityumivahave
Tam cha bhimotudadbanaistadasittumulam mahat
24.7
त ईश्वरसमादिष्टाः प्राज्ञाः शूराः प्रहारिणः
बाह्यं मृत्युभयं कृत्वा प्रत्यतिष्ठन्परान्युधि
Ta ishvarasamadishtah pragyah shurah praharinah
Bahyam mrityubhayam kritva pratyatishthanparanyudhi
24.8
कृतवर्मा शिनेः पुत्रं द्रोणप्रेप्सुं विशां पते
पर्यवारयदायान्तं शूरं समितिशोभनम्
Kritavarma shineh putram dronaprepsum visham pate
Paryavarayadayantam shuram samitishobhanam
24.9
तं शैनेयः शरव्रातैः क्रुद्धः क्रुद्धमवारयत्
कृतवर्मा च शैनेयं मत्तो मत्तमिव द्विपम्
Tam shaineyah sharavrataih kruddhah kruddhamavarayat
Kritavarma cha shaineyam matto mattamiva dvipam
24.10
सैन्धवः क्षत्रधर्माणमापतन्तं शरौघिणम्
उग्रधन्वा महेष्वासं यत्तो द्रोणादवारयत्
Saindhavah kshatradharmanamapatantam sharaughinam
Ugradhanva maheshvasam yatto dronadavarayat
24.11
क्षत्रधर्मा सिन्धुपतेश्छित्त्वा केतनकार्मुके
नाराचैर्बहुभिः क्रुद्धः सर्वमर्मस्वताडयत्
Kshatradharma sindhupateshchhittva ketanakarmuke
Narachairbahubhih kruddhah sarvamarmasvatadayat
24.12
अथान्यद्धनुरादाय सैन्धवः कृतहस्तवत्
विव्याध क्षत्रधर्माणं रणे सर्वायसैः शरैः
Athanyaddhanuradaya saindhavah kritahastavat
Vivyadha kshatradharmanam rane sarvayasaih sharaih
24.13
युयुत्सुं पाण्डवार्थाय यतमानं महारथम्
सुबाहुर्भ्रातरं शूरं यत्तो द्रोणादवारयत्
Yuyutsum pandavarthaya yatamanam maharatham
Subahurbhrataram shuram yatto dronadavarayat
24.14
सुबाहोः सधनुर्बाणावस्यतः परिघोपमौ
युयुत्सुः शितपीताभ्यां क्षुराभ्यामच्छिनद्भुजौ
Subahoh sadhanurbanavasyatah parighopamau
Yuyutsuh shitapitabhyam kshurabhyamachchhinadbhujau
24.15
राजानं पाण्डवश्रेष्ठं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम्
वेलेव सागरं क्षुब्धं मद्रराट्समवारयत्
Rajanam pandavashreshtham dharmatmanam yudhishthiram
Veleva sagaram kshubdham madraratsamavarayat
24.16
तं धर्मराजो बहुभिर्मर्मभिद्भिरवाकिरत्
मद्रेशस्तं चतुःषष्ट्या शरैर्विद्ध्वानदद्भृशम्
Tam dharmarajo bahubhirmarmabhidbhiravakirat
Madreshastam chatuhshashtya sharairviddhvanadadbhrisham
24.17
तस्य नानदतः केतुमुच्चकर्त सकार्मुकम्
क्षुराभ्यां पाण्डवश्रेष्ठस्तत उच्चुक्रुशुर्जनाः
Tasya nanadatah ketumuchchakarta sakarmukam
Kshurabhyam pandavashreshthastata uchchukrushurjanah
24.18
तथैव राजा बाह्लीको राजानं द्रुपदं शरैः
आद्रवन्तं सहानीकं सहानीको न्यवारयत्
Tathaiva raja bahliko rajanam drupadam sharaih
Adravantam sahanikam sahaniko nyavarayat
24.19
तद्युद्धमभवद्घोरं वृद्धयोः सहसेनयोः
यथा महायूथपयोर्द्विपयोः संप्रभिन्नयोः
Tadyuddhamabhavadghoram vriddhayoh sahasenayoh
Yatha mahayuthapayordvipayoh samprabhinnayoh
24.20
