UtshovChapter 144
144.1
संजय उवाच
नकुलं रभसं युद्धे निघ्नन्तं वाहिनीं तव
अभ्ययात्सौबलः क्रुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्
Sanjaya uvacha
Nakulam rabhasam yuddhe nighnantam vahinim tava
Abhyayatsaubalah kruddhastishtha tishtheti chabravit
144.2
कृतवैरौ तु तौ वीरावन्योन्यवधकाङ्क्षिणौ
शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैरन्योन्यमभिजघ्नतुः
Kritavairau tu tau viravanyonyavadhakankshinau
Sharaih purnayatotsrishtairanyonyamabhijaghnatuh
144.3
यथैव सौबलः क्षिप्रं शरवर्षाणि मुञ्चति
तथैव नकुलो राजञ्शिक्षां संदर्शयन्युधि
Yathaiva saubalah kshipram sharavarshani munchati
Tathaiva nakulo rajanshiksham sandarshayanyudhi
144.4
तावुभौ समरे शूरौ शरकण्टकिनौ तदा
व्यराजेतां महाराज कण्टकैरिव शाल्मली
Tavubhau samare shurau sharakantakinau tada
Vyarajetam maharaja kantakairiva shalmali
144.5
सुजिह्मं प्रेक्षमाणौ च राजन्विवृतलोचनौ
क्रोधसंरक्तनयनौ निर्दहन्तौ परस्परम्
Sujihmam prekshamanau cha rajanvivritalochanau
Krodhasanraktanayanau nirdahantau parasparam
144.6
स्यालस्तु तव संक्रुद्धो माद्रीपुत्रं हसन्निव
कर्णिनैकेन विव्याध हृदये निशितेन ह
Syalastu tava sankruddho madriputram hasanniva
Karninaikena vivyadha hridaye nishitena ha
144.7
नकुलस्तु भृशं विद्धः स्यालेन तव धन्विना
निषसाद रथोपस्थे कश्मलं चैनमाविशत्
Nakulastu bhrisham viddhah syalena tava dhanvina
Nishasada rathopasthe kashmalam chainamavishat
144.8
अत्यन्तवैरिणं दृप्तं दृष्ट्वा शत्रुं तथागतम्
ननाद शकुनी राजंस्तपान्ते जलदो यथा
Atyantavairinam driptam drishtva shatrum tathagatam
Nanada shakuni rajanstapante jalado yatha
144.9
प्रतिलभ्य ततः संज्ञां नकुलः पाण्डुनन्दनः
अभ्ययात्सौबलं भूयो व्यात्तानन इवान्तकः
Pratilabhya tatah sangyam nakulah pandunandanah
Abhyayatsaubalam bhuyo vyattanana ivantakah
144.10
संक्रुद्धः शकुनिं षष्ट्या विव्याध भरतर्षभ
पुनश्चैव शतेनैव नाराचानां स्तनान्तरे
Sankruddhah shakunim shashtya vivyadha bharatarshabha
Punashchaiva shatenaiva narachanam stanantare
144.11
ततोऽस्य सशरं चापं मुष्टिदेशे स चिच्छिदे
ध्वजं च त्वरितं छित्त्वा रथाद्भूमावपातयत्
Tatosya sasharam chapam mushtideshe sa chichchhide
Dhvajam cha tvaritam chhittva rathadbhumavapatayat
144.12
सोऽतिविद्धो महाराज रथोपस्थ उपाविशत्
तं विसंज्ञं निपतितं दृष्ट्वा स्यालं तवानघ
अपोवाह रथेनाशु सारथिर्ध्वजिनीमुखात्
Sotividdho maharaja rathopastha upavishat
Tam visangyam nipatitam drishtva syalam tavanagha
Apovaha rathenashu sarathirdhvajinimukhat
144.13
ततः संचुक्रुशुः पार्था ये च तेषां पदानुगाः
निर्जित्य च रणे शत्रून्नकुलः शत्रुतापनः
अब्रवीत्सारथिं क्रुद्धो द्रोणानीकाय मां वह
Tatah sanchukrushuh partha ye cha tesham padanugah
Nirjitya cha rane shatrunnakulah shatrutapanah
Abravitsarathim kruddho dronanikaya mam vaha
