UtshovChapter 166
166.1
धृतराष्ट्र उवाच
अधर्मेण हतं श्रुत्वा धृष्टद्युम्नेन संजय
ब्राह्मणं पितरं वृद्धमश्वत्थामा किमब्रवीत्
Dhritarashtra uvacha
Adharmena hatam shrutva dhrishtadyumnena sanjaya
Brahmanam pitaram vriddhamashvatthama kimabravit
166.2
मानुषं वारुणाग्नेयं ब्राह्ममस्त्रं च वीर्यवान्
ऐन्द्रं नारायणं चैव यस्मिन्नित्यं प्रतिष्ठितम्
Manusham varunagneyam brahmamastram cha viryavan
Aindram narayanam chaiva yasminnityam pratishthitam
166.3
तमधर्मेण धर्मिष्ठं धृष्टद्युम्नेन संजय
श्रुत्वा निहतमाचार्यमश्वत्थामा किमब्रवीत्
Tamadharmena dharmishtham dhrishtadyumnena sanjaya
Shrutva nihatamacharyamashvatthama kimabravit
166.4
येन रामादवाप्येह धनुर्वेदं महात्मना
प्रोक्तान्यस्त्राणि दिव्यानि पुत्राय गुरुकाङ्क्षिणे
Yena ramadavapyeha dhanurvedam mahatmana
Proktanyastrani divyani putraya gurukankshine
166.5
एकमेव हि लोकेऽस्मिन्नात्मनो गुणवत्तरम्
इच्छन्ति पुत्रं पुरुषा लोके नान्यं कथंचन
Ekameva hi lokesminnatmano gunavattaram
Ichchhanti putram purusha loke nanyam kathanchana
166.6
आचार्याणां भवन्त्येव रहस्यानि महात्मनाम्
तानि पुत्राय वा दद्युः शिष्यायानुगताय वा
Acharyanam bhavantyeva rahasyani mahatmanam
Tani putraya va dadyuh shishyayanugataya va
166.7
स शिल्पं प्राप्य तत्सर्वं सविशेषं च संजय
शूरः शारद्वतीपुत्रः संख्ये द्रोणादनन्तरः
Sa shilpam prapya tatsarvam savishesham cha sanjaya
Shurah sharadvatiputrah sankhye dronadanantarah
166.8
रामस्यानुमतः शास्त्रे पुरंदरसमो युधि
कार्तवीर्यसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ
Ramasyanumatah shastre purandarasamo yudhi
Kartaviryasamo virye brihaspatisamo matau
166.9
महीधरसमो धृत्या तेजसाग्निसमो युवा
समुद्र इव गाम्भीर्ये क्रोधे सर्पविषोपमः
Mahidharasamo dhritya tejasagnisamo yuva
Samudra iva gambhirye krodhe sarpavishopamah
166.10
स रथी प्रथमो लोके दृढधन्वा जितक्लमः
शीघ्रोऽनिल इवाक्रन्दे चरन्क्रुद्ध इवान्तकः
Sa rathi prathamo loke dridhadhanva jitaklamah
Shighronila ivakrande charankruddha ivantakah
166.11
अस्यता येन संग्रामे धरण्यभिनिपीडिता
यो न व्यथति संग्रामे वीरः सत्यपराक्रमः
Asyata yena sangrame dharanyabhinipidita
Yo na vyathati sangrame virah satyaparakramah
166.12
वेदस्नातो व्रतस्नातो धनुर्वेदे च पारगः
महोदधिरिवाक्षोभ्यो रामो दाशरथिर्यथा
Vedasnato vratasnato dhanurvede cha paragah
Mahodadhirivakshobhyo ramo dasharathiryatha
166.13
तमधर्मेण धर्मिष्ठं धृष्टद्युम्नेन संयुगे
श्रुत्वा निहतमाचार्यमश्वत्थामा किमब्रवीत्
Tamadharmena dharmishtham dhrishtadyumnena sanyuge
Shrutva nihatamacharyamashvatthama kimabravit
166.14
धृष्टद्युम्नस्य यो मृत्युः सृष्टस्तेन महात्मना
यथा द्रोणस्य पाञ्चाल्यो यज्ञसेनसुतोऽभवत्
Dhrishtadyumnasya yo mrityuh srishtastena mahatmana
Yatha dronasya panchalyo yagyasenasutobhavat
166.15
तं नृशंसेन पापेन क्रूरेणात्यल्पदर्शिना
श्रुत्वा निहतमाचार्यमश्वत्थामा किमब्रवीत्
Tam nrishansena papena krurenatyalpadarshina
Shrutva nihatamacharyamashvatthama kimabravit
166.16
संजय उवाच
छद्मना निहतं श्रुत्वा पितरं पापकर्मणा