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ विराटं मत्स्यमार्च्छताम्
सहसैन्यौ सहानीकं यथेन्द्राग्नी पुरा बलिम्
Vindanuvindavavantyau viratam matsyamarchchhatam
Sahasainyau sahanikam yathendragni pura balim
24.21
तदुत्पिञ्जलकं युद्धमासीद्देवासुरोपमम्
मत्स्यानां केकयैः सार्धमभीताश्वरथद्विपम्
Tadutpinjalakam yuddhamasiddevasuropamam
Matsyanam kekayaih sardhamabhitashvarathadvipam
24.22
नाकुलिं तु शतानीकं भूतकर्मा सभापतिः
अस्यन्तमिषुजालानि यान्तं द्रोणादवारयत्
Nakulim tu shatanikam bhutakarma sabhapatih
Asyantamishujalani yantam dronadavarayat
24.23
ततो नकुलदायादस्त्रिभिर्भल्लैः सुसंशितैः
चक्रे विबाहुशिरसं भूतकर्माणमाहवे
Tato nakuladayadastribhirbhallaih susanshitaih
Chakre vibahushirasam bhutakarmanamahave
24.24
सुतसोमं तु विक्रान्तमापतन्तं शरौघिणम्
द्रोणायाभिमुखं वीरं विविंशतिरवारयत्
Sutasomam tu vikrantamapatantam sharaughinam
Dronayabhimukham viram vivinshatiravarayat
24.25
सुतसोमस्तु संक्रुद्धः स्वपितृव्यमजिह्मगैः
विविंशतिं शरैर्विद्ध्वा नाभ्यवर्तत दंशितः
Sutasomastu sankruddhah svapitrivyamajihmagaih
Vivinshatim sharairviddhva nabhyavartata danshitah
24.26
अथ भीमरथः शाल्वमाशुगैरायसैः शितैः
षड्भिः साश्वनियन्तारमनयद्यमसादनम्
Atha bhimarathah shalvamashugairayasaih shitaih
Shadbhih sashvaniyantaramanayadyamasadanam
24.27
श्रुतकर्माणमायान्तं मयूरसदृशैर्हयैः
चैत्रसेनिर्महाराज तव पौत्रो न्यवारयत्
Shrutakarmanamayantam mayurasadrishairhayaih
Chaitrasenirmaharaja tava pautro nyavarayat
24.28
तौ पौत्रौ तव दुर्धर्षौ परस्परवधैषिणौ
पितॄणामर्थसिद्ध्यर्थं चक्रतुर्युद्धमुत्तमम्
Tau pautrau tava durdharshau parasparavadhaishinau
Pitrinamarthasiddhyartham chakraturyuddhamuttamam
24.29
तिष्ठन्तमग्रतो दृष्ट्वा प्रतिविन्ध्यं तमाहवे
द्रौणिर्मानं पितुः कुर्वन्मार्गणैः समवारयत्
Tishthantamagrato drishtva prativindhyam tamahave
Draunirmanam pituh kurvanmarganaih samavarayat
24.30
तं क्रुद्धः प्रतिविव्याध प्रतिविन्ध्यः शितैः शरैः
सिंहलाङ्गूललक्ष्माणं पितुरर्थे व्यवस्थितम्
Tam kruddhah prativivyadha prativindhyah shitaih sharaih
Sinhalangulalakshmanam piturarthe vyavasthitam
24.31
प्रवपन्निव बीजानि बीजकाले नरर्षभ
द्रौणायनिर्द्रौपदेयं शरवर्षैरवाकिरत्
Pravapanniva bijani bijakale nararshabha
Draunayanirdraupadeyam sharavarshairavakirat
24.32
यस्तु शूरतमो राजन्सेनयोरुभयोर्मतः
तं पटच्चरहन्तारं लक्ष्मणः समवारयत्
Yastu shuratamo rajansenayorubhayormatah
Tam patachcharahantaram lakshmanah samavarayat
24.33
स लक्ष्मणस्येष्वसनं छित्त्वा लक्ष्म च भारत
लक्ष्मणे शरजालानि विसृजन्बह्वशोभत
Sa lakshmanasyeshvasanam chhittva lakshma cha bharata
Lakshmane sharajalani visrijanbahvashobhata
24.34
विकर्णस्तु महाप्राज्ञो याज्ञसेनिं शिखण्डिनम्
