UtshovChapter 171
171.1
संजय उवाच
भीमसेनं समाकीर्णं दृष्ट्वास्त्रेण धनंजयः
तेजसः प्रतिघातार्थं वारुणेन समावृणोत्
Sanjaya uvacha
Bhimasenam samakirnam drishtvastrena dhananjayah
Tejasah pratighatartham varunena samavrinot
171.2
नालक्षयत तं कश्चिद्वारुणास्त्रेण संवृतम्
अर्जुनस्य लघुत्वाच्च संवृतत्वाच्च तेजसः
Nalakshayata tam kashchidvarunastrena sanvritam
Arjunasya laghutvachcha sanvritatvachcha tejasah
171.3
साश्वसूतरथो भीमो द्रोणपुत्रास्त्रसंवृतः
अग्नावग्निरिव न्यस्तो ज्वालामाली सुदुर्दृशः
Sashvasutaratho bhimo dronaputrastrasanvritah
Agnavagniriva nyasto jvalamali sudurdrishah
171.4
यथा रात्रिक्षये राजञ्ज्योतींष्यस्तगिरिं प्रति
समापेतुस्तथा बाणा भीमसेनरथं प्रति
Yatha ratrikshaye rajanjyotinshyastagirim prati
Samapetustatha bana bhimasenaratham prati
171.5
स हि भीमो रथश्चास्य हयाः सूतश्च मारिष
संवृता द्रोणपुत्रेण पावकान्तर्गताभवन्
Sa hi bhimo rathashchasya hayah sutashcha marisha
Sanvrita dronaputrena pavakantargatabhavan
171.6
यथा दग्ध्वा जगत्कृत्स्नं समये सचराचरम्
गच्छेदग्निर्विभोरास्यं तथास्त्रं भीममावृणोत्
Yatha dagdhva jagatkritsnam samaye sacharacharam
Gachchhedagnirvibhorasyam tathastram bhimamavrinot
171.7
सूर्यमग्निः प्रविष्टः स्याद्यथा चाग्निं दिवाकरः
तथा प्रविष्टं तत्तेजो न प्राज्ञायत किंचन
Suryamagnih pravishtah syadyatha chagnim divakarah
Tatha pravishtam tattejo na pragyayata kinchana
171.8
विकीर्णमस्त्रं तद्दृष्ट्वा तथा भीमरथं प्रति
उदीर्यमाणं द्रौणिं च निष्प्रतिद्वंद्वमाहवे
Vikirnamastram taddrishtva tatha bhimaratham prati
Udiryamanam draunim cha nishpratidvandvamahave
171.9
सर्वसैन्यानि पाण्डूनां न्यस्तशस्त्राण्यचेतसः
युधिष्ठिरपुरोगांश्च विमुखांस्तान्महारथान्
Sarvasainyani pandunam nyastashastranyachetasah
Yudhishthirapuroganshcha vimukhanstanmaharathan
171.10
अर्जुनो वासुदेवश्च त्वरमाणौ महाद्युती
अवप्लुत्य रथाद्वीरौ भीममाद्रवतां ततः
Arjuno vasudevashcha tvaramanau mahadyuti
Avaplutya rathadvirau bhimamadravatam tatah
171.11
ततस्तद्द्रोणपुत्रस्य तेजोऽस्त्रबलसंभवम्
विगाह्य तौ सुबलिनौ माययाविशतां तदा
Tatastaddronaputrasya tejostrabalasambhavam
Vigahya tau subalinau mayayavishatam tada
171.12
न्यस्तशस्त्रौ ततस्तौ तु नादहदस्त्रजोऽनलः
वारुणास्त्रप्रयोगाच्च वीर्यवत्त्वाच्च कृष्णयोः
Nyastashastrau tatastau tu nadahadastrajonalah
Varunastraprayogachcha viryavattvachcha krishnayoh
171.13
ततश्चकृषतुर्भीमं तस्य सर्वायुधानि च
नारायणास्त्रशान्त्यर्थं नरनारायणौ बलात्
Tatashchakrishaturbhimam tasya sarvayudhani cha
Narayanastrashantyartham naranarayanau balat
171.14
अपकृष्यमाणः कौन्तेयो नदत्येव महारथः
वर्धते चैव तद्घोरं द्रौणेरस्त्रं सुदुर्जयम्
Apakrishyamanah kaunteyo nadatyeva maharathah
Vardhate chaiva tadghoram draunerastram sudurjayam
171.15
तमब्रवीद्वासुदेवः किमिदं पाण्डुनन्दन
वार्यमाणोऽपि कौन्तेय यद्युद्धान्न निवर्तसे
Tamabravidvasudevah kimidam pandunandana