बाष्पेणापूर्यत द्रौणी रोषेण च नरर्षभ
Sanjaya uvacha
Chhadmana nihatam shrutva pitaram papakarmana
Bashpenapuryata drauni roshena cha nararshabha
166.17
तस्य क्रुद्धस्य राजेन्द्र वपुर्दिव्यमदृश्यत
अन्तकस्येव भूतानि जिहीर्षोः कालपर्यये
Tasya kruddhasya rajendra vapurdivyamadrishyata
Antakasyeva bhutani jihirshoh kalaparyaye
166.18
अश्रुपूर्णे ततो नेत्रे अपमृज्य पुनः पुनः
उवाच कोपान्निःश्वस्य दुर्योधनमिदं वचः
Ashrupurne tato netre apamrijya punah punah
Uvacha kopannihshvasya duryodhanamidam vachah
166.19
पिता मम यथा क्षुद्रैर्न्यस्तशस्त्रो निपातितः
धर्मध्वजवता पापं कृतं तद्विदितं मम
अनार्यं सुनृशंसस्य धर्मपुत्रस्य मे श्रुतम्
Pita mama yatha kshudrairnyastashastro nipatitah
Dharmadhvajavata papam kritam tadviditam mama
Anaryam sunrishansasya dharmaputrasya me shrutam
166.20
युद्धेष्वपि प्रवृत्तानां ध्रुवौ जयपराजयौ
द्वयमेतद्भवेद्राजन्वधस्तत्र प्रशस्यते
Yuddheshvapi pravrittanam dhruvau jayaparajayau
Dvayametadbhavedrajanvadhastatra prashasyate
166.21
न्यायवृत्तो वधो यस्तु संग्रामे युध्यतो भवेत्
न स दुःखाय भवति तथा दृष्टो हि स द्विजः
Nyayavritto vadho yastu sangrame yudhyato bhavet
Na sa duhkhaya bhavati tatha drishto hi sa dvijah
166.22
गतः स वीरलोकाय पिता मम न संशयः
न शोच्यः पुरुषव्याघ्रस्तथा स निधनं गतः
Gatah sa viralokaya pita mama na sanshayah
Na shochyah purushavyaghrastatha sa nidhanam gatah
166.23
यत्तु धर्मप्रवृत्तः सन्केशग्रहणमाप्तवान्
पश्यतां सर्वसैन्यानां तन्मे मर्माणि कृन्तति
Yattu dharmapravrittah sankeshagrahanamaptavan
Pashyatam sarvasainyanam tanme marmani krintati
166.24
कामात्क्रोधादवज्ञानाद्दर्पाद्बाल्येन वा पुनः
वैधर्मिकानि कुर्वन्ति तथा परिभवेन च
Kamatkrodhadavagyanaddarpadbalyena va punah
Vaidharmikani kurvanti tatha paribhavena cha
166.25
तदिदं पार्षतेनेह महदाधर्मिकं कृतम्
अवज्ञाय च मां नूनं नृशंसेन दुरात्मना
Tadidam parshateneha mahadadharmikam kritam
Avagyaya cha mam nunam nrishansena duratmana
166.26
तस्यानुबन्धं स द्रष्टा धृष्टद्युम्नः सुदारुणम्
अनार्यं परमं कृत्वा मिथ्यावादी च पाण्डवः
Tasyanubandham sa drashta dhrishtadyumnah sudarunam
Anaryam paramam kritva mithyavadi cha pandavah
166.27
यो ह्यसौ छद्मनाचार्यं शस्त्रं संन्यासयत्तदा
तस्याद्य धर्मराजस्य भूमिः पास्यति शोणितम्
Yo hyasau chhadmanacharyam shastram sannyasayattada
Tasyadya dharmarajasya bhumih pasyati shonitam
166.28
सर्वोपायैर्यतिष्यामि पाञ्चालानामहं वधे
धृष्टद्युम्नं च समरे हन्ताहं पापकारिणम्
Sarvopayairyatishyami panchalanamaham vadhe
Dhrishtadyumnam cha samare hantaham papakarinam
166.29
कर्मणा येन तेनेह मृदुना दारुणेन वा
पाञ्चालानां वधं कृत्वा शान्तिं लब्धास्मि कौरव
Karmana yena teneha mriduna darunena va
Panchalanam vadham kritva shantim labdhasmi kaurava
166.30
यदर्थं पुरुषव्याघ्र पुत्रमिच्छन्ति मानवाः
प्रेत्य चेह च संप्राप्तं त्राणाय महतो भयात्
Yadartham purushavyaghra putramichchhanti manavah
Pretya cheha cha sampraptam tranaya mahato bhayat
166.31
पित्रा तु मम सावस्था प्राप्ता निर्बन्धुना यथा
मयि शैलप्रतीकाशे पुत्रे शिष्ये च जीवति
