UtshovChapter 167
167.1
संजय उवाच
प्रादुर्भूते ततस्तस्मिन्नस्त्रे नारायणे तदा
प्रावात्सपृषतो वायुरनभ्रे स्तनयित्नुमान्
Sanjaya uvacha
Pradurbhute tatastasminnastre narayane tada
Pravatsaprishato vayuranabhre stanayitnuman
167.2
चचाल पृथिवी चापि चुक्षुभे च महोदधिः
प्रतिस्रोतः प्रवृत्ताश्च गन्तुं तत्र समुद्रगाः
Chachala prithivi chapi chukshubhe cha mahodadhih
Pratisrotah pravrittashcha gantum tatra samudragah
167.3
शिखराणि व्यदीर्यन्त गिरीणां तत्र भारत
अपसव्यं मृगाश्चैव पाण्डुपुत्रान्प्रचक्रिरे
Shikharani vyadiryanta girinam tatra bharata
Apasavyam mrigashchaiva panduputranprachakrire
167.4
तमसा चावकीर्यन्त सूर्यश्च कलुषोऽभवत्
संपतन्ति च भूतानि क्रव्यादानि प्रहृष्टवत्
Tamasa chavakiryanta suryashcha kalushobhavat
Sampatanti cha bhutani kravyadani prahrishtavat
167.5
देवदानवगन्धर्वास्त्रस्ता आसन्विशां पते
कथं कथाभवत्तीव्रा दृष्ट्वा तद्व्याकुलं महत्
Devadanavagandharvastrasta asanvisham pate
Katham kathabhavattivra drishtva tadvyakulam mahat
167.6
व्यथिताः सर्वराजानस्तदा ह्यासन्विचेतसः
तद्दृष्ट्वा घोररूपं तु द्रौणेरस्त्रं भयावहम्
Vyathitah sarvarajanastada hyasanvichetasah
Taddrishtva ghorarupam tu draunerastram bhayavaham
167.7
धृतराष्ट्र उवाच
निवर्तितेषु सैन्येषु द्रोणपुत्रेण संयुगे
भृशं शोकाभितप्तेन पितुर्वधममृष्यता
Dhritarashtra uvacha
Nivartiteshu sainyeshu dronaputrena sanyuge
Bhrisham shokabhitaptena piturvadhamamrishyata
167.8
कुरूनापततो दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नस्य रक्षणे
को मन्त्रः पाण्डवेष्वासीत्तन्ममाचक्ष्व संजय
Kurunapatato drishtva dhrishtadyumnasya rakshane
Ko mantrah pandaveshvasittanmamachakshva sanjaya
167.9
संजय उवाच
प्रागेव विद्रुतान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्युधिष्ठिरः
पुनश्च तुमुलं शब्दं श्रुत्वार्जुनमभाषत
Sanjaya uvacha
Prageva vidrutandrishtva dhartarashtranyudhishthirah
Punashcha tumulam shabdam shrutvarjunamabhashata
167.10
आचार्ये निहते द्रोणे धृष्टद्युम्नेन संयुगे
निहते वज्रहस्तेन यथा वृत्रे महासुरे
Acharye nihate drone dhrishtadyumnena sanyuge
Nihate vajrahastena yatha vritre mahasure
167.11
नाशंसन्त जयं युद्धे दीनात्मानो धनंजय
आत्मत्राणे मतिं कृत्वा प्राद्रवन्कुरवो यथा
Nashansanta jayam yuddhe dinatmano dhananjaya
Atmatrane matim kritva pradravankuravo yatha
167.12
केचिद्भ्रान्तै रथैस्तूर्णं निहतपार्ष्णियन्तृभिः
विपताकध्वजच्छत्रैः पार्थिवाः शीर्णकूबरैः
Kechidbhrantai rathaisturnam nihataparshniyantribhih
Vipatakadhvajachchhatraih parthivah shirnakubaraih
167.13