Varyamanopi kaunteya yadyuddhanna nivartase
171.16
यदि युद्धेन जेयाः स्युरिमे कौरवनन्दनाः
वयमप्यत्र युध्येम तथा चेमे नरर्षभाः
Yadi yuddhena jeyah syurime kauravanandanah
Vayamapyatra yudhyema tatha cheme nararshabhah
171.17
रथेभ्यस्त्ववतीर्णास्तु सर्व एव स्म तावकाः
तस्मात्त्वमपि कौन्तेय रथात्तूर्णमपाक्रम
Rathebhyastvavatirnastu sarva eva sma tavakah
Tasmattvamapi kaunteya rathatturnamapakrama
171.18
एवमुक्त्वा ततः कृष्णो रथाद्भूमिमपातयत्
निःश्वसन्तं यथा नागं क्रोधसंरक्तलोचनम्
Evamuktva tatah krishno rathadbhumimapatayat
Nihshvasantam yatha nagam krodhasanraktalochanam
171.19
यदापकृष्टः स रथान्न्यासितश्चायुधं भुवि
ततो नारायणास्त्रं तत्प्रशान्तं शत्रुतापनम्
Yadapakrishtah sa rathannyasitashchayudham bhuvi
Tato narayanastram tatprashantam shatrutapanam
171.20
तस्मिन्प्रशान्ते विधिना तदा तेजसि दुःसहे
बभूवुर्विमलाः सर्वा दिशः प्रदिश एव च
Tasminprashante vidhina tada tejasi duhsahe
Babhuvurvimalah sarva dishah pradisha eva cha
171.21
प्रववुश्च शिवा वाताः प्रशान्ता मृगपक्षिणः
वाहनानि च हृष्टानि योधाश्च मनुजेश्वर
Pravavushcha shiva vatah prashanta mrigapakshinah
Vahanani cha hrishtani yodhashcha manujeshvara
171.22
व्यपोढे च ततो घोरे तस्मिंस्तेजसि भारत
बभौ भीमो निशापाये धीमान्सूर्य इवोदितः
Vyapodhe cha tato ghore tasminstejasi bharata
Babhau bhimo nishapaye dhimansurya ivoditah
171.23
हतशेषं बलं तत्र पाण्डवानामतिष्ठत
अस्त्रव्युपरमाद्धृष्टं तव पुत्रजिघांसया
Hatashesham balam tatra pandavanamatishthata
Astravyuparamaddhrishtam tava putrajighansaya
171.24
व्यवस्थिते बले तस्मिन्नस्त्रे प्रतिहते तथा
दुर्योधनो महाराज द्रोणपुत्रमथाब्रवीत्
Vyavasthite bale tasminnastre pratihate tatha
Duryodhano maharaja dronaputramathabravit
171.25
अश्वत्थामन्पुनः शीघ्रमस्त्रमेतत्प्रयोजय
व्यवस्थिता हि पाञ्चालाः पुनरेव जयैषिणः
Ashvatthamanpunah shighramastrametatprayojaya
Vyavasthita hi panchalah punareva jayaishinah
171.26
अश्वत्थामा तथोक्तस्तु तव पुत्रेण मारिष
सुदीनमभिनिःश्वस्य राजानमिदमब्रवीत्
Ashvatthama tathoktastu tava putrena marisha
Sudinamabhinihshvasya rajanamidamabravit
171.27
नैतदावर्तते राजन्नस्त्रं द्विर्नोपपद्यते
आवर्तयन्निहन्त्येतत्प्रयोक्तारं न संशयः
Naitadavartate rajannastram dvirnopapadyate
Avartayannihantyetatprayoktaram na sanshayah
171.28
एष चास्त्रप्रतीघातं वासुदेवः प्रयुक्तवान्
अन्यथा विहितः संख्ये वधः शत्रोर्जनाधिप
Esha chastrapratighatam vasudevah prayuktavan
Anyatha vihitah sankhye vadhah shatrorjanadhipa
171.29
पराजयो वा मृत्युर्वा श्रेयो मृत्युर्न निर्जयः
निर्जिताश्चारयो ह्येते शस्त्रोत्सर्गान्मृतोपमाः
Parajayo va mrityurva shreyo mrityurna nirjayah
Nirjitashcharayo hyete shastrotsarganmritopamah
171.30
दुर्योधन उवाच
आचार्यपुत्र यद्येतद्द्विरस्त्रं न प्रयुज्यते
अन्यैर्गुरुघ्ना वध्यन्तामस्त्रैरस्त्रविदां वर
Duryodhana uvacha
Acharyaputra yadyetaddvirastram na prayujyate
