UtshovChapter 169
169.1
धृतराष्ट्र उवाच
साङ्गा वेदा यथान्यायं येनाधीता महात्मना
यस्मिन्साक्षाद्धनुर्वेदो ह्रीनिषेधे प्रतिष्ठितः
Dhritarashtra uvacha
Sanga veda yathanyayam yenadhita mahatmana
Yasminsakshaddhanurvedo hrinishedhe pratishthitah
169.2
तस्मिन्नाक्रुश्यति द्रोणे महर्षितनये तदा
नीचात्मना नृशंसेन क्षुद्रेण गुरुघातिना
Tasminnakrushyati drone maharshitanaye tada
Nichatmana nrishansena kshudrena gurughatina
169.3
यस्य प्रसादात्कर्माणि कुर्वन्ति पुरुषर्षभाः
अमानुषाणि संग्रामे देवैरसुकराणि च
Yasya prasadatkarmani kurvanti purusharshabhah
Amanushani sangrame devairasukarani cha
169.4
तस्मिन्नाक्रुश्यति द्रोणे समक्षं पापकर्मिणः
नामर्षं तत्र कुर्वन्ति धिक्क्षत्रं धिगमर्षितम्
Tasminnakrushyati drone samaksham papakarminah
Namarsham tatra kurvanti dhikkshatram dhigamarshitam
169.5
पार्थाः सर्वे च राजानः पृथिव्यां ये धनुर्धराः
श्रुत्वा किमाहुः पाञ्चाल्यं तन्ममाचक्ष्व संजय
Parthah sarve cha rajanah prithivyam ye dhanurdharah
Shrutva kimahuh panchalyam tanmamachakshva sanjaya
169.6
संजय उवाच
श्रुत्वा द्रुपदपुत्रस्य ता वाचः क्रूरकर्मणः
तूष्णीं बभूवू राजानः सर्व एव विशां पते
Sanjaya uvacha
Shrutva drupadaputrasya ta vachah krurakarmanah
Tushnim babhuvu rajanah sarva eva visham pate
169.7
अर्जुनस्तु कटाक्षेण जिह्मं प्रेक्ष्य च पार्षतम्
सबाष्पमभिनिःश्वस्य धिग्धिग्धिगिति चाब्रवीत्
Arjunastu katakshena jihmam prekshya cha parshatam
Sabashpamabhinihshvasya dhigdhigdhigiti chabravit
169.8
युधिष्ठिरश्च भीमश्च यमौ कृष्णस्तथापरे
आसन्सुव्रीडिता राजन्सात्यकिरिदमब्रवीत्
Yudhishthirashcha bhimashcha yamau krishnastathapare
Asansuvridita rajansatyakiridamabravit
169.9
नेहास्ति पुरुषः कश्चिद्य इमं पापपूरुषम्
भाषमाणमकल्याणं शीघ्रं हन्यान्नराधमम्
Nehasti purushah kashchidya imam papapurusham
Bhashamanamakalyanam shighram hanyannaradhamam
169.10
कथं च शतधा जिह्वा न ते मूर्धा च दीर्यते
गुरुमाक्रोशतः क्षुद्र न चाधर्मेण पात्यसे
Katham cha shatadha jihva na te murdha cha diryate
Gurumakroshatah kshudra na chadharmena patyase
169.11
याप्यस्त्वमसि पार्थैश्च सर्वैश्चान्धकवृष्णिभिः
यत्कर्म कलुषं कृत्वा श्लाघसे जनसंसदि
Yapyastvamasi parthaishcha sarvaishchandhakavrishnibhih
Yatkarma kalusham kritva shlaghase janasansadi
169.12
अकार्यं तादृशं कृत्वा पुनरेव गुरुं क्षिपन्
वध्यस्त्वं न त्वयार्थोऽस्ति मुहूर्तमपि जीवता
Akaryam tadrisham kritva punareva gurum kshipan
Vadhyastvam na tvayarthosti muhurtamapi jivata
