UtshovChapter 159
159.1
संजय उवाच
घटोत्कचे तु निहते सूतपुत्रेण तां निशाम्
दुःखामर्षवशं प्राप्तो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
Sanjaya uvacha
Ghatotkache tu nihate sutaputrena tam nisham
Duhkhamarshavasham prapto dharmaputro yudhishthirah
159.2
दृष्ट्व भीमेन महतीं वार्यमाणां चमूं तव
धृष्टद्युम्नमुवाचेदं कुम्भयोनिं निवारय
Drishtva bhimena mahatim varyamanam chamum tava
Dhrishtadyumnamuvachedam kumbhayonim nivaraya
159.3
त्वं हि द्रोणविनाशाय समुत्पन्नो हुताशनात्
सशरः कवची खड्गी धन्वी च परतापनः
अभिद्रव रणे हृष्टो न च ते भीः कथंचन
Tvam hi dronavinashaya samutpanno hutashanat
Sasharah kavachi khadgi dhanvi cha paratapanah
Abhidrava rane hrishto na cha te bhih kathanchana
159.4
जनमेजयः शिखण्डी च दौर्मुखिश्च यशोधनः
अभिद्रवन्तु संहृष्टाः कुम्भयोनिं समन्ततः
Janamejayah shikhandi cha daurmukhishcha yashodhanah
Abhidravantu sanhrishtah kumbhayonim samantatah
159.5
नकुलः सहदेवश्च द्रौपदेयाः प्रभद्रकाः
द्रुपदश्च विराटश्च पुत्रभ्रातृसमन्वितौ
Nakulah sahadevashcha draupadeyah prabhadrakah
Drupadashcha viratashcha putrabhratrisamanvitau
159.6
सात्यकिः केकयाश्चैव पाण्डवश्च धनंजयः
अभिद्रवन्तु वेगेन भारद्वाजवधेप्सया
Satyakih kekayashchaiva pandavashcha dhananjayah
Abhidravantu vegena bharadvajavadhepsaya
159.7
तथैव रथिनः सर्वे हस्त्यश्वं यच्च किंचन
पादाताश्च रणे द्रोणं प्रापयन्तु महारथम्
Tathaiva rathinah sarve hastyashvam yachcha kinchana
Padatashcha rane dronam prapayantu maharatham
159.8
तथाज्ञप्तास्तु ते सर्वे पाण्डवेन महात्मना
अभ्यद्रवन्त वेगेन कुम्भयोनिं युयुत्सया
Tathagyaptastu te sarve pandavena mahatmana
Abhyadravanta vegena kumbhayonim yuyutsaya
159.9
आगच्छतस्तान्सहसा सर्वोद्योगेन पाण्डवान्
प्रतिजग्राह समरे द्रोणः शस्त्रभृतां वरः
Agachchhatastansahasa sarvodyogena pandavan
Pratijagraha samare dronah shastrabhritam varah
159.10
ततो दुर्योधनो राजा सर्वोद्योगेन पाण्डवान्
अभ्यद्रवत्सुसंक्रुद्ध इच्छन्द्रोणस्य जीवितम्
Tato duryodhano raja sarvodyogena pandavan
Abhyadravatsusankruddha ichchhandronasya jivitam
159.11
ततः प्रववृते युद्धं श्रान्तवाहनसैनिकम्
पाण्डवानां कुरूणां च गर्जतामितरेतरम्
Tatah pravavrite yuddham shrantavahanasainikam
Pandavanam kurunam cha garjatamitaretaram
159.12
निद्रान्धास्ते महाराज परिश्रान्ताश्च संयुगे
नाभ्यपद्यन्त समरे कांचिच्चेष्टां महारथाः
Nidrandhaste maharaja parishrantashcha sanyuge
Nabhyapadyanta samare kanchichcheshtam maharathah
159.13
त्रियामा रजनी चैषा घोररूपा भयानका
सहस्रयामप्रतिमा बभूव प्राणहारिणी