Anyairgurughna vadhyantamastrairastravidam vara
171.31
त्वयि ह्यस्त्राणि दिव्यानि यथा स्युस्त्र्यम्बके तथा
इच्छतो न हि ते मुच्येत्क्रुद्धस्यापि पुरंदरः
Tvayi hyastrani divyani yatha syustryambake tatha
Ichchhato na hi te muchyetkruddhasyapi purandarah
171.32
धृतराष्ट्र उवाच
तस्मिन्नस्त्रे प्रतिहते द्रोणे चोपधिना हते
तथा दुर्योधनेनोक्तो द्रौणिः किमकरोत्पुनः
Dhritarashtra uvacha
Tasminnastre pratihate drone chopadhina hate
Tatha duryodhanenokto draunih kimakarotpunah
171.33
दृष्ट्वा पार्थांश्च संग्रामे युद्धाय समवस्थितान्
नारायणास्त्रनिर्मुक्तांश्चरतः पृतनामुखे
Drishtva parthanshcha sangrame yuddhaya samavasthitan
Narayanastranirmuktanshcharatah pritanamukhe
171.34
संजय उवाच
जानन्पितुः स निधनं सिंहलाङ्गूलकेतनः
सक्रोधो भयमुत्सृज्य अभिदुद्राव पार्षतम्
Sanjaya uvacha
Jananpituh sa nidhanam sinhalangulaketanah
Sakrodho bhayamutsrijya abhidudrava parshatam
171.35
अभिद्रुत्य च विंशत्या क्षुद्रकाणां नरर्षभः
पञ्चभिश्चातिवेगेन विव्याध पुरुषर्षभम्
Abhidrutya cha vinshatya kshudrakanam nararshabhah
Panchabhishchativegena vivyadha purusharshabham
171.36
धृष्टद्युम्नस्ततो राजञ्ज्वलन्तमिव पावकम्
द्रोणपुत्रं त्रिषष्ट्या तु राजन्विव्याध पत्रिणाम्
Dhrishtadyumnastato rajanjvalantamiva pavakam
Dronaputram trishashtya tu rajanvivyadha patrinam
171.37
सारथिं चास्य विंशत्या स्वर्णपुङ्खैः शिलाशितैः
हयांश्च चतुरोऽविध्यच्चतुर्भिर्निशितैः शरैः
Sarathim chasya vinshatya svarnapunkhaih shilashitaih
Hayanshcha chaturovidhyachchaturbhirnishitaih sharaih
171.38
विद्ध्वा विद्ध्वानदद्द्रौणिः कम्पयन्निव मेदिनीम्
आददत्सर्वलोकस्य प्राणानिव महारणे
Viddhva viddhvanadaddraunih kampayanniva medinim
Adadatsarvalokasya prananiva maharane
171.39
पार्षतस्तु बली राजन्कृतास्त्रः कृतनिश्रमः
द्रौणिमेवाभिदुद्राव कृत्वा मृत्युं निवर्तनम्
Parshatastu bali rajankritastrah kritanishramah
Draunimevabhidudrava kritva mrityum nivartanam
171.40
ततो बाणमयं वर्षं द्रोणपुत्रस्य मूर्धनि
अवासृजदमेयात्मा पाञ्चाल्यो रथिनां वरः
Tato banamayam varsham dronaputrasya murdhani
Avasrijadameyatma panchalyo rathinam varah
171.41
तं द्रौणिः समरे क्रुद्धश्छादयामास पत्रिभिः
विव्याध चैनं दशभिः पितुर्वधमनुस्मरन्
Tam draunih samare kruddhashchhadayamasa patribhih
Vivyadha chainam dashabhih piturvadhamanusmaran
171.42
द्वाभ्यां च सुविकृष्टाभ्यां क्षुराभ्यां ध्वजकार्मुके
छित्त्वा पाञ्चालराजस्य द्रौणिरन्यैः समार्दयत्
Dvabhyam cha suvikrishtabhyam kshurabhyam dhvajakarmuke
Chhittva panchalarajasya drauniranyaih samardayat
171.43
व्यश्वसूतरथं चैनं द्रौणिश्चक्रे महाहवे
तस्य चानुचरान्सर्वान्क्रुद्धः प्राच्छादयच्छरैः
Vyashvasutaratham chainam draunishchakre mahahave
Tasya chanucharansarvankruddhah prachchhadayachchharaih
171.44
प्रद्रुद्राव ततः सैन्यं पाञ्चालानां विशां पते
संभ्रान्तरूपमार्तं च शरवर्षपरिक्षतम्
