UtshovChapter 145
145.1
संजय उवाच
तस्मिन्सुतुमुले युद्धे वर्तमाने भयावहे
धृष्टद्युम्नो महाराज द्रोणमेवाभ्यवर्तत
Sanjaya uvacha
Tasminsutumule yuddhe vartamane bhayavahe
Dhrishtadyumno maharaja dronamevabhyavartata
145.2
संमृजानो धनुः श्रेष्ठं ज्यां विकर्षन्पुनः पुनः
अभ्यवर्तत द्रोणस्य रथं रुक्मविभूषितम्
Sammrijano dhanuh shreshtham jyam vikarshanpunah punah
Abhyavartata dronasya ratham rukmavibhushitam
145.3
धृष्टद्युम्नं तदायान्तं द्रोणस्यान्तचिकीर्षया
परिवव्रुर्महाराज पाञ्चालाः पाण्डवैः सह
Dhrishtadyumnam tadayantam dronasyantachikirshaya
Parivavrurmaharaja panchalah pandavaih saha
145.4
तथा परिवृतं दृष्ट्वा द्रोणमाचार्यसत्तमम्
पुत्रास्ते सर्वतो यत्ता ररक्षुर्द्रोणमाहवे
Tatha parivritam drishtva dronamacharyasattamam
Putraste sarvato yatta rarakshurdronamahave
145.5
बलार्णवौ ततस्तौ तु समेयातां निशामुखे
वातोद्धूतौ क्षुब्धसत्त्वौ भैरवौ सागराविव
Balarnavau tatastau tu sameyatam nishamukhe
Vatoddhutau kshubdhasattvau bhairavau sagaraviva
145.6
ततो द्रोणं महाराज पाञ्चाल्यः पञ्चभिः शरैः
विव्याध हृदये तूर्णं सिंहनादं ननाद च
Tato dronam maharaja panchalyah panchabhih sharaih
Vivyadha hridaye turnam sinhanadam nanada cha
145.7
तं द्रोणः पञ्चविंशत्या विद्ध्वा भारत संयुगे
चिच्छेदान्येन भल्लेन धनुरस्य महाप्रभम्
Tam dronah panchavinshatya viddhva bharata sanyuge
Chichchhedanyena bhallena dhanurasya mahaprabham
145.8
धृष्टद्युम्नस्तु निर्विद्धो द्रोणेन भरतर्षभ
उत्ससर्ज धनुस्तूर्णं संदश्य दशनच्छदम्
Dhrishtadyumnastu nirviddho dronena bharatarshabha
Utsasarja dhanusturnam sandashya dashanachchhadam
145.9
ततः क्रुद्धो महाराज धृष्टद्युम्नः प्रतापवान्
आददेऽन्यद्धनुः श्रेष्ठं द्रोणस्यान्तचिकीर्षया
Tatah kruddho maharaja dhrishtadyumnah pratapavan
Adadenyaddhanuh shreshtham dronasyantachikirshaya
145.10
विकृष्य च धनुश्चित्रमाकर्णात्परवीरहा
द्रोणस्यान्तकरं घोरं व्यसृजत्सायकं ततः
Vikrishya cha dhanushchitramakarnatparaviraha
Dronasyantakaram ghoram vyasrijatsayakam tatah
145.11
स विसृष्टो बलवता शरो घोरो महामृधे
भासयामास तत्सैन्यं दिवाकर इवोदितः
Sa visrishto balavata sharo ghoro mahamridhe
Bhasayamasa tatsainyam divakara ivoditah
145.12
तं दृष्ट्वा तु शरं घोरं देवगन्धर्वमानवाः
स्वस्त्यस्तु समरे राजन्द्रोणायेत्यब्रुवन्वचः
Tam drishtva tu sharam ghoram devagandharvamanavah
Svastyastu samare rajandronayetyabruvanvachah
145.13
तं तु सायकमप्राप्तमाचार्यस्य रथं प्रति
कर्णो द्वादशधा राजंश्चिच्छेद कृतहस्तवत्
Tam tu sayakamapraptamacharyasya ratham prati
Karno dvadashadha rajanshchichchheda kritahastavat
145.14
स छिन्नो बहुधा राजन्सूतपुत्रेण मारिष
निपपात शरस्तूर्णं निकृत्तः कर्णसायकैः
Sa chhinno bahudha rajansutaputrena marisha
