UtshovChapter 158
158.1
धृतराष्ट्र उवाच
कर्णदुर्योधनादीनां शकुनेः सौबलस्य च
अपनीतं महत्तात तव चैव विशेषतः
Dhritarashtra uvacha
Karnaduryodhanadinam shakuneh saubalasya cha
Apanitam mahattata tava chaiva visheshatah
158.2
यदाजानीत तां शक्तिमेकघ्नीं सततं रणे
अनिवार्यामसह्यां च देवैरपि सवासवैः
Yadajanita tam shaktimekaghnim satatam rane
Anivaryamasahyam cha devairapi savasavaih
158.3
सा किमर्थं न कर्णेन प्रवृत्ते समरे पुरा
न देवकीसुते मुक्ता फल्गुने वापि संजय
Sa kimartham na karnena pravritte samare pura
Na devakisute mukta phalgune vapi sanjaya
158.4
संजय उवाच
संग्रामाद्विनिवृत्तानां सर्वेषां नो विशां पते
रात्रौ कुरुकुलश्रेष्ठ मन्त्रोऽयं समजायत
Sanjaya uvacha
Sangramadvinivrittanam sarvesham no visham pate
Ratrau kurukulashreshtha mantroyam samajayata
158.5
प्रभातमात्रे श्वोभूते केशवायार्जुनाय वा
शक्तिरेषा विमोक्तव्या कर्ण कर्णेति नित्यशः
Prabhatamatre shvobhute keshavayarjunaya va
Shaktiresha vimoktavya karna karneti nityashah
158.6
ततः प्रभातसमये राजन्कर्णस्य दैवतैः
अन्येषां चैव योधानां सा बुद्धिर्नश्यते पुनः
Tatah prabhatasamaye rajankarnasya daivataih
Anyesham chaiva yodhanam sa buddhirnashyate punah
158.7
दैवमेव परं मन्ये यत्कर्णो हस्तसंस्थया
न जघान रणे पार्थं कृष्णं वा देवकीसुतम्
Daivameva param manye yatkarno hastasansthaya
Na jaghana rane partham krishnam va devakisutam
158.8
तस्य हस्तस्थिता शक्तिः कालरात्रिरिवोद्यता
दैवोपहतबुद्धित्वान्न तां कर्णो विमुक्तवान्
Tasya hastasthita shaktih kalaratririvodyata
Daivopahatabuddhitvanna tam karno vimuktavan
158.9
कृष्णे वा देवकीपुत्रे मोहितो देवमायया
पार्थे वा शक्रकल्पे वै वधार्थं वासवीं प्रभो
Krishne va devakiputre mohito devamayaya
Parthe va shakrakalpe vai vadhartham vasavim prabho
158.10
धृतराष्ट्र उवाच
दैवेनैव हता यूयं स्वबुद्ध्या केशवस्य च
गता हि वासवी हत्वा तृणभूतं घटोत्कचम्
Dhritarashtra uvacha
Daivenaiva hata yuyam svabuddhya keshavasya cha
Gata hi vasavi hatva trinabhutam ghatotkacham
158.11
कर्णश्च मम पुत्राश्च सर्वे चान्ये च पार्थिवाः
अनेन दुष्प्रणीतेन गता वैवस्वतक्षयम्
Karnashcha mama putrashcha sarve chanye cha parthivah
Anena dushpranitena gata vaivasvatakshayam
158.12
भूय एव तु मे शंस यथा युद्धमवर्तत
कुरूणां पाण्डवानां च हैडिम्बे निहते तदा
Bhuya eva tu me shansa yatha yuddhamavartata
Kurunam pandavanam cha haidimbe nihate tada
158.13
ये च तेऽभ्यद्रवन्द्रोणं व्यूढानीकाः प्रहारिणः
सृञ्जयाः सह पाञ्चालैस्तेऽप्यकुर्वन्कथं रणम्
Ye cha tebhyadravandronam vyudhanikah praharinah
Srinjayah saha panchalaistepyakurvankatham ranam
158.14
सौमदत्तेर्वधाद्द्रोणमायस्तं सैन्धवस्य च
