UtshovChapter 170
170.1
संजय उवाच
ततः स कदनं चक्रे रिपूणां द्रोणनन्दनः
युगान्ते सर्वभूतानां कालसृष्ट इवान्तकः
Sanjaya uvacha
Tatah sa kadanam chakre ripunam dronanandanah
Yugante sarvabhutanam kalasrishta ivantakah
170.2
ध्वजद्रुमं शस्त्रशृङ्गं हतनागमहाशिलम्
अश्वकिंपुरुषाकीर्णं शरासनलतावृतम्
Dhvajadrumam shastrashringam hatanagamahashilam
Ashvakimpurushakirnam sharasanalatavritam
170.3
शूलक्रव्यादसंघुष्टं भूतयक्षगणाकुलम्
निहत्य शात्रवान्भल्लैः सोऽचिनोद्देहपर्वतम्
Shulakravyadasanghushtam bhutayakshaganakulam
Nihatya shatravanbhallaih sochinoddehaparvatam
170.4
ततो वेगेन महता विनद्य स नरर्षभः
प्रतिज्ञां श्रावयामास पुनरेव तवात्मजम्
Tato vegena mahata vinadya sa nararshabhah
Pratigyam shravayamasa punareva tavatmajam
170.5
यस्माद्युध्यन्तमाचार्यं धर्मकञ्चुकमास्थितः
मुञ्च शस्त्रमिति प्राह कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
Yasmadyudhyantamacharyam dharmakanchukamasthitah
Muncha shastramiti praha kuntiputro yudhishthirah
170.6
तस्मात्संपश्यतस्तस्य द्रावयिष्यामि वाहिनीम्
विद्राव्य सत्यं हन्तास्मि पापं पाञ्चाल्यमेव तु
Tasmatsampashyatastasya dravayishyami vahinim
Vidravya satyam hantasmi papam panchalyameva tu
170.7
सर्वानेतान्हनिष्यामि यदि योत्स्यन्ति मां रणे
सत्यं ते प्रतिजानामि परावर्तय वाहिनीम्
Sarvanetanhanishyami yadi yotsyanti mam rane
Satyam te pratijanami paravartaya vahinim
170.8
तच्छ्रुत्वा तव पुत्रस्तु वाहिनीं पर्यवर्तयत्
सिंहनादेन महता व्यपोह्य सुमहद्भयम्
Tachchhrutva tava putrastu vahinim paryavartayat
Sinhanadena mahata vyapohya sumahadbhayam
170.9
ततः समागमो राजन्कुरुपाण्डवसेनयोः
पुनरेवाभवत्तीव्रः पूर्णसागरयोरिव
Tatah samagamo rajankurupandavasenayoh
Punarevabhavattivrah purnasagarayoriva
170.10
संरब्धा हि स्थिरीभूता द्रोणपुत्रेण कौरवाः
उदग्राः पाण्डुपाञ्चाला द्रोणस्य निधनेन च
Sanrabdha hi sthiribhuta dronaputrena kauravah
Udagrah pandupanchala dronasya nidhanena cha
170.11
तेषां परमहृष्टानां जयमात्मनि पश्यताम्
संरब्धानां महावेगः प्रादुरासीद्रणाजिरे
Tesham paramahrishtanam jayamatmani pashyatam
Sanrabdhanam mahavegah pradurasidranajire
170.12
यथा शिलोच्चये शैलः सागरे सागरो यथा
प्रतिहन्येत राजेन्द्र तथासन्कुरुपाण्डवाः
Yatha shilochchaye shailah sagare sagaro yatha
Pratihanyeta rajendra tathasankurupandavah
170.13
ततः शङ्खसहस्राणि भेरीणामयुतानि च
अवादयन्त संहृष्टाः कुरुपाण्डवसैनिकाः
Tatah shankhasahasrani bherinamayutani cha
Avadayanta sanhrishtah kurupandavasainikah
170.14
ततो निर्मथ्यमानस्य सागरस्येव निस्वनः
अभवत्तस्य सैन्यस्य सुमहानद्भुतोपमः
Tato nirmathyamanasya sagarasyeva nisvanah
Abhavattasya sainyasya sumahanadbhutopamah
170.15
प्रादुश्चक्रे ततो द्रौणिरस्त्रं नारायणं तदा
अभिसंधाय पाण्डूनां पाञ्चालानां च वाहिनीम्
Pradushchakre tato draunirastram narayanam tada
Abhisandhaya pandunam panchalanam cha vahinim
170.16
प्रादुरासंस्ततो बाणा दीप्ताग्राः खे सहस्रशः