Nipapata sharasturnam nikrittah karnasayakaih
145.15
छित्त्वा तु समरे बाणं शरैः संनतपर्वभिः
धृष्टद्युम्नं रणे कर्णो विव्याध दशभिः शरैः
Chhittva tu samare banam sharaih sannataparvabhih
Dhrishtadyumnam rane karno vivyadha dashabhih sharaih
145.16
पञ्चभिर्द्रोणपुत्रस्तु स्वयं द्रोणश्च सप्तभिः
शल्यश्च नवभिर्बाणैस्त्रिभिर्दुःशासनस्तथा
Panchabhirdronaputrastu svayam dronashcha saptabhih
Shalyashcha navabhirbanaistribhirduhshasanastatha
145.17
दुर्योधनश्च विंशत्या शकुनिश्चापि पञ्चभिः
पाञ्चाल्यं त्वरिताविध्यन्सर्व एव महारथाः
Duryodhanashcha vinshatya shakunishchapi panchabhih
Panchalyam tvaritavidhyansarva eva maharathah
145.18
स विद्धः सप्तभिर्वीरैर्द्रोणत्राणार्थमाहवे
सर्वानसंभ्रमाद्राजन्प्रत्यविध्यत्त्रिभिस्त्रिभिः
द्रोणं द्रौणिं च कर्णं च विव्याध तव चात्मजम्
Sa viddhah saptabhirvirairdronatranarthamahave
Sarvanasambhramadrajanpratyavidhyattribhistribhih
Dronam draunim cha karnam cha vivyadha tava chatmajam
145.19
ते विद्ध्वा धन्विना तेन धृष्टद्युम्नं पुनर्मृधे
विव्यधुः पञ्चभिस्तूर्णमेकैको रथिनां वरः
Te viddhva dhanvina tena dhrishtadyumnam punarmridhe
Vivyadhuh panchabhisturnamekaiko rathinam varah
145.20
द्रुमसेनस्तु संक्रुद्धो राजन्विव्याध पत्रिणा
त्रिभिश्चान्यैः शरैस्तूर्णं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्
Drumasenastu sankruddho rajanvivyadha patrina
Tribhishchanyaih sharaisturnam tishtha tishtheti chabravit
145.21
स तु तं प्रतिविव्याध त्रिभिस्तीक्ष्णैरजिह्मगैः
स्वर्णपुङ्खैः शिलाधौतैः प्राणान्तकरणैर्युधि
Sa tu tam prativivyadha tribhistikshnairajihmagaih
Svarnapunkhaih shiladhautaih pranantakaranairyudhi
145.22
भल्लेनान्येन तु पुनः सुवर्णोज्ज्वलकुण्डलम्
उन्ममाथ शिरः कायाद्द्रुमसेनस्य वीर्यवान्
Bhallenanyena tu punah suvarnojjvalakundalam
Unmamatha shirah kayaddrumasenasya viryavan
145.23
तच्छिरो न्यपतद्भूमौ संदष्टौष्ठपुटं रणे
महावातसमुद्धूतं पक्वं तालफलं यथा
Tachchhiro nyapatadbhumau sandashtaushthaputam rane
Mahavatasamuddhutam pakvam talaphalam yatha
145.24
तांश्च विद्ध्वा पुनर्वीरान्वीरः सुनिशितैः शरैः
राधेयस्याच्छिनद्भल्लैः कार्मुकं चित्रयोधिनः
Tanshcha viddhva punarviranvirah sunishitaih sharaih
Radheyasyachchhinadbhallaih karmukam chitrayodhinah
145.25
न तु तन्ममृषे कर्णो धनुषश्छेदनं तथा
निकर्तनमिवात्युग्रो लाङ्गूलस्य यथा हरिः
Na tu tanmamrishe karno dhanushashchhedanam tatha
Nikartanamivatyugro langulasya yatha harih
145.26
सोऽन्यद्धनुः समादाय क्रोधरक्तेक्षणः श्वसन्
अभ्यवर्षच्छरौघैस्तं धृष्टद्युम्नं महाबलम्
Sonyaddhanuh samadaya krodharaktekshanah shvasan
Abhyavarshachchharaughaistam dhrishtadyumnam mahabalam
145.27
दृष्ट्वा तु कर्णं संरब्धं ते वीराः षड्रथर्षभाः