144.14
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा माद्रीपुत्रस्य धीमतः
प्रायात्तेन रणे राजन्येन द्रोणोऽन्वयुध्यत
Tasya tadvachanam shrutva madriputrasya dhimatah
Prayattena rane rajanyena drononvayudhyata
144.15
शिखण्डिनं तु समरे द्रोणप्रेप्सुं विशां पते
कृपः शारद्वतो यत्तः प्रत्युद्गच्छत्सुवेगितः
Shikhandinam tu samare dronaprepsum visham pate
Kripah sharadvato yattah pratyudgachchhatsuvegitah
144.16
गौतमं द्रुतमायान्तं द्रोणान्तिकमरिंदमम्
विव्याध नवभिर्भल्लैः शिखण्डी प्रहसन्निव
Gautamam drutamayantam dronantikamarindamam
Vivyadha navabhirbhallaih shikhandi prahasanniva
144.17
तमाचार्यो महाराज विद्ध्वा पञ्चभिराशुगैः
पुनर्विव्याध विंशत्या पुत्राणां प्रियकृत्तव
Tamacharyo maharaja viddhva panchabhirashugaih
Punarvivyadha vinshatya putranam priyakrittava
144.18
महद्युद्धं तयोरासीद्घोररूपं विशां पते
यथा देवासुरे युद्धे शम्बरामरराजयोः
Mahadyuddham tayorasidghorarupam visham pate
Yatha devasure yuddhe shambaramararajayoh
144.19
शरजालावृतं व्योम चक्रतुस्तौ महारथौ
प्रकृत्या घोररूपं तदासीद्घोरतरं पुनः
Sharajalavritam vyoma chakratustau maharathau
Prakritya ghorarupam tadasidghorataram punah
144.20
रात्रिश्च भरतश्रेष्ठ योधानां युद्धशालिनाम्
कालरात्रिनिभा ह्यासीद्घोररूपा भयावहा
Ratrishcha bharatashreshtha yodhanam yuddhashalinam
Kalaratrinibha hyasidghorarupa bhayavaha
144.21
शिखण्डी तु महाराज गौतमस्य महद्धनुः
अर्धचन्द्रेण चिच्छेद सज्यं सविशिखं तदा
Shikhandi tu maharaja gautamasya mahaddhanuh
Ardhachandrena chichchheda sajyam savishikham tada
144.22
तस्य क्रुद्धः कृपो राजञ्शक्तिं चिक्षेप दारुणाम्
स्वर्णदण्डामकुण्ठाग्रां कर्मारपरिमार्जिताम्
Tasya kruddhah kripo rajanshaktim chikshepa darunam
Svarnadandamakunthagram karmaraparimarjitam
144.23
तामापतन्तीं चिच्छेद शिखण्डी बहुभिः शरैः
सापतन्मेदिनीं दीप्ता भासयन्ती महाप्रभा
Tamapatantim chichchheda shikhandi bahubhih sharaih
Sapatanmedinim dipta bhasayanti mahaprabha
144.24
अथान्यद्धनुरादाय गौतमो रथिनां वरः
प्राच्छादयच्छितैर्बाणैर्महाराज शिखण्डिनम्
Athanyaddhanuradaya gautamo rathinam varah
Prachchhadayachchhitairbanairmaharaja shikhandinam
144.25
स छाद्यमानः समरे गौतमेन यशस्विना
व्यषीदत रथोपस्थे शिखण्डी रथिनां वरः
Sa chhadyamanah samare gautamena yashasvina
Vyashidata rathopasthe shikhandi rathinam varah
144.26
सीदन्तं चैनमालोक्य कृपः शारद्वतो युधि
आजघ्ने बहुभिर्बाणैर्जिघांसन्निव भारत
Sidantam chainamalokya kripah sharadvato yudhi
Ajaghne bahubhirbanairjighansanniva bharata
144.27
विमुखं तं रणे दृष्ट्वा याज्ञसेनिं महारथम्
पाञ्चालाः सोमकाश्चैव परिवव्रुः समन्ततः
Vimukham tam rane drishtva yagyasenim maharatham
Panchalah somakashchaiva parivavruh samantatah
144.28