पाण्डवान्भक्षयिष्यन्तो दीप्तास्या इव पन्नगाः
Pradurasanstato bana diptagrah khe sahasrashah
Pandavanbhakshayishyanto diptasya iva pannagah
170.17
ते दिशः खं च सैन्यं च समावृण्वन्महाहवे
मुहूर्ताद्भास्करस्येव राजँल्लोकं गभस्तयः
Te dishah kham cha sainyam cha samavrinvanmahahave
Muhurtadbhaskarasyeva rajanllokam gabhastayah
170.18
तथापरे द्योतमाना ज्योतींषीवाम्बरेऽमले
प्रादुरासन्महीपाल कार्ष्णायसमया गुडाः
Tathapare dyotamana jyotinshivambaremale
Pradurasanmahipala karshnayasamaya gudah
170.19
चतुर्दिशं विचित्राश्च शतघ्न्योऽथ हुताशदाः
चक्राणि च क्षुरान्तानि मण्डलानीव भास्वतः
Chaturdisham vichitrashcha shataghnyotha hutashadah
Chakrani cha kshurantani mandalaniva bhasvatah
170.20
शस्त्राकृतिभिराकीर्णमतीव भरतर्षभ
दृष्ट्वान्तरिक्षमाविग्नाः पाण्डुपाञ्चालसृञ्जयाः
Shastrakritibhirakirnamativa bharatarshabha
Drishtvantarikshamavignah pandupanchalasrinjayah
170.21
यथा यथा ह्ययुध्यन्त पाण्डवानां महारथाः
तथा तथा तदस्त्रं वै व्यवर्धत जनाधिप
Yatha yatha hyayudhyanta pandavanam maharathah
Tatha tatha tadastram vai vyavardhata janadhipa
170.22
वध्यमानास्तथास्त्रेण तेन नारायणेन वै
दह्यमानानलेनेव सर्वतोऽभ्यर्दिता रणे
Vadhyamanastathastrena tena narayanena vai
Dahyamananaleneva sarvatobhyardita rane
170.23
यथा हि शिशिरापाये दहेत्कक्षं हुताशनः
तथा तदस्त्रं पाण्डूनां ददाह ध्वजिनीं प्रभो
Yatha hi shishirapaye dahetkaksham hutashanah
Tatha tadastram pandunam dadaha dhvajinim prabho
170.24
आपूर्यमाणेनास्त्रेण सैन्ये क्षीयति चाभिभो
जगाम परमं त्रासं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
Apuryamanenastrena sainye kshiyati chabhibho
Jagama paramam trasam dharmaputro yudhishthirah
170.25
द्रवमाणं तु तत्सैन्यं दृष्ट्वा विगतचेतनम्
मध्यस्थतां च पार्थस्य धर्मपुत्रोऽब्रवीदिदम्
Dravamanam tu tatsainyam drishtva vigatachetanam
Madhyasthatam cha parthasya dharmaputrobravididam
170.26
धृष्टद्युम्न पलायस्व सह पाञ्चालसेनया
सात्यके त्वं च गच्छस्व वृष्ण्यन्धकवृतो गृहान्
Dhrishtadyumna palayasva saha panchalasenaya
Satyake tvam cha gachchhasva vrishnyandhakavrito grihan
170.27
वासुदेवोऽपि धर्मात्मा करिष्यत्यात्मनः क्षमम्
उपदेष्टुं समर्थोऽयं लोकस्य किमुतात्मनः
Vasudevopi dharmatma karishyatyatmanah kshamam
Upadeshtum samarthoyam lokasya kimutatmanah
170.28
संग्रामस्तु न कर्तव्यः सर्वसैन्यान्ब्रवीमि वः
अहं हि सह सोदर्यैः प्रवेक्ष्ये हव्यवाहनम्
Sangramastu na kartavyah sarvasainyanbravimi vah
Aham hi saha sodaryaih pravekshye havyavahanam
170.29
भीष्मद्रोणार्णवं तीर्त्वा संग्रामं भीरुदुस्तरम्
अवसत्स्याम्यसलिले सगणो द्रौणिगोष्पदे
Bhishmadronarnavam tirtva sangramam bhirudustaram
Avasatsyamyasalile sagano draunigoshpade
170.30
कामः संपद्यतामस्य बीभत्सोराशु मां प्रति
कल्याणवृत्त आचार्यो मया युधि निपातितः
Kamah sampadyatamasya bibhatsorashu mam prati
Kalyanavritta acharyo maya yudhi nipatitah
170.31
येन बालः स सौभद्रो युद्धानामविशारदः
