UtshovChapter 16
16.1
संजय उवाच
ते सेने शिबिरं गत्वा न्यविशेतां विशां पते
यथाभागं यथान्यायं यथागुल्मं च सर्वशः
Sanjaya uvacha
Te sene shibiram gatva nyavishetam visham pate
Yathabhagam yathanyayam yathagulmam cha sarvashah
16.2
कृत्वावहारं सैन्यानां द्रोणः परमदुर्मनाः
दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य सव्रीडमिदमब्रवीत्
Kritvavaharam sainyanam dronah paramadurmanah
Duryodhanamabhiprekshya savridamidamabravit
16.3
उक्तमेतन्मया पूर्वं न तिष्ठति धनंजये
शक्यो ग्रहीतुं संग्रामे देवैरपि युधिष्ठिरः
Uktametanmaya purvam na tishthati dhananjaye
Shakyo grahitum sangrame devairapi yudhishthirah
16.4
इति तद्वः प्रयततां कृतं पार्थेन संयुगे
मातिशङ्कीर्वचो मह्यमजेयौ कृष्णपाण्डवौ
Iti tadvah prayatatam kritam parthena sanyuge
Matishankirvacho mahyamajeyau krishnapandavau
16.5
अपनीते तु योगेन केनचिच्छ्वेतवाहने
तत एष्यति ते राजन्वशमद्य युधिष्ठिरः
Apanite tu yogena kenachichchhvetavahane
Tata eshyati te rajanvashamadya yudhishthirah
16.6
कश्चिदाह्वयतां संख्ये देशमन्यं प्रकर्षतु
तमजित्वा तु कौन्तेयो न निवर्तेत्कथंचन
Kashchidahvayatam sankhye deshamanyam prakarshatu
Tamajitva tu kaunteyo na nivartetkathanchana
16.7
एतस्मिन्नन्तरे शून्ये धर्मराजमहं नृप
ग्रहीष्यामि चमूं भित्त्वा धृष्टद्युम्नस्य पश्यतः
Etasminnantare shunye dharmarajamaham nripa
Grahishyami chamum bhittva dhrishtadyumnasya pashyatah
16.8
अर्जुनेन विहीनस्तु यदि नोत्सृजते रणम्
मामुपायान्तमालोक्य गृहीतमिति विद्धि तम्
Arjunena vihinastu yadi notsrijate ranam
Mamupayantamalokya grihitamiti viddhi tam
16.9
एवं ते सहसा राजन्धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्
समानेष्यामि सगणं वशमद्य न संशयः
Evam te sahasa rajandharmaputram yudhishthiram
Samaneshyami saganam vashamadya na sanshayah
16.10
यदि तिष्ठति संग्रामे मुहूर्तमपि पाण्डवः
अथापयाति संग्रामाद्विजयात्तद्विशिष्यते
Yadi tishthati sangrame muhurtamapi pandavah
Athapayati sangramadvijayattadvishishyate
16.11
द्रोणस्य तु वचः श्रुत्वा त्रिगर्ताधिपतिस्ततः
भ्रातृभिः सहितो राजन्निदं वचनमब्रवीत्
Dronasya tu vachah shrutva trigartadhipatistatah
Bhratribhih sahito rajannidam vachanamabravit
16.12
वयं विनिकृता राजन्सदा गाण्डीवधन्वना
अनागःस्वपि चागस्कृदस्मासु भरतर्षभ
Vayam vinikrita rajansada gandivadhanvana
Anagahsvapi chagaskridasmasu bharatarshabha
16.13
ते वयं स्मरमाणास्तान्विनिकारान्पृथग्विधान्
क्रोधाग्निना दह्यमाना न शेमहि सदा निशाः
Te vayam smaramanastanvinikaranprithagvidhan
Krodhagnina dahyamana na shemahi sada nishah
16.14
स नो दिव्यास्त्रसंपन्नश्चक्षुर्विषयमागतः
कर्तारः स्म वयं सर्वं यच्चिकीर्षाम हृद्गतम्
Sa no divyastrasampannashchakshurvishayamagatah
Kartarah sma vayam sarvam yachchikirshama hridgatam
16.15
भवतश्च प्रियं यत्स्यादस्माकं च यशस्करम्
वयमेनं हनिष्यामो निकृष्यायोधनाद्बहिः
Bhavatashcha priyam yatsyadasmakam cha yashaskaram
Vayamenam hanishyamo nikrishyayodhanadbahih
16.16
अद्यास्त्वनर्जुना भूमिरत्रिगर्ताथ वा पुनः
सत्यं ते प्रतिजानीमो नैतन्मिथ्या भविष्यति
Adyastvanarjuna bhumiratrigartatha va punah
Satyam te pratijanimo naitanmithya bhavishyati
16.17
एवं सत्यरथश्चोक्त्वा सत्यधर्मा च भारत