तथैव तव पुत्राश्च परिवव्रुर्द्विजोत्तमम्
महत्या सेनया सार्धं ततो युद्धमभूत्पुनः
Tathaiva tava putrashcha parivavrurdvijottamam
Mahatya senaya sardham tato yuddhamabhutpunah
144.29
रथानां च रणे राजन्नन्योन्यमभिधावताम्
बभूव तुमुलः शब्दो मेघानां नदतामिव
Rathanam cha rane rajannanyonyamabhidhavatam
Babhuva tumulah shabdo meghanam nadatamiva
144.30
द्रवतां सादिनां चैव गजानां च विशां पते
अन्योन्यमभितो राजन्क्रूरमायोधनं बभौ
Dravatam sadinam chaiva gajanam cha visham pate
Anyonyamabhito rajankruramayodhanam babhau
144.31
पत्तीनां द्रवतां चैव पदशब्देन मेदिनी
अकम्पत महाराज भयत्रस्तेव चाङ्गना
Pattinam dravatam chaiva padashabdena medini
Akampata maharaja bhayatrasteva changana
144.32
रथा रथान्समासाद्य प्रद्रुता वेगवत्तरम्
न्यगृह्णन्बहवो राजञ्शलभान्वायसा इव
Ratha rathansamasadya pradruta vegavattaram
Nyagrihnanbahavo rajanshalabhanvayasa iva
144.33
तथा गजान्प्रभिन्नांश्च सुप्रभिन्ना महागजाः
तस्मिन्नेव पदे यत्ता निगृह्णन्ति स्म भारत
Tatha gajanprabhinnanshcha suprabhinna mahagajah
Tasminneva pade yatta nigrihnanti sma bharata
144.34
सादी सादिनमासाद्य पदाती च पदातिनम्
समासाद्य रणेऽन्योन्यं संरब्धा नातिचक्रमुः
Sadi sadinamasadya padati cha padatinam
Samasadya ranenyonyam sanrabdha natichakramuh
144.35
धावतां द्रवतां चैव पुनरावर्ततामपि
बभूव तत्र सैन्यानां शब्दः सुतुमुलो निशि
Dhavatam dravatam chaiva punaravartatamapi
Babhuva tatra sainyanam shabdah sutumulo nishi
144.36
दीप्यमानाः प्रदीपाश्च रथवारणवाजिषु
अदृश्यन्त महाराज महोल्का इव खाच्च्युताः
Dipyamanah pradipashcha rathavaranavajishu
Adrishyanta maharaja maholka iva khachchyutah
144.37
सा निशा भरतश्रेष्ठ प्रदीपैरवभासिता
दिवसप्रतिमा राजन्बभूव रणमूर्धनि
Sa nisha bharatashreshtha pradipairavabhasita
Divasapratima rajanbabhuva ranamurdhani
144.38
आदित्येन यथा व्याप्तं तमो लोके प्रणश्यति
तथा नष्टं तमो घोरं दीपैर्दीप्तैरलंकृतम्
Adityena yatha vyaptam tamo loke pranashyati
Tatha nashtam tamo ghoram dipairdiptairalankritam
144.39
शस्त्राणां कवचानां च मणीनां च महात्मनाम्
अन्तर्दधुः प्रभाः सर्वा दीपैस्तैरवभासिताः
Shastranam kavachanam cha maninam cha mahatmanam
Antardadhuh prabhah sarva dipaistairavabhasitah
144.40
तस्मिन्कोलाहले युद्धे वर्तमाने निशामुखे
अवधीत्समरे पुत्रं पिता भरतसत्तम
Tasminkolahale yuddhe vartamane nishamukhe
Avadhitsamare putram pita bharatasattama
144.41
पुत्रश्च पितरं मोहात्सखायं च सखा तथा
संबन्धिनं च संबन्धी स्वस्रीयं चापि मातुलः
Putrashcha pitaram mohatsakhayam cha sakha tatha
Sambandhinam cha sambandhi svasriyam chapi matulah
144.42
स्वे स्वान्परे परांश्चापि निजघ्नुरितरेतरम्
निर्मर्यादमभूद्युद्धं रात्रौ घोरं भयावहम्
Sve svanpare paranshchapi nijaghnuritaretaram
Nirmaryadamabhudyuddham ratrau ghoram bhayavaham