समर्थैर्बहुभिः क्रूरैर्घातितो नाभिपालितः
Yena balah sa saubhadro yuddhanamavisharadah
Samarthairbahubhih krurairghatito nabhipalitah
170.32
येनाविब्रुवता प्रश्नं तथा कृष्णा सभां गता
उपेक्षिता सपुत्रेण दासभावं नियच्छती
Yenavibruvata prashnam tatha krishna sabham gata
Upekshita saputrena dasabhavam niyachchhati
170.33
जिघांसुर्धार्तराष्ट्रश्च श्रान्तेष्वश्वेषु फल्गुनम्
कवचेन तथा युक्तो रक्षार्थं सैन्धवस्य च
Jighansurdhartarashtrashcha shranteshvashveshu phalgunam
Kavachena tatha yukto rakshartham saindhavasya cha
170.34
येन ब्रह्मास्त्रविदुषा पाञ्चालाः सत्यजिन्मुखाः
कुर्वाणा मज्जये यत्नं समूला विनिपातिताः
Yena brahmastravidusha panchalah satyajinmukhah
Kurvana majjaye yatnam samula vinipatitah
170.35
येन प्रव्राज्यमानाश्च राज्याद्वयमधर्मतः
निवार्यमाणेनास्माभिरनुगन्तुं तदेषिताः
Yena pravrajyamanashcha rajyadvayamadharmatah
Nivaryamanenasmabhiranugantum tadeshitah
170.36
योऽसावत्यन्तमस्मासु कुर्वाणः सौहृदं परम्
हतस्तदर्थे मरणं गमिष्यामि सबान्धवः
Yosavatyantamasmasu kurvanah sauhridam param
Hatastadarthe maranam gamishyami sabandhavah
170.37
एवं ब्रुवति कौन्तेये दाशार्हस्त्वरितस्ततः
निवार्य सैन्यं बाहुभ्यामिदं वचनमब्रवीत्
Evam bruvati kaunteye dasharhastvaritastatah
Nivarya sainyam bahubhyamidam vachanamabravit
170.38
शीघ्रं न्यस्यत शस्त्राणि वाहेभ्यश्चावरोहत
एष योगोऽत्र विहितः प्रतिघातो महात्मना
Shighram nyasyata shastrani vahebhyashchavarohata
Esha yogotra vihitah pratighato mahatmana
170.39
द्विपाश्वस्यन्दनेभ्यश्च क्षितिं सर्वेऽवरोहत
एवमेतन्न वो हन्यादस्त्रं भूमौ निरायुधान्
Dvipashvasyandanebhyashcha kshitim sarvevarohata
Evametanna vo hanyadastram bhumau nirayudhan
170.40
यथा यथा हि युध्यन्ते योधा ह्यस्त्रबलं प्रति
तथा तथा भवन्त्येते कौरवा बलवत्तराः
Yatha yatha hi yudhyante yodha hyastrabalam prati
Tatha tatha bhavantyete kaurava balavattarah
170.41
निक्षेप्स्यन्ति च शस्त्राणि वाहनेभ्योऽवरुह्य ये
तान्नैतदस्त्रं संग्रामे निहनिष्यति मानवान्
Nikshepsyanti cha shastrani vahanebhyovaruhya ye
Tannaitadastram sangrame nihanishyati manavan
170.42
ये त्वेतत्प्रतियोत्स्यन्ति मनसापीह केचन
निहनिष्यति तान्सर्वान्रसातलगतानपि
Ye tvetatpratiyotsyanti manasapiha kechana
Nihanishyati tansarvanrasatalagatanapi
170.43
ते वचस्तस्य तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य भारत
ईषुः सर्वेऽस्त्रमुत्स्रष्टुं मनोभिः करणेन च
Te vachastasya tachchhrutva vasudevasya bharata
Ishuh sarvestramutsrashtum manobhih karanena cha
170.44
तत उत्स्रष्टुकामांस्तानस्त्राण्यालक्ष्य पाण्डवः
भीमसेनोऽब्रवीद्राजन्निदं संहर्षयन्वचः
Tata utsrashtukamanstanastranyalakshya pandavah
Bhimasenobravidrajannidam sanharshayanvachah
170.45
न कथंचन शस्त्राणि मोक्तव्यानीह केनचित्
अहमावारयिष्यामि द्रोणपुत्रास्त्रमाशुगैः
Na kathanchana shastrani moktavyaniha kenachit
Ahamavarayishyami dronaputrastramashugaih
170.46
अथ वाप्यनया गुर्व्या हेमविग्रहया रणे
