UtshovChapter 153
153.1
संजय उवाच
संप्रेक्ष्य समरे भीमं रक्षसा ग्रस्तमन्तिकात्
वासुदेवोऽब्रवीद्वाक्यं घटोत्कचमिदं तदा
Sanjaya uvacha
Samprekshya samare bhimam rakshasa grastamantikat
Vasudevobravidvakyam ghatotkachamidam tada
153.2
पश्य भीमं महाबाहो रक्षसा ग्रस्तमन्तिकात्
पश्यतां सर्वसैन्यानां तव चैव महाद्युते
Pashya bhimam mahabaho rakshasa grastamantikat
Pashyatam sarvasainyanam tava chaiva mahadyute
153.3
स कर्णं त्वं समुत्सृज्य राक्षसेन्द्रमलायुधम्
जहि क्षिप्रं महाबाहो पश्चात्कर्णं वधिष्यसि
Sa karnam tvam samutsrijya rakshasendramalayudham
Jahi kshipram mahabaho pashchatkarnam vadhishyasi
153.4
स वार्ष्णेयवचः श्रुत्वा कर्णमुत्सृज्य वीर्यवान्
युयुधे राक्षसेन्द्रेण बकभ्रात्रा घटोत्कचः
तयोः सुतुमुलं युद्धं बभूव निशि रक्षसोः
Sa varshneyavachah shrutva karnamutsrijya viryavan
Yuyudhe rakshasendrena bakabhratra ghatotkachah
Tayoh sutumulam yuddham babhuva nishi rakshasoh
153.5
अलायुधस्य योधांस्तु राक्षसान्भीमदर्शनान्
वेगेनापततः शूरान्प्रगृहीतशरासनान्
Alayudhasya yodhanstu rakshasanbhimadarshanan
Vegenapatatah shuranpragrihitasharasanan
153.6
आत्तायुधः सुसंक्रुद्धो युयुधानो महारथः
नकुलः सहदेवश्च चिच्छिदुर्निशितैः शरैः
Attayudhah susankruddho yuyudhano maharathah
Nakulah sahadevashcha chichchhidurnishitaih sharaih
153.7
सर्वांश्च समरे राजन्किरीटी क्षत्रियर्षभान्
परिचिक्षेप बीभत्सुः सर्वतः प्रक्षिपञ्शरान्
Sarvanshcha samare rajankiriti kshatriyarshabhan
Parichikshepa bibhatsuh sarvatah prakshipansharan
153.8
कर्णश्च समरे राजन्व्यद्रावयत पार्थिवान्
धृष्टद्युम्नशिखण्ड्यादीन्पाञ्चालानां महारथान्
Karnashcha samare rajanvyadravayata parthivan
Dhrishtadyumnashikhandyadinpanchalanam maharathan
153.9
तान्वध्यमानान्दृष्ट्वा तु भीमो भीमपराक्रमः
अभ्ययात्त्वरितः कर्णं विशिखान्विकिरन्रणे
Tanvadhyamanandrishtva tu bhimo bhimaparakramah
Abhyayattvaritah karnam vishikhanvikiranrane
153.10
ततस्तेऽप्याययुर्हत्वा राक्षसान्यत्र सूतजः
नकुलः सहदेवश्च सात्यकिश्च महारथः
ते कर्णं योधयामासुः पाञ्चाला द्रोणमेव च
Tatastepyayayurhatva rakshasanyatra sutajah
Nakulah sahadevashcha satyakishcha maharathah
Te karnam yodhayamasuh panchala dronameva cha
153.11
अलायुधस्तु संक्रुद्धो घटोत्कचमरिंदमम्
परिघेणातिकायेन ताडयामास मूर्धनि
Alayudhastu sankruddho ghatotkachamarindamam
Parighenatikayena tadayamasa murdhani
153.12
स तु तेन प्रहारेण भैमसेनिर्महाबलः
ईषन्मूर्छान्वितोऽऽत्मानं संस्तम्भयत वीर्यवान्
Sa tu tena praharena bhaimasenirmahabalah
Ishanmurchhanvitotmanam sanstambhayata viryavan
153.13
ततो दीप्ताग्निसंकाशां शतघण्टामलंकृताम्