पाञ्चाल्यपुत्रं त्वरिताः परिवव्रुर्जिघांसया
Drishtva tu karnam sanrabdham te virah shadratharshabhah
Panchalyaputram tvaritah parivavrurjighansaya
145.28
षण्णां योधप्रवीराणां तावकानां पुरस्कृतम्
मृत्योरास्यमनुप्राप्तं धृष्टद्युम्नममंस्महि
Shannam yodhapraviranam tavakanam puraskritam
Mrityorasyamanupraptam dhrishtadyumnamamansmahi
145.29
एतस्मिन्नेव काले तु दाशार्हो विकिरञ्शरान्
धृष्टद्युम्नं पराक्रान्तं सात्यकिः प्रत्यपद्यत
Etasminneva kale tu dasharho vikiransharan
Dhrishtadyumnam parakrantam satyakih pratyapadyata
145.30
तमायान्तं महेष्वासं सात्यकिं युद्धदुर्मदम्
राधेयो दशभिर्बाणैः प्रत्यविध्यदजिह्मगैः
Tamayantam maheshvasam satyakim yuddhadurmadam
Radheyo dashabhirbanaih pratyavidhyadajihmagaih
145.31
तं सात्यकिर्महाराज विव्याध दशभिः शरैः
पश्यतां सर्ववीराणां मा गास्तिष्ठेति चाब्रवीत्
Tam satyakirmaharaja vivyadha dashabhih sharaih
Pashyatam sarvaviranam ma gastishtheti chabravit
145.32
स सात्यकेस्तु बलिनः कर्णस्य च महात्मनः
आसीत्समागमो घोरो बलिवासवयोरिव
Sa satyakestu balinah karnasya cha mahatmanah
Asitsamagamo ghoro balivasavayoriva
145.33
त्रासयंस्तलघोषेण क्षत्रियान्क्षत्रियर्षभः
राजीवलोचनं कर्णं सात्यकिः प्रत्यविध्यत
Trasayanstalaghoshena kshatriyankshatriyarshabhah
Rajivalochanam karnam satyakih pratyavidhyata
145.34
कम्पयन्निव घोषेण धनुषो वसुधां बली
सूतपुत्रो महाराज सात्यकिं प्रत्ययोधयत्
Kampayanniva ghoshena dhanusho vasudham bali
Sutaputro maharaja satyakim pratyayodhayat
145.35
विपाठकर्णिनाराचैर्वत्सदन्तैः क्षुरैरपि
कर्णः शरशतैश्चापि शैनेयं प्रत्यविध्यत
Vipathakarninarachairvatsadantaih kshurairapi
Karnah sharashataishchapi shaineyam pratyavidhyata
145.36
तथैव युयुधानोऽपि वृष्णीनां प्रवरो रथः
अभ्यवर्षच्छरैः कर्णं तद्युद्धमभवत्समम्
Tathaiva yuyudhanopi vrishninam pravaro rathah
Abhyavarshachchharaih karnam tadyuddhamabhavatsamam
145.37
तावकाश्च महाराज कर्णपुत्रश्च दंशितः
सात्यकिं विव्यधुस्तूर्णं समन्तान्निशितैः शरैः
Tavakashcha maharaja karnaputrashcha danshitah
Satyakim vivyadhusturnam samantannishitaih sharaih
145.38
अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य तेषां कर्णस्य चाभिभो
अविध्यत्सात्यकिः क्रुद्धो वृषसेनं स्तनान्तरे
Astrairastrani sanvarya tesham karnasya chabhibho
Avidhyatsatyakih kruddho vrishasenam stanantare
145.39
तेन बाणेन निर्विद्धो वृषसेनो विशां पते
न्यपतत्स रथे मूढो धनुरुत्सृज्य वीर्यवान्
Tena banena nirviddho vrishaseno visham pate
Nyapatatsa rathe mudho dhanurutsrijya viryavan
145.40
ततः कर्णो हतं मत्वा वृषसेनं महारथः
पुत्रशोकाभिसंतप्तः सात्यकिं प्रत्यपीडयत्
Tatah karno hatam matva vrishasenam maharathah
Putrashokabhisantaptah satyakim pratyapidayat