वध्यतां च तथा तेषां क्षतानां च विशेषतः
Triyama rajani chaisha ghorarupa bhayanaka
Sahasrayamapratima babhuva pranaharini
Vadhyatam cha tatha tesham kshatanam cha visheshatah
159.14
अहो रात्रिः समाजज्ञे निद्रान्धानां विशेषतः
सर्वे ह्यासन्निरुत्साहाः क्षत्रिया दीनचेतसः
तव चैव परेषां च गतास्त्रा विगतेषवः
Aho ratrih samajagye nidrandhanam visheshatah
Sarve hyasannirutsahah kshatriya dinachetasah
Tava chaiva paresham cha gatastra vigateshavah
159.15
ते तथा पारयन्तश्च ह्रीमन्तश्च विशेषतः
स्वधर्ममनुपश्यन्तो न जहुः स्वामनीकिनीम्
Te tatha parayantashcha hrimantashcha visheshatah
Svadharmamanupashyanto na jahuh svamanikinim
159.16
शस्त्राण्यन्ये समुत्सृज्य निद्रान्धाः शेरते जनाः
गजेष्वन्ये रथेष्वन्ये हयेष्वन्ये च भारत
Shastranyanye samutsrijya nidrandhah sherate janah
Gajeshvanye ratheshvanye hayeshvanye cha bharata
159.17
निद्रान्धा नो बुबुधिरे कांचिच्चेष्टां नराधिपाः
तेऽन्योन्यं समरे योधाः प्रेषयन्त यमक्षयम्
Nidrandha no bubudhire kanchichcheshtam naradhipah
Tenyonyam samare yodhah preshayanta yamakshayam
159.18
स्वप्नायमानास्त्वपरे परानिति विचेतसः
आत्मानं समरे जघ्नुः स्वानेव च परानपि
Svapnayamanastvapare paraniti vichetasah
Atmanam samare jaghnuh svaneva cha paranapi
159.19
नानावाचो विमुञ्चन्तो निद्रान्धास्ते महारणे
योद्धव्यमिति तिष्ठन्तो निद्रासंसक्तलोचनाः
Nanavacho vimunchanto nidrandhaste maharane
Yoddhavyamiti tishthanto nidrasansaktalochanah
159.20
संमर्द्यान्ये रणे केचिन्निद्रान्धाश्च परस्परम्
जघ्नुः शूरा रणे राजंस्तस्मिंस्तमसि दारुणे
Sammardyanye rane kechinnidrandhashcha parasparam
Jaghnuh shura rane rajanstasminstamasi darune
159.21
हन्यमानं तथात्मानं परेभ्यो बहवो जनाः
नाभ्यजानन्त समरे निद्रया मोहिता भृशम्
Hanyamanam tathatmanam parebhyo bahavo janah
Nabhyajananta samare nidraya mohita bhrisham
159.22
तेषामेतादृशीं चेष्टां विज्ञाय पुरुषर्षभः
उवाच वाक्यं बीभत्सुरुच्चैः संनादयन्दिशः
Teshametadrishim cheshtam vigyaya purusharshabhah
Uvacha vakyam bibhatsuruchchaih sannadayandishah
159.23
श्रान्ता भवन्तो निद्रान्धाः सर्व एव सवाहनाः
तमसा चावृते सैन्ये रजसा बहुलेन च
Shranta bhavanto nidrandhah sarva eva savahanah
Tamasa chavrite sainye rajasa bahulena cha
159.24
ते यूयं यदि मन्यध्वमुपारमत सैनिकाः
निमीलयत चात्रैव रणभूमौ मुहूर्तकम्
Te yuyam yadi manyadhvamuparamata sainikah
Nimilayata chatraiva ranabhumau muhurtakam
159.25
ततो विनिद्रा विश्रान्ताश्चन्द्रमस्युदिते पुनः
संसाधयिष्यथान्योन्यं स्वर्गाय कुरुपाण्डवाः