भग्ननीडैराकुलाश्वैरारुह्यान्ये विचेतसः
भीताः पादैर्हयान्केचित्त्वरयन्तः स्वयं रथैः
युगचक्राक्षभग्नैश्च द्रुताः केचिद्भयातुराः
Bhagnanidairakulashvairaruhyanye vichetasah
Bhitah padairhayankechittvarayantah svayam rathaih
Yugachakrakshabhagnaishcha drutah kechidbhayaturah
167.14
गजस्कन्धेषु संस्यूता नाराचैश्चलितासनाः
शरार्तैर्विद्रुतैर्नागैर्हृताः केचिद्दिशो दश
Gajaskandheshu sansyuta narachaishchalitasanah
Sharartairvidrutairnagairhritah kechiddisho dasha
167.15
विशस्त्रकवचाश्चान्ये वाहनेभ्यः क्षितिं गताः
संछिन्ना नेमिषु गता मृदिताश्च हयद्विपैः
Vishastrakavachashchanye vahanebhyah kshitim gatah
Sanchhinna nemishu gata mriditashcha hayadvipaih
167.16
क्रोशन्तस्तात पुत्रेति पलायन्तोऽपरे भयात्
नाभिजानन्ति चान्योन्यं कश्मलाभिहतौजसः
Kroshantastata putreti palayantopare bhayat
Nabhijananti chanyonyam kashmalabhihataujasah
167.17
पुत्रान्पितॄन्सखीन्भ्रातॄन्समारोप्य दृढक्षतान्
जलेन क्लेदयन्त्यन्ये विमुच्य कवचान्यपि
Putranpitrinsakhinbhratrinsamaropya dridhakshatan
Jalena kledayantyanye vimuchya kavachanyapi
167.18
अवस्थां तादृशीं प्राप्य हते द्रोणे द्रुतं बलम्
पुनरावर्तितं केन यदि जानासि शंस मे
Avastham tadrishim prapya hate drone drutam balam
Punaravartitam kena yadi janasi shansa me
167.19
हयानां हेषतां शब्दः कुञ्जराणां च बृंहताम्
रथनेमिस्वनश्चात्र विमिश्रः श्रूयते महान्
Hayanam heshatam shabdah kunjaranam cha brinhatam
Rathanemisvanashchatra vimishrah shruyate mahan
167.20
एते शब्दा भृशं तीव्राः प्रवृत्ताः कुरुसागरे
मुहुर्मुहुरुदीर्यन्तः कम्पयन्ति हि मामकान्
Ete shabda bhrisham tivrah pravrittah kurusagare
Muhurmuhurudiryantah kampayanti hi mamakan
167.21
य एष तुमुलः शब्दः श्रूयते लोमहर्षणः
सेन्द्रानप्येष लोकांस्त्रीन्भञ्ज्यादिति मतिर्मम
Ya esha tumulah shabdah shruyate lomaharshanah
Sendranapyesha lokanstrinbhanjyaditi matirmama
167.22
मन्ये वज्रधरस्यैष निनादो भैरवस्वनः
द्रोणे हते कौरवार्थं व्यक्तमभ्येति वासवः
Manye vajradharasyaisha ninado bhairavasvanah
Drone hate kauravartham vyaktamabhyeti vasavah
167.23
प्रहृष्टलोमकूपाः स्म संविग्नरथकुञ्जराः
धनंजय गुरुं श्रुत्वा तत्र नादं सुभीषणम्
Prahrishtalomakupah sma sanvignarathakunjarah
Dhananjaya gurum shrutva tatra nadam subhishanam
167.24
क एष कौरवान्दीर्णानवस्थाप्य महारथः
निवर्तयति युद्धार्थं मृधे देवेश्वरो यथा
Ka esha kauravandirnanavasthapya maharathah
Nivartayati yuddhartham mridhe deveshvaro yatha
167.25
अर्जुन उवाच
उद्यम्यात्मानमुग्राय कर्मणे धैर्यमास्थिताः
धमन्ति कौरवाः शङ्खान्यस्य वीर्यमुपाश्रिताः