अमर्षाज्जीवितं त्यक्त्वा गाहमानं वरूथिनीम्
Saumadattervadhaddronamayastam saindhavasya cha
Amarshajjivitam tyaktva gahamanam varuthinim
158.15
जृम्भमाणमिव व्याघ्रं व्यात्ताननमिवान्तकम्
कथं प्रत्युद्ययुर्द्रोणमस्यन्तं पाण्डुसृञ्जयाः
Jrimbhamanamiva vyaghram vyattananamivantakam
Katham pratyudyayurdronamasyantam pandusrinjayah
158.16
आचार्यं ये च तेऽरक्षन्दुर्योधनपुरोगमाः
द्रौणिकर्णकृपास्तात तेऽप्यकुर्वन्किमाहवे
Acharyam ye cha terakshanduryodhanapurogamah
Draunikarnakripastata tepyakurvankimahave
158.17
भारद्वाजं जिघांसन्तौ सव्यसाचिवृकोदरौ
समार्छन्मामका युद्धे कथं संजय शंस मे
Bharadvajam jighansantau savyasachivrikodarau
Samarchhanmamaka yuddhe katham sanjaya shansa me
158.18
सिन्धुराजवधेनेमे घटोत्कचवधेन ते
अमर्षिताः सुसंक्रुद्धा रणं चक्रुः कथं निशि
Sindhurajavadheneme ghatotkachavadhena te
Amarshitah susankruddha ranam chakruh katham nishi
158.19
संजय उवाच
हते घटोत्कचे राजन्कर्णेन निशि राक्षसे
प्रणदत्सु च हृष्टेषु तावकेषु युयुत्सुषु
Sanjaya uvacha
Hate ghatotkache rajankarnena nishi rakshase
Pranadatsu cha hrishteshu tavakeshu yuyutsushu
158.20
आपतत्सु च वेगेन वध्यमाने बलेऽपि च
विगाढायां रजन्यां च राजा दैन्यं परं गतः
Apatatsu cha vegena vadhyamane balepi cha
Vigadhayam rajanyam cha raja dainyam param gatah
158.21
अब्रवीच्च महाबाहुर्भीमसेनं परंतपः
आवारय महाबाहो धार्तराष्ट्रस्य वाहिनीम्
हैडिम्बस्याभिघातेन मोहो मामाविशन्महान्
Abravichcha mahabahurbhimasenam parantapah
Avaraya mahabaho dhartarashtrasya vahinim
Haidimbasyabhighatena moho mamavishanmahan
158.22
एवं भीमं समादिश्य स्वरथे समुपाविशत्
अश्रुपूर्णमुखो राजा निःश्वसंश्च पुनः पुनः
कश्मलं प्राविशद्घोरं दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम्
Evam bhimam samadishya svarathe samupavishat
Ashrupurnamukho raja nihshvasanshcha punah punah
Kashmalam pravishadghoram drishtva karnasya vikramam
158.23
तं तथा व्यथितं दृष्ट्वा कृष्णो वचनमब्रवीत्
मा व्यथां कुरु कौन्तेय नैतत्त्वय्युपपद्यते
वैक्लव्यं भरतश्रेष्ठ यथा प्राकृतपूरुषे
Tam tatha vyathitam drishtva krishno vachanamabravit
Ma vyatham kuru kaunteya naitattvayyupapadyate
Vaiklavyam bharatashreshtha yatha prakritapurushe
158.24
उत्तिष्ठ राजन्युध्यस्व वह गुर्वीं धुरं विभो
त्वयि वैक्लव्यमापन्ने संशयो विजये भवेत्
Uttishtha rajanyudhyasva vaha gurvim dhuram vibho
Tvayi vaiklavyamapanne sanshayo vijaye bhavet
158.25
श्रुत्वा कृष्णस्य वचनं धर्मराजो युधिष्ठिरः
विमृज्य नेत्रे पाणिभ्यां कृष्णं वचनमब्रवीत्
Shrutva krishnasya vachanam dharmarajo yudhishthirah
Vimrijya netre panibhyam krishnam vachanamabravit