सत्यवर्मा च सत्येषुः सत्यकर्मा तथैव च
Evam satyarathashchoktva satyadharma cha bharata
Satyavarma cha satyeshuh satyakarma tathaiva cha
16.18
सहिता भ्रातरः पञ्च रथानामयुतेन च
न्यवर्तन्त महाराज कृत्वा शपथमाहवे
Sahita bhratarah pancha rathanamayutena cha
Nyavartanta maharaja kritva shapathamahave
16.19
मालवास्तुण्डिकेराश्च रथानामयुतैस्त्रिभिः
सुशर्मा च नरव्याघ्रस्त्रिगर्तः प्रस्थलाधिपः
Malavastundikerashcha rathanamayutaistribhih
Susharma cha naravyaghrastrigartah prasthaladhipah
16.20
माचेल्लकैर्ललित्थैश्च सहितो मद्रकैरपि
रथानामयुतेनैव सोऽशपद्भ्रातृभिः सह
Machellakairlalitthaishcha sahito madrakairapi
Rathanamayutenaiva soshapadbhratribhih saha
16.21
नानाजनपदेभ्यश्च रथानामयुतं पुनः
समुत्थितं विशिष्टानां संशपार्थमुपागतम्
Nanajanapadebhyashcha rathanamayutam punah
Samutthitam vishishtanam sanshaparthamupagatam
16.22
ततो ज्वलनमादाय हुत्वा सर्वे पृथक्पृथक्
जगृहुः कुशचीराणि चित्राणि कवचानि च
Tato jvalanamadaya hutva sarve prithakprithak
Jagrihuh kushachirani chitrani kavachani cha
16.23
ते च बद्धतनुत्राणा घृताक्ताः कुशचीरिणः
मौर्वीमेखलिनो वीराः सहस्रशतदक्षिणाः
Te cha baddhatanutrana ghritaktah kushachirinah
Maurvimekhalino virah sahasrashatadakshinah
16.24
यज्वानः पुत्रिणो लोक्याः कृतकृत्यास्तनुत्यजः
योक्ष्यमाणास्तदात्मानं यशसा विजयेन च
Yajvanah putrino lokyah kritakrityastanutyajah
Yokshyamanastadatmanam yashasa vijayena cha
16.25
ब्रह्मचर्यश्रुतिमुखैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः
प्राप्य लोकान्सुयुद्धेन क्षिप्रमेव यियासवः
Brahmacharyashrutimukhaih kratubhishchaptadakshinaih
Prapya lokansuyuddhena kshiprameva yiyasavah
16.26
ब्राह्मणांस्तर्पयित्वा च निष्कान्दत्त्वा पृथक्पृथक्
गाश्च वासांसि च पुनः समाभाष्य परस्परम्
Brahmananstarpayitva cha nishkandattva prithakprithak
Gashcha vasansi cha punah samabhashya parasparam
16.27
प्रज्वाल्य कृष्णवर्त्मानमुपागम्य रणे व्रतम्
तस्मिन्नग्नौ तदा चक्रुः प्रतिज्ञां दृढनिश्चयाः
Prajvalya krishnavartmanamupagamya rane vratam
Tasminnagnau tada chakruh pratigyam dridhanishchayah
16.28
शृण्वतां सर्वभूतानामुच्चैर्वाचः स्म मेनिरे
धृत्वा धनंजयवधे प्रतिज्ञां चापि चक्रिरे
Shrinvatam sarvabhutanamuchchairvachah sma menire
Dhritva dhananjayavadhe pratigyam chapi chakrire
16.29
ये वै लोकाश्चानृतानां ये चैव ब्रह्मघातिनाम्
पानपस्य च ये लोका गुरुदाररतस्य च
Ye vai lokashchanritanam ye chaiva brahmaghatinam
Panapasya cha ye loka gurudararatasya cha
16.30
ब्रह्मस्वहारिणश्चैव राजपिण्डापहारिणः
शरणागतं च त्यजतो याचमानं तथा घ्नतः
Brahmasvaharinashchaiva rajapindapaharinah
Sharanagatam cha tyajato yachamanam tatha ghnatah
16.31
अगारदाहिनां ये च ये च गां निघ्नतामपि
अपचारिणां च ये लोका ये च ब्रह्मद्विषामपि
Agaradahinam ye cha ye cha gam nighnatamapi
Apacharinam cha ye loka ye cha brahmadvishamapi
16.32
जायां च ऋतुकाले वै ये मोहादभिगच्छताम्
श्राद्धसंगतिकानां च ये चाप्यात्मापहारिणाम्
Jayam cha ritukale vai ye mohadabhigachchhatam
Shraddhasangatikanam cha ye chapyatmapaharinam
16.33
न्यासापहारिणां ये च श्रुतं नाशयतां च ये
कोपेन युध्यमानानां ये च नीचानुसारिणाम्
Nyasapaharinam ye cha shrutam nashayatam cha ye
