UtshovChapter 138
138.1
संजय उवाच
वर्तमाने तथा युद्धे घोररूपे भयावहे
तमसा संवृते लोके रजसा च महीपते
नापश्यन्त रणे योधाः परस्परमवस्थिताः
Sanjaya uvacha
Vartamane tatha yuddhe ghorarupe bhayavahe
Tamasa sanvrite loke rajasa cha mahipate
Napashyanta rane yodhah parasparamavasthitah
138.2
अनुमानेन संज्ञाभिर्युद्धं तद्ववृते महत्
नरनागाश्वमथनं परमं लोमहर्षणम्
Anumanena sangyabhiryuddham tadvavrite mahat
Naranagashvamathanam paramam lomaharshanam
138.3
द्रोणकर्णकृपा वीरा भीमपार्षतसात्यकाः
अन्योन्यं क्षोभयामासुः सैन्यानि नृपसत्तम
Dronakarnakripa vira bhimaparshatasatyakah
Anyonyam kshobhayamasuh sainyani nripasattama
138.4
वध्यमानानि सैन्यानि समन्तात्तैर्महारथैः
तमसा रजसा चैव समन्ताद्विप्रदुद्रुवुः
Vadhyamanani sainyani samantattairmaharathaih
Tamasa rajasa chaiva samantadvipradudruvuh
138.5
ते सर्वतो विद्रवन्तो योधा वित्रस्तचेतसः
अहन्यन्त महाराज धावमानाश्च संयुगे
Te sarvato vidravanto yodha vitrastachetasah
Ahanyanta maharaja dhavamanashcha sanyuge
138.6
महारथसहस्राणि जघ्नुरन्योन्यमाहवे
अन्धे तमसि मूढानि पुत्रस्य तव मन्त्रिते
Maharathasahasrani jaghnuranyonyamahave
Andhe tamasi mudhani putrasya tava mantrite
138.7
ततः सर्वाणि सैन्यानि सेनागोपाश्च भारत
व्यमुह्यन्त रणे तत्र तमसा संवृते सति
Tatah sarvani sainyani senagopashcha bharata
Vyamuhyanta rane tatra tamasa sanvrite sati
138.8
धृतराष्ट्र उवाच
तेषां संलोड्यमानानां पाण्डवैर्निहतौजसाम्
अन्धे तमसि मग्नानामासीत्का वो मतिस्तदा
Dhritarashtra uvacha
Tesham sanlodyamananam pandavairnihataujasam
Andhe tamasi magnanamasitka vo matistada
138.9
कथं प्रकाशस्तेषां वा मम सैन्येषु वा पुनः
बभूव लोके तमसा तथा संजय संवृते
Katham prakashastesham va mama sainyeshu va punah
Babhuva loke tamasa tatha sanjaya sanvrite
138.10
संजय उवाच
ततः सर्वाणि सैन्यानि हतशिष्टानि यानि वै
सेनागोप्तॄनथादिश्य पुनर्व्यूहमकल्पयत्
Sanjaya uvacha
Tatah sarvani sainyani hatashishtani yani vai
Senagoptrinathadishya punarvyuhamakalpayat
138.11
द्रोणः पुरस्ताज्जघने तु शल्य;स्तथा द्रौणिः पार्श्वतः सौबलश्च
स्वयं तु सर्वाणि बलानि राज;न्राजाभ्ययाद्गोपयन्वै निशायाम्
Dronah purastajjaghane tu shalya;statha draunih parshvatah saubalashcha
Svayam tu sarvani balani raja;nrajabhyayadgopayanvai nishayam
138.12
उवाच सर्वांश्च पदातिसंघा;न्दुर्योधनः पार्थिव सान्त्वपूर्वम्
उत्सृज्य सर्वे परमायुधानि; गृह्णीत हस्तैर्ज्वलितान्प्रदीपान्
Uvacha sarvanshcha padatisangha;nduryodhanah parthiva santvapurvam
Utsrijya sarve paramayudhani; grihnita hastairjvalitanpradipan
138.13
ते चोदिताः पार्थिवसत्तमेन; ततः प्रहृष्टा जगृहुः प्रदीपान्
सा भूय एव ध्वजिनी विभक्ता; व्यरोचताग्निप्रभया निशायाम्
Te choditah parthivasattamena; tatah prahrishta jagrihuh pradipan
Sa bhuya eva dhvajini vibhakta; vyarochatagniprabhaya nishayam