158.26
विदिता ते महाबाहो धर्माणां परमा गतिः
ब्रह्महत्याफलं तस्य यः कृतं नावबुध्यते
Vidita te mahabaho dharmanam parama gatih
Brahmahatyaphalam tasya yah kritam navabudhyate
158.27
अस्माकं हि वनस्थानां हैडिम्बेन महात्मना
बालेनापि सता तेन कृतं साह्यं जनार्दन
Asmakam hi vanasthanam haidimbena mahatmana
Balenapi sata tena kritam sahyam janardana
158.28
अस्त्रहेतोर्गतं ज्ञात्वा पाण्डवं श्वेतवाहनम्
असौ कृष्ण महेष्वासः काम्यके मामुपस्थितः
उषितश्च सहास्माभिर्यावन्नासीद्धनंजयः
Astrahetorgatam gyatva pandavam shvetavahanam
Asau krishna maheshvasah kamyake mamupasthitah
Ushitashcha sahasmabhiryavannasiddhananjayah
158.29
गन्धमादनयात्रायां दुर्गेभ्यश्च स्म तारिताः
पाञ्चाली च परिश्रान्ता पृष्ठेनोढा महात्मना
Gandhamadanayatrayam durgebhyashcha sma taritah
Panchali cha parishranta prishthenodha mahatmana
158.30
आरम्भाच्चैव युद्धानां यदेष कृतवान्प्रभो
मदर्थं दुष्करं कर्म कृतं तेन महात्मना
Arambhachchaiva yuddhanam yadesha kritavanprabho
Madartham dushkaram karma kritam tena mahatmana
158.31
स्वभावाद्या च मे प्रीतिः सहदेवे जनार्दन
सैव मे द्विगुणा प्रीती राक्षसेन्द्रे घटोत्कचे
Svabhavadya cha me pritih sahadeve janardana
Saiva me dviguna priti rakshasendre ghatotkache
158.32
भक्तश्च मे महाबाहुः प्रियोऽस्याहं प्रियश्च मे
येन विन्दामि वार्ष्णेय कश्मलं शोकतापितः
Bhaktashcha me mahabahuh priyosyaham priyashcha me
Yena vindami varshneya kashmalam shokatapitah
158.33
पश्य सैन्यानि वार्ष्णेय द्राव्यमाणानि कौरवैः
द्रोणकर्णौ च संयत्तौ पश्य युद्धे महारथौ
Pashya sainyani varshneya dravyamanani kauravaih
Dronakarnau cha sanyattau pashya yuddhe maharathau
158.34
निशीथे पाण्डवं सैन्यमाभ्यां पश्य प्रमर्दितम्
गजाभ्यामिव मत्ताभ्यां यथा नडवनं महत्
Nishithe pandavam sainyamabhyam pashya pramarditam
Gajabhyamiva mattabhyam yatha nadavanam mahat
158.35
अनादृत्य बलं बाह्वोर्भीमसेनस्य माधव
चित्रास्त्रतां च पार्थस्य विक्रमन्ते स्म कौरवाः
Anadritya balam bahvorbhimasenasya madhava
Chitrastratam cha parthasya vikramante sma kauravah
158.36
एष द्रोणश्च कर्णश्च राजा चैव सुयोधनः
निहत्य राक्षसं युद्धे हृष्टा नर्दन्ति संयुगे
Esha dronashcha karnashcha raja chaiva suyodhanah
Nihatya rakshasam yuddhe hrishta nardanti sanyuge
158.37
कथमस्मासु जीवत्सु त्वयि चैव जनार्दन
हैडिम्बः प्राप्तवान्मृत्युं सूतपुत्रेण संगतः
Kathamasmasu jivatsu tvayi chaiva janardana
Haidimbah praptavanmrityum sutaputrena sangatah
158.38
कदर्थीकृत्य नः सर्वान्पश्यतः सव्यसाचिनः
निहतो राक्षसः कृष्ण भैमसेनिर्महाबलः
Kadarthikritya nah sarvanpashyatah savyasachinah
Nihato rakshasah krishna bhaimasenirmahabalah