169.13
कस्त्वेतद्व्यवसेदार्यस्त्वदन्यः पुरुषाधमः
निगृह्य केशेषु वधं गुरोर्धर्मात्मनः सतः
Kastvetadvyavasedaryastvadanyah purushadhamah
Nigrihya kesheshu vadham gurordharmatmanah satah
169.14
सप्तावरे तथा पूर्वे बान्धवास्ते निपातिताः
यशसा च परित्यक्तास्त्वां प्राप्य कुलपांसनम्
Saptavare tatha purve bandhavaste nipatitah
Yashasa cha parityaktastvam prapya kulapansanam
169.15
उक्तवांश्चापि यत्पार्थं भीष्मं प्रति नरर्षभम्
तथान्तो विहितस्तेन स्वयमेव महात्मना
Uktavanshchapi yatpartham bhishmam prati nararshabham
Tathanto vihitastena svayameva mahatmana
169.16
तस्यापि तव सोदर्यो निहन्ता पापकृत्तमः
नान्यः पाञ्चालपुत्रेभ्यो विद्यते भुवि पापकृत्
Tasyapi tava sodaryo nihanta papakrittamah
Nanyah panchalaputrebhyo vidyate bhuvi papakrit
169.17
स चापि सृष्टः पित्रा ते भीष्मस्यान्तकरः किल
शिखण्डी रक्षितस्तेन स च मृत्युर्महात्मनः
Sa chapi srishtah pitra te bhishmasyantakarah kila
Shikhandi rakshitastena sa cha mrityurmahatmanah
169.18
पाञ्चालाश्चलिता धर्मात्क्षुद्रा मित्रगुरुद्रुहः
त्वां प्राप्य सहसोदर्यं धिक्कृतं सर्वसाधुभिः
Panchalashchalita dharmatkshudra mitragurudruhah
Tvam prapya sahasodaryam dhikkritam sarvasadhubhih
169.19
पुनश्चेदीदृशीं वाचं मत्समीपे वदिष्यसि
शिरस्ते पातयिष्यामि गदया वज्रकल्पया
Punashchedidrishim vacham matsamipe vadishyasi
Shiraste patayishyami gadaya vajrakalpaya
169.20
सात्वतेनैवमाक्षिप्तः पार्षतः परुषाक्षरम्
संरब्धः सात्यकिं प्राह संक्रुद्धः प्रहसन्निव
Satvatenaivamakshiptah parshatah parushaksharam
Sanrabdhah satyakim praha sankruddhah prahasanniva
169.21
श्रूयते श्रूयते चेति क्षम्यते चेति माधव
न चानार्य शुभं साधुं पुरुषं क्षेप्तुमर्हसि
Shruyate shruyate cheti kshamyate cheti madhava
Na chanarya shubham sadhum purusham ksheptumarhasi
169.22
क्षमा प्रशस्यते लोके न तु पापोऽर्हति क्षमाम्
क्षमावन्तं हि पापात्मा जितोऽयमिति मन्यते
Kshama prashasyate loke na tu paporhati kshamam
Kshamavantam hi papatma jitoyamiti manyate
169.23
स त्वं क्षुद्रसमाचारो नीचात्मा पापनिश्चयः
आ केशाग्रान्नखाग्राच्च वक्तव्यो वक्तुमिच्छसि
Sa tvam kshudrasamacharo nichatma papanishchayah
A keshagrannakhagrachcha vaktavyo vaktumichchhasi
169.24
यः स भूरिश्रवाश्छिन्ने भुजे प्रायगतस्त्वया
वार्यमाणेन निहतस्ततः पापतरं नु किम्
Yah sa bhurishravashchhinne bhuje prayagatastvaya
Varyamanena nihatastatah papataram nu kim
169.25
व्यूहमानो मया द्रोणो दिव्येनास्त्रेण संयुगे