Pitra tu mama savastha prapta nirbandhuna yatha
Mayi shailapratikashe putre shishye cha jivati
166.32
धिङ्ममास्त्राणि दिव्यानि धिग्बाहू धिक्पराक्रमम्
यन्मां द्रोणः सुतं प्राप्य केशग्रहणमाप्तवान्
Dhinmamastrani divyani dhigbahu dhikparakramam
Yanmam dronah sutam prapya keshagrahanamaptavan
166.33
स तथाहं करिष्यामि यथा भरतसत्तम
परलोकगतस्यापि गमिष्याम्यनृणः पितुः
Sa tathaham karishyami yatha bharatasattama
Paralokagatasyapi gamishyamyanrinah pituh
166.34
आर्येण तु न वक्तव्या कदाचित्स्तुतिरात्मनः
पितुर्वधममृष्यंस्तु वक्ष्याम्यद्येह पौरुषम्
Aryena tu na vaktavya kadachitstutiratmanah
Piturvadhamamrishyanstu vakshyamyadyeha paurusham
166.35
अद्य पश्यन्तु मे वीर्यं पाण्डवाः सजनार्दनाः
मृद्नतः सर्वसैन्यानि युगान्तमिव कुर्वतः
Adya pashyantu me viryam pandavah sajanardanah
Mridnatah sarvasainyani yugantamiva kurvatah
166.36
न हि देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसाः
अद्य शक्ता रणे जेतुं रथस्थं मां नरर्षभ
Na hi deva na gandharva nasura na cha rakshasah
Adya shakta rane jetum rathastham mam nararshabha
166.37
मदन्यो नास्ति लोकेऽस्मिन्नर्जुनाद्वास्त्रवित्तमः
अहं हि ज्वलतां मध्ये मयूखानामिवांशुमान्
प्रयोक्ता देवसृष्टानामस्त्राणां पृतनागतः
Madanyo nasti lokesminnarjunadvastravittamah
Aham hi jvalatam madhye mayukhanamivanshuman
Prayokta devasrishtanamastranam pritanagatah
166.38
कृशाश्वतनया ह्यद्य मत्प्रयुक्ता महामृधे
दर्शयन्तोऽऽत्मनो वीर्यं प्रमथिष्यन्ति पाण्डवान्
Krishashvatanaya hyadya matprayukta mahamridhe
Darshayantotmano viryam pramathishyanti pandavan
166.39
अद्य सर्वा दिशो राजन्धाराभिरिव संकुलाः
आवृताः पत्रिभिस्तीक्ष्णैर्द्रष्टारो मामकैरिह
Adya sarva disho rajandharabhiriva sankulah
Avritah patribhistikshnairdrashtaro mamakairiha
166.40
किरन्हि शरजालानि सर्वतो भैरवस्वरम्
शत्रून्निपातयिष्यामि महावात इव द्रुमान्
Kiranhi sharajalani sarvato bhairavasvaram
Shatrunnipatayishyami mahavata iva druman
166.41
न च जानाति बीभत्सुस्तदस्त्रं न जनार्दनः
न भीमसेनो न यमौ न च राजा युधिष्ठिरः
Na cha janati bibhatsustadastram na janardanah
Na bhimaseno na yamau na cha raja yudhishthirah
166.42
न पार्षतो दुरात्मासौ न शिखण्डी न सात्यकिः
यदिदं मयि कौरव्य सकल्यं सनिवर्तनम्
Na parshato duratmasau na shikhandi na satyakih
Yadidam mayi kauravya sakalyam sanivartanam
166.43
नारायणाय मे पित्रा प्रणम्य विधिपूर्वकम्
उपहारः पुरा दत्तो ब्रह्मरूप उपस्थिते
Narayanaya me pitra pranamya vidhipurvakam
Upaharah pura datto brahmarupa upasthite
166.44
तं स्वयं प्रतिगृह्याथ भगवान्स वरं ददौ
वव्रे पिता मे परममस्त्रं नारायणं ततः
Tam svayam pratigrihyatha bhagavansa varam dadau
Vavre pita me paramamastram narayanam tatah
166.45
अथैनमब्रवीद्राजन्भगवान्देवसत्तमः
भविता त्वत्समो नान्यः कश्चिद्युधि नरः क्वचित्
Athainamabravidrajanbhagavandevasattamah
Bhavita tvatsamo nanyah kashchidyudhi narah kvachit
166.46
न त्विदं सहसा ब्रह्मन्प्रयोक्तव्यं कथंचन
न ह्येतदस्त्रमन्यत्र वधाच्छत्रोर्निवर्तते
Na tvidam sahasa brahmanprayoktavyam kathanchana