Kopena yudhyamananam ye cha nichanusarinam
16.34
नास्तिकानां च ये लोका येऽग्निहोरापितृत्यजाम्
तानाप्नुयामहे लोकान्ये च पापकृतामपि
Nastikanam cha ye loka yegnihorapitrityajam
Tanapnuyamahe lokanye cha papakritamapi
16.35
यद्यहत्वा वयं युद्धे निवर्तेम धनंजयम्
तेन चाभ्यर्दितास्त्रासाद्भवेम हि पराङ्मुखाः
Yadyahatva vayam yuddhe nivartema dhananjayam
Tena chabhyarditastrasadbhavema hi paranmukhah
16.36
यदि त्वसुकरं लोके कर्म कुर्याम संयुगे
इष्टान्पुण्यकृतां लोकान्प्राप्नुयाम न संशयः
Yadi tvasukaram loke karma kuryama sanyuge
Ishtanpunyakritam lokanprapnuyama na sanshayah
16.37
एवमुक्त्वा ततो राजंस्तेऽभ्यवर्तन्त संयुगे
आह्वयन्तोऽर्जुनं वीराः पितृजुष्टां दिशं प्रति
Evamuktva tato rajanstebhyavartanta sanyuge
Ahvayantorjunam virah pitrijushtam disham prati
16.38
आहूतस्तैर्नरव्याघ्रैः पार्थः परपुरंजयः
धर्मराजमिदं वाक्यमपदान्तरमब्रवीत्
Ahutastairnaravyaghraih parthah parapuranjayah
Dharmarajamidam vakyamapadantaramabravit
16.39
आहूतो न निवर्तेयमिति मे व्रतमाहितम्
संशप्तकाश्च मां राजन्नाह्वयन्ति पुनः पुनः
Ahuto na nivarteyamiti me vratamahitam
Sanshaptakashcha mam rajannahvayanti punah punah
16.40
एष च भ्रातृभिः सार्धं सुशर्माह्वयते रणे
वधाय सगणस्यास्य मामनुज्ञातुमर्हसि
Esha cha bhratribhih sardham susharmahvayate rane
Vadhaya saganasyasya mamanugyatumarhasi
16.41
नैतच्छक्नोमि संसोढुमाह्वानं पुरुषर्षभ
सत्यं ते प्रतिजानामि हतान्विद्धि परान्युधि
Naitachchhaknomi sansodhumahvanam purusharshabha
Satyam te pratijanami hatanviddhi paranyudhi
16.42
युधिष्ठिर उवाच
श्रुतमेतत्त्वया तात यद्द्रोणस्य चिकीर्षितम्
यथा तदनृतं तस्य भवेत्तद्वत्समाचर
Yudhishthira uvacha
Shrutametattvaya tata yaddronasya chikirshitam
Yatha tadanritam tasya bhavettadvatsamachara
16.43
द्रोणो हि बलवाञ्शूरः कृतास्त्रश्च जितश्रमः
प्रतिज्ञातं च तेनैतद्ग्रहणं मे महारथ
Drono hi balavanshurah kritastrashcha jitashramah
Pratigyatam cha tenaitadgrahanam me maharatha
16.44
अर्जुन उवाच
अयं वै सत्यजिद्राजन्नद्य ते रक्षिता युधि
ध्रियमाणे हि पाञ्चाल्ये नाचार्यः काममाप्स्यति
Arjuna uvacha
Ayam vai satyajidrajannadya te rakshita yudhi
Dhriyamane hi panchalye nacharyah kamamapsyati
16.45
हते तु पुरुषव्याघ्रे रणे सत्यजिति प्रभो
सर्वैरपि समेतैर्वा न स्थातव्यं कथंचन
Hate tu purushavyaghre rane satyajiti prabho
Sarvairapi sametairva na sthatavyam kathanchana
16.46
संजय उवाच
अनुज्ञातस्ततो राज्ञा परिष्वक्तश्च फल्गुनः
प्रेम्णा दृष्टश्च बहुधा आशिषा च प्रयोजितः
Sanjaya uvacha
Anugyatastato ragya parishvaktashcha phalgunah
Premna drishtashcha bahudha ashisha cha prayojitah
16.47
विहायैनं ततः पार्थस्त्रिगर्तान्प्रत्ययाद्बली
क्षुधितः क्षुद्विघातार्थं सिंहो मृगगणानिव
Vihayainam tatah parthastrigartanpratyayadbali
Kshudhitah kshudvighatartham sinho mrigagananiva
16.48
ततो दौर्योधनं सैन्यं मुदा परमया युतम्
गतेऽर्जुने भृशं क्रुद्धं धर्मराजस्य निग्रहे
Tato dauryodhanam sainyam muda paramaya yutam
Gaterjune bhrisham kruddham dharmarajasya nigrahe
16.49
ततोऽन्योन्येन ते सेने समाजग्मतुरोजसा
गङ्गासरय्वोर्वेगेन प्रावृषीवोल्बणोदके
Tatonyonyena te sene samajagmaturojasa
Gangasarayvorvegena pravrishivolbanodake