विसृष्टशस्त्रो निहतः किं तत्र क्रूर दुष्कृतम्
Vyuhamano maya drono divyenastrena sanyuge
Visrishtashastro nihatah kim tatra krura dushkritam
169.26
अयुध्यमानं यस्त्वाजौ तथा प्रायगतं मुनिम्
छिन्नबाहुं परैर्हन्यात्सात्यके स कथं भवेत्
Ayudhyamanam yastvajau tatha prayagatam munim
Chhinnabahum parairhanyatsatyake sa katham bhavet
169.27
निहत्य त्वां यदा भूमौ स विक्रामति वीर्यवान्
किं तदा न निहंस्येनं भूत्वा पुरुषसत्तमः
Nihatya tvam yada bhumau sa vikramati viryavan
Kim tada na nihansyenam bhutva purushasattamah
169.28
त्वया पुनरनार्येण पूर्वं पार्थेन निर्जितः
यदा तदा हतः शूरः सौमदत्तिः प्रतापवान्
Tvaya punaranaryena purvam parthena nirjitah
Yada tada hatah shurah saumadattih pratapavan
169.29
यत्र यत्र तु पाण्डूनां द्रोणो द्रावयते चमूम्
किरञ्शरसहस्राणि तत्र तत्र प्रयाम्यहम्
Yatra yatra tu pandunam drono dravayate chamum
Kiransharasahasrani tatra tatra prayamyaham
169.30
स त्वमेवंविधं कृत्वा कर्म चाण्डालवत्स्वयम्
वक्तुमिच्छसि वक्तव्यः कस्मान्मां परुषाण्यथ
Sa tvamevanvidham kritva karma chandalavatsvayam
Vaktumichchhasi vaktavyah kasmanmam parushanyatha
169.31
कर्ता त्वं कर्मणोग्रस्य नाहं वृष्णिकुलाधम
पापानां च त्वमावासः कर्मणां मा पुनर्वद
Karta tvam karmanograsya naham vrishnikuladhama
Papanam cha tvamavasah karmanam ma punarvada
169.32
जोषमास्स्व न मां भूयो वक्तुमर्हस्यतः परम्
अधरोत्तरमेतद्धि यन्मा त्वं वक्तुमिच्छसि
Joshamassva na mam bhuyo vaktumarhasyatah param
Adharottarametaddhi yanma tvam vaktumichchhasi
169.33
अथ वक्ष्यसि मां मौर्ख्याद्भूयः परुषमीदृशम्
गमयिष्यामि बाणैस्त्वां युधि वैवस्वतक्षयम्
Atha vakshyasi mam maurkhyadbhuyah parushamidrisham
Gamayishyami banaistvam yudhi vaivasvatakshayam
169.34
न चैव मूर्ख धर्मेण केवलेनैव शक्यते
तेषामपि ह्यधर्मेण चेष्टितं शृणु यादृशम्
Na chaiva murkha dharmena kevalenaiva shakyate
Teshamapi hyadharmena cheshtitam shrinu yadrisham
169.35
वञ्चितः पाण्डवः पूर्वमधर्मेण युधिष्ठिरः
द्रौपदी च परिक्लिष्टा तथाधर्मेण सात्यके
Vanchitah pandavah purvamadharmena yudhishthirah
Draupadi cha pariklishta tathadharmena satyake
169.36
प्रव्राजिता वनं सर्वे पाण्डवाः सह कृष्णया
सर्वस्वमपकृष्टं च तथाधर्मेण बालिश
Pravrajita vanam sarve pandavah saha krishnaya
Sarvasvamapakrishtam cha tathadharmena balisha
169.37
अधर्मेणापकृष्टश्च मद्रराजः परैरितः
इतोऽप्यधर्मेण हतो भीष्मः कुरुपितामहः
भूरिश्रवा ह्यधर्मेण त्वया धर्मविदा हतः