158.39
यदाभिमन्युर्निहतो धार्तराष्ट्रैर्दुरात्मभिः
नासीत्तत्र रणे कृष्ण सव्यसाची महारथः
Yadabhimanyurnihato dhartarashtrairduratmabhih
Nasittatra rane krishna savyasachi maharathah
158.40
निरुद्धाश्च वयं सर्वे सैन्धवेन दुरात्मना
निमित्तमभवद्द्रोणः सपुत्रस्तत्र कर्मणि
Niruddhashcha vayam sarve saindhavena duratmana
Nimittamabhavaddronah saputrastatra karmani
158.41
उपदिष्टो वधोपायः कर्णस्य गुरुणा स्वयम्
व्यायच्छतश्च खड्गेन द्विधा खड्गं चकार ह
Upadishto vadhopayah karnasya guruna svayam
Vyayachchhatashcha khadgena dvidha khadgam chakara ha
158.42
व्यसने वर्तमानस्य कृतवर्मा नृशंसवत्
अश्वाञ्जघान सहसा तथोभौ पार्ष्णिसारथी
तथेतरे महेष्वासाः सौभद्रं युध्यपातयन्
Vyasane vartamanasya kritavarma nrishansavat
Ashvanjaghana sahasa tathobhau parshnisarathi
Tathetare maheshvasah saubhadram yudhyapatayan
158.43
अल्पे च कारणे कृष्ण हतो गाण्डीवधन्वना
सैन्धवो यादवश्रेष्ठ तच्च नातिप्रियं मम
Alpe cha karane krishna hato gandivadhanvana
Saindhavo yadavashreshtha tachcha natipriyam mama
158.44
यदि शत्रुवधे न्याय्यो भवेत्कर्तुं च पाण्डवैः
द्रोणकर्णौ रणे पूर्वं हन्तव्याविति मे मतिः
Yadi shatruvadhe nyayyo bhavetkartum cha pandavaih
Dronakarnau rane purvam hantavyaviti me matih
158.45
एतौ मूलं हि दुःखानामस्माकं पुरुषर्षभ
एतौ रणे समासाद्य पराश्वस्तः सुयोधनः
Etau mulam hi duhkhanamasmakam purusharshabha
Etau rane samasadya parashvastah suyodhanah
158.46
यत्र वध्यो भवेद्द्रोणः सूतपुत्रश्च सानुगः
तत्रावधीन्महाबाहुः सैन्धवं दूरवासिनम्
Yatra vadhyo bhaveddronah sutaputrashcha sanugah
Tatravadhinmahabahuh saindhavam duravasinam
158.47
अवश्यं तु मया कार्यः सूतपुत्रस्य निग्रहः
ततो यास्याम्यहं वीर स्वयं कर्णजिघांसया
भीमसेनो महाबाहुर्द्रोणानीकेन संगतः
Avashyam tu maya karyah sutaputrasya nigrahah
Tato yasyamyaham vira svayam karnajighansaya
Bhimaseno mahabahurdronanikena sangatah
158.48
एवमुक्त्वा ययौ तूर्णं त्वरमाणो युधिष्ठिरः
स विस्फार्य महच्चापं शङ्खं प्रध्माप्य भैरवम्
Evamuktva yayau turnam tvaramano yudhishthirah
Sa vispharya mahachchapam shankham pradhmapya bhairavam
158.49
ततो रथसहस्रेण गजानां च शतैस्त्रिभिः
वाजिभिः पञ्चसाहस्रैस्त्रिसाहस्रैः प्रभद्रकैः
वृतः शिखण्डी त्वरितो राजानं पृष्ठतोऽन्वयात्
Tato rathasahasrena gajanam cha shataistribhih
Vajibhih panchasahasraistrisahasraih prabhadrakaih
Vritah shikhandi tvarito rajanam prishthatonvayat
158.50
ततो भेरीः समाजघ्नुः शङ्खान्दध्मुश्च दंशिताः
पाञ्चालाः पाण्डवाश्चैव युधिष्ठिरपुरोगमाः
Tato bherih samajaghnuh shankhandadhmushcha danshitah
Panchalah pandavashchaiva yudhishthirapurogamah
158.51