Pradrudrava tatah sainyam panchalanam visham pate
Sambhrantarupamartam cha sharavarshaparikshatam
171.45
दृष्ट्वा च विमुखान्योधान्धृष्टद्युम्नं च पीडितम्
शैनेयोऽचोदयत्तूर्णं रणं द्रौणिरथं प्रति
Drishtva cha vimukhanyodhandhrishtadyumnam cha piditam
Shaineyochodayatturnam ranam drauniratham prati
171.46
अष्टभिर्निशितैश्चैव सोऽश्वत्थामानमार्दयत्
विंशत्या पुनराहत्य नानारूपैरमर्षणम्
विव्याध च तथा सूतं चतुर्भिश्चतुरो हयान्
Ashtabhirnishitaishchaiva soshvatthamanamardayat
Vinshatya punarahatya nanarupairamarshanam
Vivyadha cha tatha sutam chaturbhishchaturo hayan
171.47
सोऽतिविद्धो महेष्वासो नानालिङ्गैरमर्षणः
युयुधानेन वै द्रौणिः प्रहसन्वाक्यमब्रवीत्
Sotividdho maheshvaso nanalingairamarshanah
Yuyudhanena vai draunih prahasanvakyamabravit
171.48
शैनेयाभ्यवपत्तिं ते जानाम्याचार्यघातिनः
न त्वेनं त्रास्यसि मया ग्रस्तमात्मानमेव च
Shaineyabhyavapattim te janamyacharyaghatinah
Na tvenam trasyasi maya grastamatmanameva cha
171.49
एवमुक्त्वार्करश्म्याभं सुपर्वाणं शरोत्तमम्
व्यसृजत्सात्वते द्रौणिर्वज्रं वृत्रे यथा हरिः
Evamuktvarkarashmyabham suparvanam sharottamam
Vyasrijatsatvate draunirvajram vritre yatha harih
171.50
स तं निर्भिद्य तेनास्तः सायकः सशरावरम्
विवेश वसुधां भित्त्वा श्वसन्बिलमिवोरगः
Sa tam nirbhidya tenastah sayakah sasharavaram
Vivesha vasudham bhittva shvasanbilamivoragah
171.51
स भिन्नकवचः शूरस्तोत्त्रार्दित इव द्विपः
विमुच्य सशरं चापं भूरिव्रणपरिस्रवः
Sa bhinnakavachah shurastottrardita iva dvipah
Vimuchya sasharam chapam bhurivranaparisravah
171.52
सीदन्रुधिरसिक्तश्च रथोपस्थ उपाविशत्
सूतेनापहृतस्तूर्णं द्रोणपुत्राद्रथान्तरम्
Sidanrudhirasiktashcha rathopastha upavishat
Sutenapahritasturnam dronaputradrathantaram
171.53
अथान्येन सुपुङ्खेन शरेण नतपर्वणा
आजघान भ्रुवोर्मध्ये धृष्टद्युम्नं परंतपः
Athanyena supunkhena sharena nataparvana
Ajaghana bhruvormadhye dhrishtadyumnam parantapah
171.54
स पूर्वमतिविद्धश्च भृशं पश्चाच्च पीडितः
ससाद युधि पाञ्चाल्यो व्यपाश्रयत च ध्वजम्
Sa purvamatividdhashcha bhrisham pashchachcha piditah
Sasada yudhi panchalyo vyapashrayata cha dhvajam
171.55
तं मत्तमिव सिंहेन राजन्कुञ्जरमर्दितम्
जवेनाभ्यद्रवञ्शूराः पञ्च पाण्डवतो रथाः
Tam mattamiva sinhena rajankunjaramarditam
Javenabhyadravanshurah pancha pandavato rathah
171.56
किरीटी भीमसेनश्च वृद्धक्षत्रश्च पौरवः
युवराजश्च चेदीनां मालवश्च सुदर्शनः
पञ्चभिः पञ्चभिर्बाणैरभ्यघ्नन्सर्वतः समम्
Kiriti bhimasenashcha vriddhakshatrashcha pauravah
Yuvarajashcha chedinam malavashcha sudarshanah
Panchabhih panchabhirbanairabhyaghnansarvatah samam
171.57
आशीविषाभैर्विंशद्भिः पञ्चभिश्चापि ताञ्शरैः
चिच्छेद युगपद्द्रौणिः पञ्चविंशतिसायकान्
Ashivishabhairvinshadbhih panchabhishchapi tansharaih
Chichchheda yugapaddraunih panchavinshatisayakan
171.58
सप्तभिश्च शितैर्बाणैः पौरवं द्रौणिरार्दयत्
मालवं त्रिभिरेकेन पार्थं षड्भिर्वृकोदरम्