145.41
पीड्यमानस्तु कर्णेन युयुधानो महारथः
विव्याध बहुभिः कर्णं त्वरमाणः पुनः पुनः
Pidyamanastu karnena yuyudhano maharathah
Vivyadha bahubhih karnam tvaramanah punah punah
145.42
स कर्णं दशभिर्विद्ध्वा वृषसेनं च सप्तभिः
सहस्तावापधनुषी तयोश्चिच्छेद सात्वतः
Sa karnam dashabhirviddhva vrishasenam cha saptabhih
Sahastavapadhanushi tayoshchichchheda satvatah
145.43
तावन्ये धनुषी सज्ये कृत्वा शत्रुभयंकरे
युयुधानमविध्येतां समन्तान्निशितैः शरैः
Tavanye dhanushi sajye kritva shatrubhayankare
Yuyudhanamavidhyetam samantannishitaih sharaih
145.44
वर्तमाने तु संग्रामे तस्मिन्वीरवरक्षये
अतीव शुश्रुवे राजन्गाण्डीवस्य महास्वनः
Vartamane tu sangrame tasminviravarakshaye
Ativa shushruve rajangandivasya mahasvanah
145.45
श्रुत्वा तु रथनिर्घोषं गाण्डीवस्य च निस्वनम्
सूतपुत्रोऽब्रवीद्राजन्दुर्योधनमिदं वचः
Shrutva tu rathanirghosham gandivasya cha nisvanam
Sutaputrobravidrajanduryodhanamidam vachah
145.46
एष सर्वाञ्शिबीन्हत्वा मुख्यशश्च नरर्षभान्
पौरवांश्च महेष्वासान्गाण्डीवनिनदो महान्
Esha sarvanshibinhatva mukhyashashcha nararshabhan
Pauravanshcha maheshvasangandivaninado mahan
145.47
श्रूयते रथघोषश्च वासवस्येव नर्दतः
करोति पाण्डवो व्यक्तं कर्मौपयिकमात्मनः
Shruyate rathaghoshashcha vasavasyeva nardatah
Karoti pandavo vyaktam karmaupayikamatmanah
145.48
एषा विदीर्यते राजन्बहुधा भारती चमूः
विप्रकीर्णान्यनीकानि नावतिष्ठन्ति कर्हिचित्
Esha vidiryate rajanbahudha bharati chamuh
Viprakirnanyanikani navatishthanti karhichit
145.49
वातेनेव समुद्धूतमभ्रजालं विदीर्यते
सव्यसाचिनमासाद्य भिन्ना नौरिव सागरे
Vateneva samuddhutamabhrajalam vidiryate
Savyasachinamasadya bhinna nauriva sagare
145.50
द्रवतां योधमुख्यानां गाण्डीवप्रेषितैः शरैः
विद्धानां शतशो राजञ्श्रूयते निनदो महान्
निशीथे राजशार्दूल स्तनयित्नोरिवाम्बरे
Dravatam yodhamukhyanam gandivapreshitaih sharaih
Viddhanam shatasho rajanshruyate ninado mahan
Nishithe rajashardula stanayitnorivambare
145.51
हाहाकाररवांश्चैव सिंहनादांश्च पुष्कलान्
शृणु शब्दान्बहुविधानर्जुनस्य रथं प्रति
Hahakararavanshchaiva sinhanadanshcha pushkalan
Shrinu shabdanbahuvidhanarjunasya ratham prati
145.52
अयं मध्ये स्थितोऽस्माकं सात्यकिः सात्वताधमः
इह चेल्लभ्यते लक्ष्यं कृत्स्नाञ्जेष्यामहे परान्
Ayam madhye sthitosmakam satyakih satvatadhamah
Iha chellabhyate lakshyam kritsnanjeshyamahe paran
145.53
एष पाञ्चालराजस्य पुत्रो द्रोणेन संगतः
सर्वतः संवृतो योधै राजन्पुरुषसत्तमैः
Esha panchalarajasya putro dronena sangatah
Sarvatah sanvrito yodhai rajanpurushasattamaih
145.54
सात्यकिं यदि हन्यामो धृष्टद्युम्नं च पार्षतम्
असंशयं महाराज ध्रुवो नो विजयो भवेत्
Satyakim yadi hanyamo dhrishtadyumnam cha parshatam