Tato vinidra vishrantashchandramasyudite punah
Sansadhayishyathanyonyam svargaya kurupandavah
159.26
तद्वचः सर्वधर्मज्ञा धार्मिकस्य निशम्य ते
अरोचयन्त सैन्यानि तथा चान्योन्यमब्रुवन्
Tadvachah sarvadharmagya dharmikasya nishamya te
Arochayanta sainyani tatha chanyonyamabruvan
159.27
चुक्रुशुः कर्ण कर्णेति राजन्दुर्योधनेति च
उपारमत पाण्डूनां विरता हि वरूथिनी
Chukrushuh karna karneti rajanduryodhaneti cha
Uparamata pandunam virata hi varuthini
159.28
तथा विक्रोशमानस्य फल्गुनस्य ततस्ततः
उपारमत पाण्डूनां सेना तव च भारत
Tatha vikroshamanasya phalgunasya tatastatah
Uparamata pandunam sena tava cha bharata
159.29
तामस्य वाचं देवाश्च ऋषयश्च महात्मनः
सर्वसैन्यानि चाक्षुद्राः प्रहृष्टाः प्रत्यपूजयन्
Tamasya vacham devashcha rishayashcha mahatmanah
Sarvasainyani chakshudrah prahrishtah pratyapujayan
159.30
तत्संपूज्य वचोऽक्रूरं सर्वसैन्यानि भारत
मुहूर्तमस्वपन्राजञ्श्रान्तानि भरतर्षभ
Tatsampujya vachokruram sarvasainyani bharata
Muhurtamasvapanrajanshrantani bharatarshabha
159.31
सा तु संप्राप्य विश्रामं ध्वजिनी तव भारत
सुखमाप्तवती वीरमर्जुनं प्रत्यपूजयत्
Sa tu samprapya vishramam dhvajini tava bharata
Sukhamaptavati viramarjunam pratyapujayat
159.32
त्वयि वेदास्तथास्त्राणि त्वयि बुद्धिपराक्रमौ
धर्मस्त्वयि महाबाहो दया भूतेषु चानघ
Tvayi vedastathastrani tvayi buddhiparakramau
Dharmastvayi mahabaho daya bhuteshu chanagha
159.33
यच्चाश्वस्तास्तवेच्छामः शर्म पार्थ तदस्तु ते
मनसश्च प्रियानर्थान्वीर क्षिप्रमवाप्नुहि
Yachchashvastastavechchhamah sharma partha tadastu te
Manasashcha priyanarthanvira kshipramavapnuhi
159.34
इति ते तं नरव्याघ्रं प्रशंसन्तो महारथाः
निद्रया समवाक्षिप्तास्तूष्णीमासन्विशां पते
Iti te tam naravyaghram prashansanto maharathah
Nidraya samavakshiptastushnimasanvisham pate
159.35
अश्वपृष्ठेषु चाप्यन्ये रथनीडेषु चापरे
गजस्कन्धगताश्चान्ये शेरते चापरे क्षितौ
Ashvaprishtheshu chapyanye rathanideshu chapare
Gajaskandhagatashchanye sherate chapare kshitau
159.36
सायुधाः सगदाश्चैव सखड्गाः सपरश्वधाः
सप्रासकवचाश्चान्ये नराः सुप्ताः पृथक्पृथक्
Sayudhah sagadashchaiva sakhadgah saparashvadhah
Saprasakavachashchanye narah suptah prithakprithak
159.37
गजास्ते पन्नगाभोगैर्हस्तैर्भूरेणुरूषितैः
निद्रान्धा वसुधां चक्रुर्घ्राणनिःश्वासशीतलाम्
Gajaste pannagabhogairhastairbhurenurushitaih
Nidrandha vasudham chakrurghrananihshvasashitalam
159.38
गजाः शुशुभिरे तत्र निःश्वसन्तो महीतले
विशीर्णा गिरयो यद्वन्निःश्वसद्भिर्महोरगैः
Gajah shushubhire tatra nihshvasanto mahitale