138.14
महाधनैराभरणैश्च दिव्यैः; शस्त्रैः प्रदीप्तैरभिसंपतद्भिः
क्षणेन सर्वे विहिताः प्रदीपा; व्यदीपयंश्च ध्वजिनीं तदाशु
Mahadhanairabharanaishcha divyaih; shastraih pradiptairabhisampatadbhih
Kshanena sarve vihitah pradipa; vyadipayanshcha dhvajinim tadashu
138.15
सर्वास्तु सेना व्यतिसेव्यमानाः; पदातिभिः पावकतैलहस्तैः
प्रकाश्यमाना ददृशुर्निशायां; यथान्तरिक्षे जलदास्तडिद्भिः
Sarvastu sena vyatisevyamanah; padatibhih pavakatailahastaih
Prakashyamana dadrishurnishayam; yathantarikshe jaladastadidbhih
138.16
प्रकाशितायां तु तथा ध्वजिन्यां; द्रोणोऽग्निकल्पः प्रतपन्समन्तात्
रराज राजेन्द्र सुवर्णवर्मा; मध्यं गतः सूर्य इवांशुमाली
Prakashitayam tu tatha dhvajinyam; dronognikalpah pratapansamantat
Raraja rajendra suvarnavarma; madhyam gatah surya ivanshumali
138.17
जाम्बूनदेष्वाभरणेषु चैव; निष्केषु शुद्धेषु शरावरेषु
पीतेषु शस्त्रेषु च पावकस्य; प्रतिप्रभास्तत्र ततो बभूवुः
Jambunadeshvabharaneshu chaiva; nishkeshu shuddheshu sharavareshu
Piteshu shastreshu cha pavakasya; pratiprabhastatra tato babhuvuh
138.18
गदाश्च शैक्याः परिघाश्च शुभ्रा; रथेषु शक्त्यश्च विवर्तमानाः
प्रतिप्रभा रश्मिभिराजमीढ; पुनः पुनः संजनयन्ति दीप्ताः
Gadashcha shaikyah parighashcha shubhra; ratheshu shaktyashcha vivartamanah
Pratiprabha rashmibhirajamidha; punah punah sanjanayanti diptah
138.19
छत्राणि बालव्यजनानुषङ्गा; दीप्ता महोल्काश्च तथैव राजन्
व्याघूर्णमानाश्च सुवर्णमाला; व्यायच्छतां तत्र तदा विरेजुः
Chhatrani balavyajananushanga; dipta maholkashcha tathaiva rajan
Vyaghurnamanashcha suvarnamala; vyayachchhatam tatra tada virejuh
138.20
शस्त्रप्रभाभिश्च विराजमानं; दीपप्रभाभिश्च तदा बलं तत्
प्रकाशितं चाभरणप्रभाभि;र्भृशं प्रकाशं नृपते बभूव
Shastraprabhabhishcha virajamanam; dipaprabhabhishcha tada balam tat
Prakashitam chabharanaprabhabhi;rbhrisham prakasham nripate babhuva
138.21
पीतानि शस्त्राण्यसृगुक्षितानि; वीरावधूतानि तनुद्रुहाणि
दीप्तां प्रभां प्राजनयन्त तत्र; तपात्यये विद्युदिवान्तरिक्षे
Pitani shastranyasrigukshitani; viravadhutani tanudruhani
Diptam prabham prajanayanta tatra; tapatyaye vidyudivantarikshe
138.22
प्रकम्पितानामभिघातवेगै;रभिघ्नतां चापततां जवेन
वक्त्राण्यशोभन्त तदा नराणां; वाय्वीरितानीव महाम्बुजानि
Prakampitanamabhighatavegai;rabhighnatam chapatatam javena
Vaktranyashobhanta tada naranam; vayviritaniva mahambujani
138.23
महावने दाव इव प्रदीप्ते; यथा प्रभा भास्करस्यापि नश्येत्
तथा तवासीद्ध्वजिनी प्रदीप्ता; महाभये भारत भीमरूपा
Mahavane dava iva pradipte; yatha prabha bhaskarasyapi nashyet
Tatha tavasiddhvajini pradipta; mahabhaye bharata bhimarupa
138.24
तत्संप्रदीप्तं बलमस्मदीयं; निशाम्य पार्थास्त्वरितास्तथैव
सर्वेषु सैन्येषु पदातिसंघा;नचोदयंस्तेऽथ चक्रुः प्रदीपान्