Na hyetadastramanyatra vadhachchhatrornivartate
166.47
न चैतच्छक्यते ज्ञातुं को न वध्येदिति प्रभो
अवध्यमपि हन्याद्धि तस्मान्नैतत्प्रयोजयेत्
Na chaitachchhakyate gyatum ko na vadhyediti prabho
Avadhyamapi hanyaddhi tasmannaitatprayojayet
166.48
वधः संख्ये द्रवश्चैव शस्त्राणां च विसर्जनम्
प्रयाचनं च शत्रूणां गमनं शरणस्य च
Vadhah sankhye dravashchaiva shastranam cha visarjanam
Prayachanam cha shatrunam gamanam sharanasya cha
166.49
एते प्रशमने योगा महास्त्रस्य परंतप
सर्वथा पीडितो हि स्यादवध्यान्पीडयन्रणे
Ete prashamane yoga mahastrasya parantapa
Sarvatha pidito hi syadavadhyanpidayanrane
166.50
तज्जग्राह पिता मह्यमब्रवीच्चैव स प्रभुः
त्वं वर्षिष्यसि दिव्यानि शस्त्रवर्षाण्यनेकशः
अनेनास्त्रेण संग्रामे तेजसा च ज्वलिष्यसि
Tajjagraha pita mahyamabravichchaiva sa prabhuh
Tvam varshishyasi divyani shastravarshanyanekashah
Anenastrena sangrame tejasa cha jvalishyasi
166.51
एवमुक्त्वा स भगवान्दिवमाचक्रमे प्रभुः
एतन्नारायणादस्त्रं तत्प्राप्तं मम बन्धुना
Evamuktva sa bhagavandivamachakrame prabhuh
Etannarayanadastram tatpraptam mama bandhuna
166.52
तेनाहं पाण्डवांश्चैव पाञ्चालान्मत्स्यकेकयान्
विद्रावयिष्यामि रणे शचीपतिरिवासुरान्
Tenaham pandavanshchaiva panchalanmatsyakekayan
Vidravayishyami rane shachipatirivasuran
166.53
यथा यथाहमिच्छेयं तथा भूत्वा शरा मम
निपतेयुः सपत्नेषु विक्रमत्स्वपि भारत
Yatha yathahamichchheyam tatha bhutva shara mama
Nipateyuh sapatneshu vikramatsvapi bharata
166.54
यथेष्टमश्मवर्षेण प्रवर्षिष्ये रणे स्थितः
अयोमुखैश्च विहगैर्द्रावयिष्ये महारथान्
परश्वधांश्च विविधान्प्रसक्ष्येऽहमसंशयम्
Yatheshtamashmavarshena pravarshishye rane sthitah
Ayomukhaishcha vihagairdravayishye maharathan
Parashvadhanshcha vividhanprasakshyehamasanshayam
166.55
सोऽहं नारायणास्त्रेण महता शत्रुतापन
शत्रून्विध्वंसयिष्यामि कदर्थीकृत्य पाण्डवान्
Soham narayanastrena mahata shatrutapana
Shatrunvidhvansayishyami kadarthikritya pandavan
166.56
मित्रब्रह्मगुरुद्वेषी जाल्मकः सुविगर्हितः
पाञ्चालापसदश्चाद्य न मे जीवन्विमोक्ष्यते
Mitrabrahmagurudveshi jalmakah suvigarhitah
Panchalapasadashchadya na me jivanvimokshyate
166.57
तच्छ्रुत्वा द्रोणपुत्रस्य पर्यवर्तत वाहिनी
ततः सर्वे महाशङ्खान्दध्मुः पुरुषसत्तमाः
Tachchhrutva dronaputrasya paryavartata vahini
Tatah sarve mahashankhandadhmuh purushasattamah
166.58
भेरीश्चाभ्यहनन्हृष्टा डिण्डिमांश्च सहस्रशः
तथा ननाद वसुधा खुरनेमिप्रपीडिता
स शब्दस्तुमुलः खं द्यां पृथिवीं च व्यनादयत्
Bherishchabhyahananhrishta dindimanshcha sahasrashah
Tatha nanada vasudha khuranemiprapidita
Sa shabdastumulah kham dyam prithivim cha vyanadayat
166.59
तं शब्दं पाण्डवाः श्रुत्वा पर्जन्यनिनदोपमम्
समेत्य रथिनां श्रेष्ठाः सहिताः संन्यमन्त्रयन्
Tam shabdam pandavah shrutva parjanyaninadopamam
Sametya rathinam shreshthah sahitah sannyamantrayan
166.60
तथोक्त्वा द्रोणपुत्रोऽपि तदोपस्पृश्य भारत
प्रादुश्चकार तद्दिव्यमस्त्रं नारायणं तदा
Tathoktva dronaputropi tadopasprishya bharata
Pradushchakara taddivyamastram narayanam tada