पर्यवारयदायान्तं युवानं समरे युवा
Vikarnastu mahapragyo yagyasenim shikhandinam
Paryavarayadayantam yuvanam samare yuva
24.35
ततस्तमिषुजालेन याज्ञसेनिः समावृणोत्
विधूय तद्बाणजालं बभौ तव सुतो बली
Tatastamishujalena yagyasenih samavrinot
Vidhuya tadbanajalam babhau tava suto bali
24.36
अङ्गदोऽभिमुखः शूरमुत्तमौजसमाहवे
द्रोणायाभिमुखं यान्तं वत्सदन्तैरवारयत्
Angadobhimukhah shuramuttamaujasamahave
Dronayabhimukham yantam vatsadantairavarayat
24.37
स संप्रहारस्तुमुलस्तयोः पुरुषसिंहयोः
सैनिकानां च सर्वेषां तयोश्च प्रीतिवर्धनः
Sa sampraharastumulastayoh purushasinhayoh
Sainikanam cha sarvesham tayoshcha pritivardhanah
24.38
दुर्मुखस्तु महेष्वासो वीरं पुरुजितं बली
द्रोणायाभिमुखं यान्तं कुन्तिभोजमवारयत्
Durmukhastu maheshvaso viram purujitam bali
Dronayabhimukham yantam kuntibhojamavarayat
24.39
स दुर्मुखं भ्रुवोर्मध्ये नाराचेन व्यताडयत्
तस्य तद्विबभौ वक्त्रं सनालमिव पङ्कजम्
Sa durmukham bhruvormadhye narachena vyatadayat
Tasya tadvibabhau vaktram sanalamiva pankajam
24.40
कर्णस्तु केकयान्भ्रातॄन्पञ्च लोहितकध्वजान्
द्रोणायाभिमुखं याताञ्शरवर्षैरवारयत्
Karnastu kekayanbhratrinpancha lohitakadhvajan
Dronayabhimukham yatansharavarshairavarayat
24.41
ते चैनं भृशसंक्रुद्धाः शरव्रातैरवाकिरन्
स च तांश्छादयामास शरजालैः पुनः पुनः
Te chainam bhrishasankruddhah sharavratairavakiran
Sa cha tanshchhadayamasa sharajalaih punah punah
24.42
नैव कर्णो न ते पञ्च ददृशुर्बाणसंवृताः
साश्वसूतध्वजरथाः परस्परशराचिताः
Naiva karno na te pancha dadrishurbanasanvritah
Sashvasutadhvajarathah parasparasharachitah
24.43
पुत्रस्ते दुर्जयश्चैव जयश्च विजयश्च ह
नीलं काश्यं जयं शूरास्त्रयस्त्रीन्प्रत्यवारयन्
Putraste durjayashchaiva jayashcha vijayashcha ha
Nilam kashyam jayam shurastrayastrinpratyavarayan
24.44
तद्युद्धमभवद्घोरमीक्षितृप्रीतिवर्धनम्
सिंहव्याघ्रतरक्षूणां यथेभमहिषर्षभैः
Tadyuddhamabhavadghoramikshitripritivardhanam
Sinhavyaghratarakshunam yathebhamahisharshabhaih
24.45
क्षेमधूर्तिबृहन्तौ तौ भ्रातरौ सात्वतं युधि
द्रोणायाभिमुखं यान्तं शरैस्तीक्ष्णैस्ततक्षतुः
Kshemadhurtibrihantau tau bhratarau satvatam yudhi
Dronayabhimukham yantam sharaistikshnaistatakshatuh
24.46
तयोस्तस्य च तद्युद्धमत्यद्भुतमिवाभवत्
सिंहस्य द्विपमुख्याभ्यां प्रभिन्नाभ्यां यथा वने
Tayostasya cha tadyuddhamatyadbhutamivabhavat
Sinhasya dvipamukhyabhyam prabhinnabhyam yatha vane
24.47
राजानं तु तथाम्बष्ठमेकं युद्धाभिनन्दिनम्
चेदिराजः शरानस्यन्क्रुद्धो द्रोणादवारयत्
Rajanam tu tathambashthamekam yuddhabhinandinam
Chedirajah sharanasyankruddho dronadavarayat
24.48
तमम्बष्ठोऽस्थिभेदिन्या निरविध्यच्छलाकया