ततोऽब्रवीन्महाबाहुर्वासुदेवो धनंजयम्
एष प्रयाति त्वरितो क्रोधाविष्टो युधिष्ठिरः
जिघांसुः सूतपुत्रस्य तस्योपेक्षा न युज्यते
Tatobravinmahabahurvasudevo dhananjayam
Esha prayati tvarito krodhavishto yudhishthirah
Jighansuh sutaputrasya tasyopeksha na yujyate
158.52
एवमुक्त्वा हृषीकेशः शीघ्रमश्वानचोदयत्
दूरं च यातं राजानमन्वगच्छज्जनार्दनः
Evamuktva hrishikeshah shighramashvanachodayat
Duram cha yatam rajanamanvagachchhajjanardanah
158.53
तं दृष्ट्वा सहसा यान्तं सूतपुत्रजिघांसया
शोकोपहतसंकल्पं दह्यमानमिवाग्निना
अभिगम्याब्रवीद्व्यासो धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्
Tam drishtva sahasa yantam sutaputrajighansaya
Shokopahatasankalpam dahyamanamivagnina
Abhigamyabravidvyaso dharmaputram yudhishthiram
158.54
कर्णमासाद्य संग्रामे दिष्ट्या जीवति फल्गुनः
सव्यसाचिवधाकाङ्क्षी शक्तिं रक्षितवान्हि सः
Karnamasadya sangrame dishtya jivati phalgunah
Savyasachivadhakankshi shaktim rakshitavanhi sah
158.55
न चागाद्द्वैरथं जिष्णुर्दिष्ट्या तं भरतर्षभ
सृजेतां स्पर्धिनावेतौ दिव्यान्यस्त्राणि सर्वशः
Na chagaddvairatham jishnurdishtya tam bharatarshabha
Srijetam spardhinavetau divyanyastrani sarvashah
158.56
वध्यमानेषु चास्त्रेषु पीडितः सूतनन्दनः
वासवीं समरे शक्तिं ध्रुवं मुञ्चेद्युधिष्ठिर
Vadhyamaneshu chastreshu piditah sutanandanah
Vasavim samare shaktim dhruvam munchedyudhishthira
158.57
ततो भवेत्ते व्यसनं घोरं भरतसत्तम
दिष्ट्या रक्षो हतं युद्धे सूतपुत्रेण मानद
Tato bhavette vyasanam ghoram bharatasattama
Dishtya raksho hatam yuddhe sutaputrena manada
158.58
वासवीं कारणं कृत्वा कालेनापहतो ह्यसौ
तवैव कारणाद्रक्षो निहतं तात संयुगे
Vasavim karanam kritva kalenapahato hyasau
Tavaiva karanadraksho nihatam tata sanyuge
158.59
मा क्रुधो भरतश्रेष्ठ मा च शोके मनः कृथाः
प्राणिनामिह सर्वेषामेषा निष्ठा युधिष्ठिर
Ma krudho bharatashreshtha ma cha shoke manah krithah
Praninamiha sarveshamesha nishtha yudhishthira
158.60
भ्रातृभिः सहितः सर्वैः पार्थिवैश्च महात्मभिः
कौरवान्समरे राजन्नभियुध्यस्व भारत
पञ्चमे दिवसे चैव पृथिवी ते भविष्यति
Bhratribhih sahitah sarvaih parthivaishcha mahatmabhih
Kauravansamare rajannabhiyudhyasva bharata
Panchame divase chaiva prithivi te bhavishyati
158.61
नित्यं च पुरुषव्याघ्र धर्ममेव विचिन्तय
आनृशंस्यं तपो दानं क्षमां सत्यं च पाण्डव
Nityam cha purushavyaghra dharmameva vichintaya
Anrishansyam tapo danam kshamam satyam cha pandava
158.62
सेवेथाः परमप्रीतो यतो धर्मस्ततो जयः
इत्युक्त्वा पाण्डवं व्यासस्तत्रैवान्तरधीयत
Sevethah paramaprito yato dharmastato jayah
Ityuktva pandavam vyasastatraivantaradhiyata