Adharmenapakrishtashcha madrarajah parairitah
Itopyadharmena hato bhishmah kurupitamahah
Bhurishrava hyadharmena tvaya dharmavida hatah
169.38
एवं परैराचरितं पाण्डवेयैश्च संयुगे
रक्षमाणैर्जयं वीरैर्धर्मज्ञैरपि सात्वत
Evam parairacharitam pandaveyaishcha sanyuge
Rakshamanairjayam virairdharmagyairapi satvata
169.39
दुर्ज्ञेयः परमो धर्मस्तथाधर्मः सुदुर्विदः
युध्यस्व कौरवैः सार्धं मा गाः पितृनिवेशनम्
Durgyeyah paramo dharmastathadharmah sudurvidah
Yudhyasva kauravaih sardham ma gah pitriniveshanam
169.40
एवमादीनि वाक्यानि क्रूराणि परुषाणि च
श्रावितः सात्यकिः श्रीमानाकम्पित इवाभवत्
Evamadini vakyani krurani parushani cha
Shravitah satyakih shrimanakampita ivabhavat
169.41
तच्छ्रुत्वा क्रोधताम्राक्षः सात्यकिस्त्वाददे गदाम्
विनिःश्वस्य यथा सर्पः प्रणिधाय रथे धनुः
Tachchhrutva krodhatamrakshah satyakistvadade gadam
Vinihshvasya yatha sarpah pranidhaya rathe dhanuh
169.42
ततोऽभिपत्य पाञ्चाल्यं संरम्भेणेदमब्रवीत्
न त्वां वक्ष्यामि परुषं हनिष्ये त्वां वधक्षमम्
Tatobhipatya panchalyam sanrambhenedamabravit
Na tvam vakshyami parusham hanishye tvam vadhakshamam
169.43
तमापतन्तं सहसा महाबलममर्षणम्
पाञ्चाल्यायाभिसंक्रुद्धमन्तकायान्तकोपमम्
Tamapatantam sahasa mahabalamamarshanam
Panchalyayabhisankruddhamantakayantakopamam
169.44
चोदितो वासुदेवेन भीमसेनो महाबलः
अवप्लुत्य रथात्तूर्णं बाहुभ्यां समवारयत्
Chodito vasudevena bhimaseno mahabalah
Avaplutya rathatturnam bahubhyam samavarayat
169.45
द्रवमाणं तथा क्रुद्धं सात्यकिं पाण्डवो बली
प्रस्कन्दमानमादाय जगाम बलिनं बलात्
Dravamanam tatha kruddham satyakim pandavo bali
Praskandamanamadaya jagama balinam balat
169.46
स्थित्वा विष्टभ्य चरणौ भीमेन शिनिपुंगवः
निगृहीतः पदे षष्ठे बलेन बलिनां वरः
Sthitva vishtabhya charanau bhimena shinipungavah
Nigrihitah pade shashthe balena balinam varah
169.47
अवरुह्य रथात्तं तु ह्रियमाणं बलीयसा
उवाच श्लक्ष्णया वाचा सहदेवो विशां पते
Avaruhya rathattam tu hriyamanam baliyasa
Uvacha shlakshnaya vacha sahadevo visham pate
169.48
अस्माकं पुरुषव्याघ्र मित्रमन्यन्न विद्यते
परमन्धकवृष्णिभ्यः पाञ्चालेभ्यश्च माधव
Asmakam purushavyaghra mitramanyanna vidyate
Paramandhakavrishnibhyah panchalebhyashcha madhava
169.49
तथैवान्धकवृष्णीनां तव चैव विशेषतः
कृष्णस्य च तथास्मत्तो मित्रमन्यन्न विद्यते
Tathaivandhakavrishninam tava chaiva visheshatah
Krishnasya cha tathasmatto mitramanyanna vidyate
169.50
पाञ्चालानां च वार्ष्णेय समुद्रान्तां विचिन्वताम्