चिक्षेप समरे तस्मै गदां काञ्चनभूषणाम्
Tato diptagnisankasham shataghantamalankritam
Chikshepa samare tasmai gadam kanchanabhushanam
153.14
सा हयान्सारथिं चैव रथं चास्य महास्वना
चूर्णयामास वेगेन विसृष्टा भीमकर्मणा
Sa hayansarathim chaiva ratham chasya mahasvana
Churnayamasa vegena visrishta bhimakarmana
153.15
स भग्नहयचक्राक्षो विशीर्णध्वजकूबरः
उत्पपात रथात्तूर्णं मायामास्थाय राक्षसीम्
Sa bhagnahayachakraksho vishirnadhvajakubarah
Utpapata rathatturnam mayamasthaya rakshasim
153.16
स समास्थाय मायां तु ववर्ष रुधिरं बहु
विद्युद्विभ्राजितं चासीत्तिमिराभ्राकुलं नभः
Sa samasthaya mayam tu vavarsha rudhiram bahu
Vidyudvibhrajitam chasittimirabhrakulam nabhah
153.17
ततो वज्रनिपाताश्च साशनिस्तनयित्नवः
महांश्चटचटाशब्दस्तत्रासीद्धि महाहवे
Tato vajranipatashcha sashanistanayitnavah
Mahanshchatachatashabdastatrasiddhi mahahave
153.18
तां प्रेक्ष्य विहितां मायां राक्षसो राक्षसेन तु
ऊर्ध्वमुत्पत्य हैडिम्बस्तां मायां माययावधीत्
Tam prekshya vihitam mayam rakshaso rakshasena tu
Urdhvamutpatya haidimbastam mayam mayayavadhit
153.19
सोऽभिवीक्ष्य हतां मायां मायावी माययैव हि
अश्मवर्षं सुतुमुलं विससर्ज घटोत्कचे
Sobhivikshya hatam mayam mayavi mayayaiva hi
Ashmavarsham sutumulam visasarja ghatotkache
153.20
अश्मवर्षं स तद्घोरं शरवर्षेण वीर्यवान्
दिशो विध्वंसयामास तदद्भुतमिवाभवत्
Ashmavarsham sa tadghoram sharavarshena viryavan
Disho vidhvansayamasa tadadbhutamivabhavat
153.21
ततो नानाप्रहरणैरन्योन्यमभिवर्षताम्
आयसैः परिघैः शूलैर्गदामुसलमुद्गरैः
Tato nanapraharanairanyonyamabhivarshatam
Ayasaih parighaih shulairgadamusalamudgaraih
153.22
पिनाकैः करवालैश्च तोमरप्रासकम्पनैः
नाराचैर्निशितैर्भल्लैः शरैश्चक्रैः परश्वधैः
Pinakaih karavalaishcha tomaraprasakampanaih
Narachairnishitairbhallaih sharaishchakraih parashvadhaih
153.23
अयोगुडैर्भिण्डिपालैर्गोशीर्षोलूखलैरपि
उत्पाट्य च महाशाखैर्विविधैर्जगतीरुहैः
Ayogudairbhindipalairgoshirsholukhalairapi
Utpatya cha mahashakhairvividhairjagatiruhaih
153.24
शमीपीलुकरीरैश्च शम्याकैश्चैव भारत
इङ्गुदैर्बदरीभिश्च कोविदारैश्च पुष्पितैः
Shamipilukariraishcha shamyakaishchaiva bharata
Ingudairbadaribhishcha kovidaraishcha pushpitaih
153.25
पलाशैररिमेदैश्च प्लक्षन्यग्रोधपिप्पलैः
महद्भिः समरे तस्मिन्नन्योन्यमभिजघ्नतुः
Palashairarimedaishcha plakshanyagrodhapippalaih
Mahadbhih samare tasminnanyonyamabhijaghnatuh
153.26
विविधैः पर्वताग्रैश्च नानाधातुभिराचितैः
तेषां शब्दो महानासीद्वज्राणां भिद्यतामिव
Vividhaih parvatagraishcha nanadhatubhirachitaih
Tesham shabdo mahanasidvajranam bhidyatamiva