Arjuna uvacha
Udyamyatmanamugraya karmane dhairyamasthitah
Dhamanti kauravah shankhanyasya viryamupashritah
167.26
यत्र ते संशयो राजन्न्यस्तशस्त्रे गुरौ हते
धार्तराष्ट्रानवस्थाप्य क एष नदतीति ह
Yatra te sanshayo rajannyastashastre gurau hate
Dhartarashtranavasthapya ka esha nadatiti ha
167.27
ह्रीमन्तं तं महाबाहुं मत्तद्विरदगामिनम्
व्याख्यास्याम्युग्रकर्माणं कुरूणामभयंकरम्
Hrimantam tam mahabahum mattadviradagaminam
Vyakhyasyamyugrakarmanam kurunamabhayankaram
167.28
यस्मिञ्जाते ददौ द्रोणो गवां दशशतं धनम्
ब्राह्मणेभ्यो महार्हेभ्यः सोऽश्वत्थामैष गर्जति
Yasminjate dadau drono gavam dashashatam dhanam
Brahmanebhyo maharhebhyah soshvatthamaisha garjati
167.29
जातमात्रेण वीरेण येनोच्चैःश्रवसा इव
हेषता कम्पिता भूमिर्लोकाश्च सकलास्त्रयः
Jatamatrena virena yenochchaihshravasa iva
Heshata kampita bhumirlokashcha sakalastrayah
167.30
तच्छ्रुत्वान्तर्हितं भूतं नाम चास्याकरोत्तदा
अश्वत्थामेति सोऽद्यैष शूरो नदति पाण्डव
Tachchhrutvantarhitam bhutam nama chasyakarottada
Ashvatthameti sodyaisha shuro nadati pandava
167.31
योऽद्यानाथ इवाक्रम्य पार्षतेन हतस्तथा
कर्मणा सुनृशंसेन तस्य नाथो व्यवस्थितः
Yodyanatha ivakramya parshatena hatastatha
Karmana sunrishansena tasya natho vyavasthitah
167.32
गुरुं मे यत्र पाञ्चाल्यः केशपक्षे परामृशत्
तन्न जातु क्षमेद्द्रौणिर्जानन्पौरुषमात्मनः
Gurum me yatra panchalyah keshapakshe paramrishat
Tanna jatu kshameddraunirjananpaurushamatmanah
167.33
उपचीर्णो गुरुर्मिथ्या भवता राज्यकारणात्
धर्मज्ञेन सता नाम सोऽधर्मः सुमहान्कृतः
Upachirno gururmithya bhavata rajyakaranat
Dharmagyena sata nama sodharmah sumahankritah
167.34
सर्वधर्मोपपन्नोऽयं मम शिष्यश्च पाण्डवः
नायं वक्ष्यति मिथ्येति प्रत्ययं कृतवांस्त्वयि
Sarvadharmopapannoyam mama shishyashcha pandavah
Nayam vakshyati mithyeti pratyayam kritavanstvayi
167.35
स सत्यकञ्चुकं नाम प्रविष्टेन ततोऽनृतम्
आचार्य उक्तो भवता हतः कुञ्जर इत्युत
Sa satyakanchukam nama pravishtena tatonritam
Acharya ukto bhavata hatah kunjara ityuta
167.36
ततः शस्त्रं समुत्सृज्य निर्ममो गतचेतनः
आसीत्स विह्वलो राजन्यथा दृष्टस्त्वया विभुः
Tatah shastram samutsrijya nirmamo gatachetanah
Asitsa vihvalo rajanyatha drishtastvaya vibhuh
167.37
स तु शोकेन चाविष्टो विमुखः पुत्रवत्सलः
शाश्वतं धर्ममुत्सृज्य गुरुः शिष्येण घातितः
Sa tu shokena chavishto vimukhah putravatsalah
Shashvatam dharmamutsrijya guruh shishyena ghatitah
167.38
न्यस्तशस्त्रमधर्मेण घातयित्वा गुरुं भवान्
रक्षत्विदानीं सामात्यो यदि शक्नोषि पार्षतम्