Asanshayam maharaja dhruvo no vijayo bhavet
145.55
सौभद्रवदिमौ वीरौ परिवार्य महारथौ
प्रयतामो महाराज निहन्तुं वृष्णिपार्षतौ
Saubhadravadimau virau parivarya maharathau
Prayatamo maharaja nihantum vrishniparshatau
145.56
सव्यसाची पुरोऽभ्येति द्रोणानीकाय भारत
संसक्तं सात्यकिं ज्ञात्वा बहुभिः कुरुपुंगवैः
Savyasachi purobhyeti dronanikaya bharata
Sansaktam satyakim gyatva bahubhih kurupungavaih
145.57
तत्र गच्छन्तु बहवः प्रवरा रथसत्तमाः
यावत्पार्थो न जानाति सात्यकिं बहुभिर्वृतम्
Tatra gachchhantu bahavah pravara rathasattamah
Yavatpartho na janati satyakim bahubhirvritam
145.58
ते त्वरध्वं यथा शूराः शराणां मोक्षणे भृशम्
यथा तूर्णं व्रजत्येष परलोकाय माधवः
Te tvaradhvam yatha shurah sharanam mokshane bhrisham
Yatha turnam vrajatyesha paralokaya madhavah
145.59
कर्णस्य मतमाज्ञाय पुत्रस्ते प्राह सौबलम्
यथेन्द्रः समरे राजन्प्राह विष्णुं यशस्विनम्
Karnasya matamagyaya putraste praha saubalam
Yathendrah samare rajanpraha vishnum yashasvinam
145.60
वृतः सहस्रैर्दशभिर्गजानामनिवर्तिनाम्
रथैश्च दशसाहस्रैर्वृतो याहि धनंजयम्
Vritah sahasrairdashabhirgajanamanivartinam
Rathaishcha dashasahasrairvrito yahi dhananjayam
145.61
दुःशासनो दुर्विषहः सुबाहुर्दुष्प्रधर्षणः
एते त्वामनुयास्यन्ति पत्तिभिर्बहुभिर्वृताः
Duhshasano durvishahah subahurdushpradharshanah
Ete tvamanuyasyanti pattibhirbahubhirvritah
145.62
जहि कृष्णौ महाबाहो धर्मराजं च मातुल
नकुलं सहदेवं च भीमसेनं च भारत
Jahi krishnau mahabaho dharmarajam cha matula
Nakulam sahadevam cha bhimasenam cha bharata
145.63
देवानामिव देवेन्द्रे जयाशा मे त्वयि स्थिता
जहि मातुल कौन्तेयानसुरानिव पावकिः
Devanamiva devendre jayasha me tvayi sthita
Jahi matula kaunteyanasuraniva pavakih
145.64
एवमुक्तो ययौ पार्थान्पुत्रेण तव सौबलः
महत्या सेनया सार्धं तव पुत्रैस्तथा विभो
Evamukto yayau parthanputrena tava saubalah
Mahatya senaya sardham tava putraistatha vibho
145.65
प्रियार्थं तव पुत्राणां दिधक्षुः पाण्डुनन्दनान्
ततः प्रववृते युद्धं तावकानां परैः सह
Priyartham tava putranam didhakshuh pandunandanan
Tatah pravavrite yuddham tavakanam paraih saha
145.66
प्रयाते सौबले राजन्पाण्डवानामनीकिनीम्
बलेन महता युक्तः सूतपुत्रस्तु सात्वतम्
Prayate saubale rajanpandavanamanikinim
Balena mahata yuktah sutaputrastu satvatam
145.67
अभ्ययात्त्वरितं युद्धे किरञ्शरशतान्बहून्
तथैव पाण्डवाः सर्वे सात्यकिं पर्यवारयन्
Abhyayattvaritam yuddhe kiransharashatanbahun
Tathaiva pandavah sarve satyakim paryavarayan
145.68
महद्युद्धं तदासीत्तु द्रोणस्य निशि भारत
धृष्टद्युम्नेन शूरेण पाञ्चालैश्च महात्मनः
Mahadyuddham tadasittu dronasya nishi bharata
Dhrishtadyumnena shurena panchalaishcha mahatmanah