153.27
युद्धं तदभवद्घोरं भैम्यलायुधयोर्नृप
हरीन्द्रयोर्यथा राजन्वालिसुग्रीवयोः पुरा
Yuddham tadabhavadghoram bhaimyalayudhayornripa
Harindrayoryatha rajanvalisugrivayoh pura
153.28
तौ युद्ध्वा विविधैर्घोरैरायुधैर्विशिखैस्तथा
प्रगृह्य निशितौ खड्गावन्योन्यमभिजघ्नतुः
Tau yuddhva vividhairghorairayudhairvishikhaistatha
Pragrihya nishitau khadgavanyonyamabhijaghnatuh
153.29
तावन्योन्यमभिद्रुत्य केशेषु सुमहाबलौ
भुजाभ्यां पर्यगृह्णीतां महाकायौ महाबलौ
Tavanyonyamabhidrutya kesheshu sumahabalau
Bhujabhyam paryagrihnitam mahakayau mahabalau
153.30
तौ भिन्नगात्रौ प्रस्वेदं सुस्रुवाते जनाधिप
रुधिरं च महाकायावभिवृष्टाविवाचलौ
Tau bhinnagatrau prasvedam susruvate janadhipa
Rudhiram cha mahakayavabhivrishtavivachalau
153.31
अथाभिपत्य वेगेन समुद्भ्राम्य च राक्षसम्
बलेनाक्षिप्य हैडिम्बश्चकर्तास्य शिरो महत्
Athabhipatya vegena samudbhramya cha rakshasam
Balenakshipya haidimbashchakartasya shiro mahat
153.32
सोऽपहृत्य शिरस्तस्य कुण्डलाभ्यां विभूषितम्
तदा सुतुमुलं नादं ननाद सुमहाबलः
Sopahritya shirastasya kundalabhyam vibhushitam
Tada sutumulam nadam nanada sumahabalah
153.33
हतं दृष्ट्वा महाकायं बकज्ञातिमरिंदमम्
पाञ्चालाः पाण्डवाश्चैव सिंहनादान्विनेदिरे
Hatam drishtva mahakayam bakagyatimarindamam
Panchalah pandavashchaiva sinhanadanvinedire
153.34
ततो भेरीसहस्राणि शङ्खानामयुतानि च
अवादयन्पाण्डवेयास्तस्मिन्रक्षसि पातिते
Tato bherisahasrani shankhanamayutani cha
Avadayanpandaveyastasminrakshasi patite
153.35
अतीव सा निशा तेषां बभूव विजयावहा
विद्योतमाना विबभौ समन्ताद्दीपमालिनी
Ativa sa nisha tesham babhuva vijayavaha
Vidyotamana vibabhau samantaddipamalini
153.36
अलायुधस्य तु शिरो भैमसेनिर्महाबलः
दुर्योधनस्य प्रमुखे चिक्षेप गतचेतनम्
Alayudhasya tu shiro bhaimasenirmahabalah
Duryodhanasya pramukhe chikshepa gatachetanam
153.37
अथ दुर्योधनो राजा दृष्ट्वा हतमलायुधम्
बभूव परमोद्विग्नः सह सैन्येन भारत
Atha duryodhano raja drishtva hatamalayudham
Babhuva paramodvignah saha sainyena bharata
153.38
तेन ह्यस्य प्रतिज्ञातं भीमसेनमहं युधि
हन्तेति स्वयमागम्य स्मरता वैरमुत्तमम्
Tena hyasya pratigyatam bhimasenamaham yudhi
Hanteti svayamagamya smarata vairamuttamam
153.39
ध्रुवं स तेन हन्तव्य इत्यमन्यत पार्थिवः
जीवितं चिरकालाय भ्रातॄणां चाप्यमन्यत
Dhruvam sa tena hantavya ityamanyata parthivah
Jivitam chirakalaya bhratrinam chapyamanyata
153.40
स तं दृष्ट्वा विनिहतं भीमसेनात्मजेन वै
प्रतिज्ञां भीमसेनस्य पूर्णामेवाभ्यमन्यत
Sa tam drishtva vinihatam bhimasenatmajena vai
Pratigyam bhimasenasya purnamevabhyamanyata