नान्यदस्ति परं मित्रं यथा पाण्डववृष्णयः
Panchalanam cha varshneya samudrantam vichinvatam
Nanyadasti param mitram yatha pandavavrishnayah
169.51
स भवानीदृशं मित्रं मन्यते च यथा भवान्
भवन्तश्च यथास्माकं भवतां च तथा वयम्
Sa bhavanidrisham mitram manyate cha yatha bhavan
Bhavantashcha yathasmakam bhavatam cha tatha vayam
169.52
स एवं सर्वधर्मज्ञो मित्रधर्ममनुस्मरन्
नियच्छ मन्युं पाञ्चाल्यात्प्रशाम्य शिनिपुंगव
Sa evam sarvadharmagyo mitradharmamanusmaran
Niyachchha manyum panchalyatprashamya shinipungava
169.53
पार्षतस्य क्षम त्वं वै क्षमतां तव पार्षतः
वयं क्षमयितारश्च किमन्यत्र शमाद्भवेत्
Parshatasya kshama tvam vai kshamatam tava parshatah
Vayam kshamayitarashcha kimanyatra shamadbhavet
169.54
प्रशाम्यमाने शैनेये सहदेवेन मारिष
पाञ्चालराजस्य सुतः प्रहसन्निदमब्रवीत्
Prashamyamane shaineye sahadevena marisha
Panchalarajasya sutah prahasannidamabravit
169.55
मुञ्च मुञ्च शिनेः पौत्रं भीम युद्धमदान्वितम्
आसादयतु मामेष धराधरमिवानिलः
Muncha muncha shineh pautram bhima yuddhamadanvitam
Asadayatu mamesha dharadharamivanilah
169.56
यावदस्य शितैर्बाणैः संरम्भं विनयाम्यहम्
युद्धश्रद्धां च कौन्तेय जीवितस्य च संयुगे
Yavadasya shitairbanaih sanrambham vinayamyaham
Yuddhashraddham cha kaunteya jivitasya cha sanyuge
169.57
किं नु शक्यं मया कर्तुं कार्यं यदिदमुद्यतम्
सुमहत्पाण्डुपुत्राणामायान्त्येते हि कौरवाः
Kim nu shakyam maya kartum karyam yadidamudyatam
Sumahatpanduputranamayantyete hi kauravah
169.58
अथ वा फल्गुनः सर्वान्वारयिष्यति संयुगे
अहमप्यस्य मूर्धानं पातयिष्यामि सायकैः
Atha va phalgunah sarvanvarayishyati sanyuge
Ahamapyasya murdhanam patayishyami sayakaih
169.59
मन्यते छिन्नबाहुं मां भूरिश्रवसमाहवे
उत्सृजैनमहं वैनमेष मां वा हनिष्यति
Manyate chhinnabahum mam bhurishravasamahave
Utsrijainamaham vainamesha mam va hanishyati
169.60
शृण्वन्पाञ्चालवाक्यानि सात्यकिः सर्पवच्छ्वसन्
भीमबाह्वन्तरे सक्तो विस्फुरत्यनिशं बली
Shrinvanpanchalavakyani satyakih sarpavachchhvasan
Bhimabahvantare sakto visphuratyanisham bali
169.61
त्वरया वासुदेवश्च धर्मराजश्च मारिष
यत्नेन महता वीरौ वारयामासतुस्ततः
Tvaraya vasudevashcha dharmarajashcha marisha
Yatnena mahata virau varayamasatustatah
169.62
निवार्य परमेष्वासौ क्रोधसंरक्तलोचनौ
युयुत्सवः परान्संख्ये प्रतीयुः क्षत्रियर्षभाः
Nivarya parameshvasau krodhasanraktalochanau
Yuyutsavah paransankhye pratiyuh kshatriyarshabhah