Vishirna girayo yadvannihshvasadbhirmahoragaih
159.39
समां च विषमां चक्रुः खुराग्रैर्विक्षतां महीम्
हयाः काञ्चनयोक्त्राश्च केसरालम्बिभिर्युगैः
सुषुपुस्तत्र राजेन्द्र युक्ता वाहेषु सर्वशः
Samam cha vishamam chakruh khuragrairvikshatam mahim
Hayah kanchanayoktrashcha kesaralambibhiryugaih
Sushupustatra rajendra yukta vaheshu sarvashah
159.40
तत्तथा निद्रया भग्नमवाचमस्वपद्बलम्
कुशलैरिव विन्यस्तं पटे चित्रमिवाद्भुतम्
Tattatha nidraya bhagnamavachamasvapadbalam
Kushalairiva vinyastam pate chitramivadbhutam
159.41
ते क्षत्रियाः कुण्डलिनो युवानः; परस्परं सायकविक्षताङ्गाः
कुम्भेषु लीनाः सुषुपुर्गजानां; कुचेषु लग्ना इव कामिनीनाम्
Te kshatriyah kundalino yuvanah; parasparam sayakavikshatangah
Kumbheshu linah sushupurgajanam; kucheshu lagna iva kamininam
159.42
ततः कुमुदनाथेन कामिनीगण्डपाण्डुना
नेत्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलंकृता
Tatah kumudanathena kaminigandapanduna
Netranandena chandrena mahendri digalankrita
159.43
ततो मुहूर्ताद्भगवान्पुरस्ताच्छशलक्षणः
अरुणं दर्शयामास ग्रसञ्ज्योतिःप्रभं प्रभुः
Tato muhurtadbhagavanpurastachchhashalakshanah
Arunam darshayamasa grasanjyotihprabham prabhuh
159.44
अरुणस्य तु तस्यानु जातरूपसमप्रभम्
रश्मिजालं महच्चन्द्रो मन्दं मन्दमवासृजत्
Arunasya tu tasyanu jatarupasamaprabham
Rashmijalam mahachchandro mandam mandamavasrijat
159.45
उत्सारयन्तः प्रभया तमस्ते चन्द्ररश्मयः
पर्यगच्छञ्शनैः सर्वा दिशः खं च क्षितिं तथा
Utsarayantah prabhaya tamaste chandrarashmayah
Paryagachchhanshanaih sarva dishah kham cha kshitim tatha
159.46
ततो मुहूर्ताद्भुवनं ज्योतिर्भूतमिवाभवत्
अप्रख्यमप्रकाशं च जगामाशु तमस्तथा
Tato muhurtadbhuvanam jyotirbhutamivabhavat
Aprakhyamaprakasham cha jagamashu tamastatha
159.47
प्रतिप्रकाशिते लोके दिवाभूते निशाकरे
विचेरुर्न विचेरुश्च राजन्नक्तंचरास्ततः
Pratiprakashite loke divabhute nishakare
Vicherurna vicherushcha rajannaktancharastatah
159.48
बोध्यमानं तु तत्सैन्यं राजंश्चन्द्रस्य रश्मिभिः
बुबुधे शतपत्राणां वनं महदिवाम्भसि
Bodhyamanam tu tatsainyam rajanshchandrasya rashmibhih
Bubudhe shatapatranam vanam mahadivambhasi
159.49
यथा चन्द्रोदयोद्धूतः क्षुभितः सागरो भवेत्
तथा चन्द्रोदयोद्धूतः स बभूव बलार्णवः
Yatha chandrodayoddhutah kshubhitah sagaro bhavet
Tatha chandrodayoddhutah sa babhuva balarnavah
159.50
ततः प्रववृते युद्धं पुनरेव विशां पते
लोके लोकविनाशाय परं लोकमभीप्सताम्
Tatah pravavrite yuddham punareva visham pate
Loke lokavinashaya param lokamabhipsatam