Tatsampradiptam balamasmadiyam; nishamya parthastvaritastathaiva
Sarveshu sainyeshu padatisangha;nachodayanstetha chakruh pradipan
138.25
गजे गजे सप्त कृताः प्रदीपा; रथे रथे चैव दश प्रदीपाः
द्वावश्वपृष्ठे परिपार्श्वतोऽन्ये; ध्वजेषु चान्ये जघनेषु चान्ये
Gaje gaje sapta kritah pradipa; rathe rathe chaiva dasha pradipah
Dvavashvaprishthe pariparshvatonye; dhvajeshu chanye jaghaneshu chanye
138.26
सेनासु सर्वासु च पार्श्वतोऽन्ये; पश्चात्पुरस्ताच्च समन्ततश्च
मध्ये तथान्ये ज्वलिताग्निहस्ताः; सेनाद्वयेऽपि स्म नरा विचेरुः
Senasu sarvasu cha parshvatonye; pashchatpurastachcha samantatashcha
Madhye tathanye jvalitagnihastah; senadvayepi sma nara vicheruh
138.27
सर्वेषु सैन्येषु पदातिसंघा; व्यामिश्रिता हस्तिरथाश्ववृन्दैः
मध्ये तथान्ये ज्वलिताग्निहस्ता; व्यदीपयन्पाण्डुसुतस्य सेनाम्
Sarveshu sainyeshu padatisangha; vyamishrita hastirathashvavrindaih
Madhye tathanye jvalitagnihasta; vyadipayanpandusutasya senam
138.28
तेन प्रदीप्तेन तथा प्रदीप्तं; बलं तदासीद्बलवद्बलेन
भाः कुर्वता भानुमता ग्रहेण; दिवाकरेणाग्निरिवाभितप्तः
Tena pradiptena tatha pradiptam; balam tadasidbalavadbalena
Bhah kurvata bhanumata grahena; divakarenagnirivabhitaptah
138.29
तयोः प्रभाः पृथिवीमन्तरिक्षं; सर्वा व्यतिक्रम्य दिशश्च वृद्धाः
तेन प्रकाशेन भृशं प्रकाशं; बभूव तेषां तव चैव सैन्यम्
Tayoh prabhah prithivimantariksham; sarva vyatikramya dishashcha vriddhah
Tena prakashena bhrisham prakasham; babhuva tesham tava chaiva sainyam
138.30
तेन प्रकाशेन दिवंगमेन; संबोधिता देवगणाश्च राजन्
गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसंघाः; समागमन्नप्सरसश्च सर्वाः
Tena prakashena divangamena; sambodhita devaganashcha rajan
Gandharvayakshasurasiddhasanghah; samagamannapsarasashcha sarvah
138.31
तद्देवगन्धर्वसमाकुलं च; यक्षासुरेन्द्राप्सरसां गणैश्च
हतैश्च वीरैर्दिवमारुहद्भि;रायोधनं दिव्यकल्पं बभूव
Taddevagandharvasamakulam cha; yakshasurendrapsarasam ganaishcha
Hataishcha virairdivamaruhadbhi;rayodhanam divyakalpam babhuva
138.32
रथाश्वनागाकुलदीपदीप्तं; संरब्धयोधाहतविद्रुताश्वम्
महद्बलं व्यूढरथाश्वनागं; सुरासुरव्यूहसमं बभूव
Rathashvanagakuladipadiptam; sanrabdhayodhahatavidrutashvam
Mahadbalam vyudharathashvanagam; surasuravyuhasamam babhuva
138.33
तच्छक्तिसंघाकुलचण्डवातं; महारथाभ्रं रथवाजिघोषम्
शस्त्रौघवर्षं रुधिराम्बुधारं; निशि प्रवृत्तं नरदेवयुद्धम्
Tachchhaktisanghakulachandavatam; maharathabhram rathavajighosham
Shastraughavarsham rudhirambudharam; nishi pravrittam naradevayuddham
138.34
तस्मिन्महाग्निप्रतिमो महात्मा; संतापयन्पाण्डवान्विप्रमुख्यः
गभस्तिभिर्मध्यगतो यथार्को; वर्षात्यये तद्वदभून्नरेन्द्र
Tasminmahagnipratimo mahatma; santapayanpandavanvipramukhyah
Gabhastibhirmadhyagato yatharko; varshatyaye tadvadabhunnarendra