स त्यक्त्वा सशरं चापं रथाद्भूमिमथापतत्
Tamambashthosthibhedinya niravidhyachchhalakaya
Sa tyaktva sasharam chapam rathadbhumimathapatat
24.49
वार्धक्षेमिं तु वार्ष्णेयं कृपः शारद्वतः शरैः
अक्षुद्रः क्षुद्रकैर्द्रोणात्क्रुद्धरूपमवारयत्
Vardhakshemim tu varshneyam kripah sharadvatah sharaih
Akshudrah kshudrakairdronatkruddharupamavarayat
24.50
युध्यन्तौ कृपवार्ष्णेयौ येऽपश्यंश्चित्रयोधिनौ
ते युद्धसक्तमनसो नान्या बुबुधिरे क्रियाः
Yudhyantau kripavarshneyau yepashyanshchitrayodhinau
Te yuddhasaktamanaso nanya bubudhire kriyah
24.51
सौमदत्तिस्तु राजानं मणिमन्तमतन्द्रितम्
पर्यवारयदायान्तं यशो द्रोणस्य वर्धयन्
Saumadattistu rajanam manimantamatandritam
Paryavarayadayantam yasho dronasya vardhayan
24.52
स सौमदत्तेस्त्वरितश्छित्त्वेष्वसनकेतने
पुनः पताकां सूतं च छत्रं चापातयद्रथात्
Sa saumadattestvaritashchhittveshvasanaketane
Punah patakam sutam cha chhatram chapatayadrathat
24.53
अथाप्लुत्य रथात्तूर्णं यूपकेतुरमित्रहा
साश्वसूतध्वजरथं तं चकर्त वरासिना
Athaplutya rathatturnam yupaketuramitraha
Sashvasutadhvajaratham tam chakarta varasina
24.54
रथं च स्वं समास्थाय धनुरादाय चापरम्
स्वयं यच्छन्हयान्राजन्व्यधमत्पाण्डवीं चमूम्
Ratham cha svam samasthaya dhanuradaya chaparam
Svayam yachchhanhayanrajanvyadhamatpandavim chamum
24.55
मुसलैर्मुद्गरैश्चक्रैर्भिण्डिपालैः परश्वधैः
पांसुवाताग्निसलिलैर्भस्मलोष्ठतृणद्रुमैः
Musalairmudgaraishchakrairbhindipalaih parashvadhaih
Pansuvatagnisalilairbhasmaloshthatrinadrumaih
24.56
आरुजन्प्ररुजन्भञ्जन्निघ्नन्विद्रावयन्क्षिपन्
सेनां विभीषयन्नायाद्द्रोणप्रेप्सुर्घटोत्कचः
Arujanprarujanbhanjannighnanvidravayankshipan
Senam vibhishayannayaddronaprepsurghatotkachah
24.57
तं तु नानाप्रहरणैर्नानायुद्धविशेषणैः
राक्षसं राक्षसः क्रुद्धः समाजघ्ने ह्यलम्बुसः
Tam tu nanapraharanairnanayuddhavisheshanaih
Rakshasam rakshasah kruddhah samajaghne hyalambusah
24.58
तयोस्तदभवद्युद्धं रक्षोग्रामणिमुख्ययोः
तादृग्यादृक्पुरा वृत्तं शम्बरामरराजयोः
Tayostadabhavadyuddham rakshogramanimukhyayoh
Tadrigyadrikpura vrittam shambaramararajayoh
24.59
एवं द्वंद्वशतान्यासन्रथवारणवाजिनाम्
पदातीनां च भद्रं ते तव तेषां च संकुलम्
Evam dvandvashatanyasanrathavaranavajinam
Padatinam cha bhadram te tava tesham cha sankulam
24.60
नैतादृशो दृष्टपूर्वः संग्रामो नैव च श्रुतः
द्रोणस्याभावभावेषु प्रसक्तानां यथाभवत्
Naitadrisho drishtapurvah sangramo naiva cha shrutah
Dronasyabhavabhaveshu prasaktanam yathabhavat
24.61
इदं घोरमिदं चित्रमिदं रौद्रमिति प्रभो
तत्र युद्धान्यदृश्यन्त प्रततानि बहूनि च
Idam ghoramidam chitramidam raudramiti prabho
Tatra yuddhanyadrishyanta pratatani bahuni cha