Nyastashastramadharmena ghatayitva gurum bhavan
Rakshatvidanim samatyo yadi shaknoshi parshatam
167.39
ग्रस्तमाचार्यपुत्रेण क्रुद्धेन हतबन्धुना
सर्वे वयं परित्रातुं न शक्ष्यामोऽद्य पार्षतम्
Grastamacharyaputrena kruddhena hatabandhuna
Sarve vayam paritratum na shakshyamodya parshatam
167.40
सौहार्दं सर्वभूतेषु यः करोत्यतिमात्रशः
सोऽद्य केशग्रहं श्रुत्वा पितुर्धक्ष्यति नो रणे
Sauhardam sarvabhuteshu yah karotyatimatrashah
Sodya keshagraham shrutva piturdhakshyati no rane
167.41
विक्रोशमाने हि मयि भृशमाचार्यगृद्धिनि
अवकीर्य स्वधर्मं हि शिष्येण निहतो गुरुः
Vikroshamane hi mayi bhrishamacharyagriddhini
Avakirya svadharmam hi shishyena nihato guruh
167.42
यदा गतं वयो भूयः शिष्टमल्पतरं च नः
तस्येदानीं विकारोऽयमधर्मो यत्कृतो महान्
Yada gatam vayo bhuyah shishtamalpataram cha nah
Tasyedanim vikaroyamadharmo yatkrito mahan
167.43
पितेव नित्यं सौहार्दात्पितेव स हि धर्मतः
सोऽल्पकालस्य राज्यस्य कारणान्निहतो गुरुः
Piteva nityam sauhardatpiteva sa hi dharmatah
Solpakalasya rajyasya karanannihato guruh
167.44
धृतराष्ट्रेण भीष्माय द्रोणाय च विशां पते
विसृष्टा पृथिवी सर्वा सह पुत्रैश्च तत्परैः
Dhritarashtrena bhishmaya dronaya cha visham pate
Visrishta prithivi sarva saha putraishcha tatparaih
167.45
स प्राप्य तादृशीं वृत्तिं सत्कृतः सततं परैः
अवृणीत सदा पुत्रान्मामेवाभ्यधिकं गुरुः
Sa prapya tadrishim vrittim satkritah satatam paraih
Avrinita sada putranmamevabhyadhikam guruh
167.46
अक्षीयमाणो न्यस्तास्त्रस्त्वद्वाक्येनाहवे हतः
न त्वेनं युध्यमानं वै हन्यादपि शतक्रतुः
Akshiyamano nyastastrastvadvakyenahave hatah
Na tvenam yudhyamanam vai hanyadapi shatakratuh
167.47
तस्याचार्यस्य वृद्धस्य द्रोहो नित्योपकारिणः
कृतो ह्यनार्यैरस्माभी राज्यार्थे लघुबुद्धिभिः
Tasyacharyasya vriddhasya droho nityopakarinah
Krito hyanaryairasmabhi rajyarthe laghubuddhibhih
167.48
पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄन्दाराञ्जीवितं चैव वासविः
त्यजेत्सर्वं मम प्रेम्णा जानात्येतद्धि मे गुरुः
Putranbhratrinpitrindaranjivitam chaiva vasavih
Tyajetsarvam mama premna janatyetaddhi me guruh
167.49
स मया राज्यकामेन हन्यमानोऽप्युपेक्षितः
तस्मादवाक्शिरा राजन्प्राप्तोऽस्मि नरकं विभो
Sa maya rajyakamena hanyamanopyupekshitah
Tasmadavakshira rajanpraptosmi narakam vibho
167.50
ब्राह्मणं वृद्धमाचार्यं न्यस्तशस्त्रं यथा मुनिम्
घातयित्वाद्य राज्यार्थे मृतं श्रेयो न जीवितम्
Brahmanam vriddhamacharyam nyastashastram yatha munim
Ghatayitvadya rajyarthe mritam shreyo na jivitam