कालवद्विचरिष्यामि द्रौणेरस्त्रं विशातयन्
Atha vapyanaya gurvya hemavigrahaya rane
Kalavadvicharishyami draunerastram vishatayan
170.47
न हि मे विक्रमे तुल्यः कश्चिदस्ति पुमानिह
यथैव सवितुस्तुल्यं ज्योतिरन्यन्न विद्यते
Na hi me vikrame tulyah kashchidasti pumaniha
Yathaiva savitustulyam jyotiranyanna vidyate
170.48
पश्यध्वं मे दृढौ बाहू नागराजकरोपमा
समर्थौ पर्वतस्यापि शैशिरस्य निपातने
Pashyadhvam me dridhau bahu nagarajakaropama
Samarthau parvatasyapi shaishirasya nipatane
170.49
नागायुतसमप्राणो ह्यहमेको नरेष्विह
शक्रो यथा प्रतिद्वंद्वो दिवि देवेषु विश्रुतः
Nagayutasamaprano hyahameko nareshviha
Shakro yatha pratidvandvo divi deveshu vishrutah
170.50
अद्य पश्यत मे वीर्यं बाह्वोः पीनांसयोर्युधि
ज्वलमानस्य दीप्तस्य द्रौणेरस्त्रस्य वारणे
Adya pashyata me viryam bahvoh pinansayoryudhi
Jvalamanasya diptasya draunerastrasya varane
170.51
यदि नारायणास्त्रस्य प्रतियोद्धा न विद्यते
अद्यैनं प्रतियोत्स्यामि पश्यत्सु कुरुपाण्डुषु
Yadi narayanastrasya pratiyoddha na vidyate
Adyainam pratiyotsyami pashyatsu kurupandushu
170.52
एवमुक्त्वा ततो भीमो द्रोणपुत्रमरिंदमः
अभ्ययान्मेघघोषेण रथेनादित्यवर्चसा
Evamuktva tato bhimo dronaputramarindamah
Abhyayanmeghaghoshena rathenadityavarchasa
170.53
स एनमिषुजालेन लघुत्वाच्छीघ्रविक्रमः
निमेषमात्रेणासाद्य कुन्तीपुत्रोऽभ्यवाकिरत्
Sa enamishujalena laghutvachchhighravikramah
Nimeshamatrenasadya kuntiputrobhyavakirat
170.54
ततो द्रौणिः प्रहस्यैनमुदासमभिभाष्य च
अवाकिरत्प्रदीप्ताग्रैः शरैस्तैरभिमन्त्रितैः
Tato draunih prahasyainamudasamabhibhashya cha
Avakiratpradiptagraih sharaistairabhimantritaih
170.55
पन्नगैरिव दीप्तास्यैर्वमद्भिरनलं रणे
अवकीर्णोऽभवत्पार्थः स्फुलिङ्गैरिव काञ्चनैः
Pannagairiva diptasyairvamadbhiranalam rane
Avakirnobhavatparthah sphulingairiva kanchanaih
170.56
तस्य रूपमभूद्राजन्भीमसेनस्य संयुगे
खद्योतैरावृतस्येव पर्वतस्य दिनक्षये
Tasya rupamabhudrajanbhimasenasya sanyuge
Khadyotairavritasyeva parvatasya dinakshaye
170.57
तदस्त्रं द्रोणपुत्रस्य तस्मिन्प्रतिसमस्यति
अवर्धत महाराज यथाग्निरनिलोद्धतः
Tadastram dronaputrasya tasminpratisamasyati
Avardhata maharaja yathagniraniloddhatah
170.58
विवर्धमानमालक्ष्य तदस्त्रं भीमविक्रमम्
पाण्डुसैन्यमृते भीमं सुमहद्भयमाविशत्
Vivardhamanamalakshya tadastram bhimavikramam
Pandusainyamrite bhimam sumahadbhayamavishat
170.59
ततः शस्त्राणि ते सर्वे समुत्सृज्य महीतले
अवारोहन्रथेभ्यश्च हस्त्यश्वेभ्यश्च सर्वशः
Tatah shastrani te sarve samutsrijya mahitale
Avarohanrathebhyashcha hastyashvebhyashcha sarvashah
170.60
तेषु निक्षिप्तशस्त्रेषु वाहनेभ्यश्च्युतेषु च
तदस्त्रवीर्यं विपुलं भीममूर्धन्यथापतत्
Teshu nikshiptashastreshu vahanebhyashchyuteshu cha
Tadastraviryam vipulam bhimamurdhanyathapatat
170.61
हाहाकृतानि भूतानि पाण्डवाश्च विशेषतः
भीमसेनमपश्यन्त तेजसा संवृतं तदा
Hahakritani bhutani pandavashcha visheshatah
Bhimasenamapashyanta tejasa sanvritam tada