Saptabhishcha shitairbanaih pauravam draunirardayat
Malavam tribhirekena partham shadbhirvrikodaram
171.59
ततस्ते विव्यधुः सर्वे द्रौणिं राजन्महारथाः
युगपच्च पृथक्चैव रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः
Tataste vivyadhuh sarve draunim rajanmaharathah
Yugapachcha prithakchaiva rukmapunkhaih shilashitaih
171.60
युवराजस्तु विंशत्या द्रौणिं विव्याध पत्रिणाम्
पार्थश्च पुनरष्टाभिस्तथा सर्वे त्रिभिस्त्रिभिः
Yuvarajastu vinshatya draunim vivyadha patrinam
Parthashcha punarashtabhistatha sarve tribhistribhih
171.61
ततोऽर्जुनं षड्भिरथाजघान; द्रौणायनिर्दशभिर्वासुदेवम्
भीमं दशार्धैर्युवराजं चतुर्भि;र्द्वाभ्यां छित्त्वा कार्मुकं च ध्वजं च
पुनः पार्थं शरवर्षेण विद्ध्वा; द्रौणिर्घोरं सिंहनादं ननाद
Tatorjunam shadbhirathajaghana; draunayanirdashabhirvasudevam
Bhimam dashardhairyuvarajam chaturbhi;rdvabhyam chhittva karmukam cha dhvajam cha
Punah partham sharavarshena viddhva; draunirghoram sinhanadam nanada
171.62
तस्यास्यतः सुनिशितान्पीतधारा;न्द्रौणेः शरान्पृष्ठतश्चाग्रतश्च
धरा वियद्द्यौः प्रदिशो दिशश्च; छन्ना बाणैरभवन्घोररूपैः
Tasyasyatah sunishitanpitadhara;ndrauneh sharanprishthatashchagratashcha
Dhara viyaddyauh pradisho dishashcha; chhanna banairabhavanghorarupaih
171.63
आसीनस्य स्वरथं तूग्रतेजाः; सुदर्शनस्येन्द्रकेतुप्रकाशौ
भुजौ शिरश्चेन्द्रसमानवीर्य;स्त्रिभिः शरैर्युगपत्संचकर्त
Asinasya svaratham tugratejah; sudarshanasyendraketuprakashau
Bhujau shirashchendrasamanavirya;stribhih sharairyugapatsanchakarta
171.64
स पौरवं रथशक्त्या निहत्य; छित्त्वा रथं तिलशश्चापि बाणैः
छित्त्वास्य बाहू वरचन्दनाक्तौ; भल्लेन कायाच्छिर उच्चकर्त
Sa pauravam rathashaktya nihatya; chhittva ratham tilashashchapi banaih
Chhittvasya bahu varachandanaktau; bhallena kayachchhira uchchakarta
171.65
युवानमिन्दीवरदामवर्णं; चेदिप्रियं युवराजं प्रहस्य
बाणैस्त्वरावाञ्ज्वलिताग्निकल्पै;र्विद्ध्वा प्रादान्मृत्यवे साश्वसूतम्
Yuvanamindivaradamavarnam; chedipriyam yuvarajam prahasya
Banaistvaravanjvalitagnikalpai;rviddhva pradanmrityave sashvasutam
171.66
तान्निहत्य रणे वीरो द्रोणपुत्रो युधां पतिः
दध्मौ प्रमुदितः शङ्खं बृहन्तमपराजितः
Tannihatya rane viro dronaputro yudham patih
Dadhmau pramuditah shankham brihantamaparajitah
171.67
ततः सर्वे च पाञ्चाला भीमसेनश्च पाण्डवः
धृष्टद्युम्नरथं भीतास्त्यक्त्वा संप्राद्रवन्दिशः
Tatah sarve cha panchala bhimasenashcha pandavah
Dhrishtadyumnaratham bhitastyaktva sampradravandishah
171.68
तान्प्रभग्नांस्तथा द्रौणिः पृष्ठतो विकिरञ्शरैः
अभ्यवर्तत वेगेन कालवत्पाण्डुवाहिनीम्
Tanprabhagnanstatha draunih prishthato vikiransharaih
Abhyavartata vegena kalavatpanduvahinim
171.69
ते वध्यमानाः समरे द्रोणपुत्रेण क्षत्रियाः
द्रोणपुत्रं भयाद्राजन्दिक्षु सर्वासु मेनिरे
Te vadhyamanah samare dronaputrena kshatriyah
Dronaputram bhayadrajandikshu sarvasu menire