UtshovChapter 137
137.1
संजय उवाच
सोमदत्तं तु संप्रेक्ष्य विधुन्वानं महद्धनुः
सात्यकिः प्राह यन्तारं सोमदत्ताय मां वह
Sanjaya uvacha
Somadattam tu samprekshya vidhunvanam mahaddhanuh
Satyakih praha yantaram somadattaya mam vaha
137.2
न ह्यहत्वा रणे शत्रुं बाह्लीकं कौरवाधमम्
निवर्तिष्ये रणात्सूत सत्यमेतद्वचो मम
Na hyahatva rane shatrum bahlikam kauravadhamam
Nivartishye ranatsuta satyametadvacho mama
137.3
ततः संप्रेषयद्यन्ता सैन्धवांस्तान्महाजवान्
तुरङ्गमाञ्शङ्खवर्णान्सर्वशब्दातिगान्रणे
Tatah sampreshayadyanta saindhavanstanmahajavan
Turangamanshankhavarnansarvashabdatiganrane
137.4
तेऽवहन्युयुधानं तु मनोमारुतरंहसः
यथेन्द्रं हरयो राजन्पुरा दैत्यवधोद्यतम्
Tevahanyuyudhanam tu manomarutaranhasah
Yathendram harayo rajanpura daityavadhodyatam
137.5
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य सात्वतं रभसं रणे
सोमदत्तो महाबाहुरसंभ्रान्तोऽभ्यवर्तत
Tamapatantam samprekshya satvatam rabhasam rane
Somadatto mahabahurasambhrantobhyavartata
137.6
विमुञ्चञ्शरवर्षाणि पर्जन्य इव वृष्टिमान्
छादयामास शैनेयं जलदो भास्करं यथा
Vimunchansharavarshani parjanya iva vrishtiman
Chhadayamasa shaineyam jalado bhaskaram yatha
137.7
असंभ्रान्तश्च समरे सात्यकिः कुरुपुंगवम्
छादयामास बाणौघैः समन्ताद्भरतर्षभ
Asambhrantashcha samare satyakih kurupungavam
Chhadayamasa banaughaih samantadbharatarshabha
137.8
सोमदत्तस्तु तं षष्ट्या विव्याधोरसि माधवम्
सात्यकिश्चापि तं राजन्नविध्यत्सायकैः शितैः
Somadattastu tam shashtya vivyadhorasi madhavam
Satyakishchapi tam rajannavidhyatsayakaih shitaih
137.9
तावन्योन्यं शरैः कृत्तौ व्यराजेतां नरर्षभौ
सुपुष्पौ पुष्पसमये पुष्पिताविव किंशुकौ
Tavanyonyam sharaih krittau vyarajetam nararshabhau
Supushpau pushpasamaye pushpitaviva kinshukau
137.10
रुधिरोक्षितसर्वाङ्गौ कुरुवृष्णियशस्करौ
परस्परमवेक्षेतां दहन्ताविव लोचनैः
Rudhirokshitasarvangau kuruvrishniyashaskarau
Parasparamavekshetam dahantaviva lochanaih
137.11
रथमण्डलमार्गेषु चरन्तावरिमर्दनौ
घोररूपौ हि तावास्तां वृष्टिमन्ताविवाम्बुदौ
Rathamandalamargeshu charantavarimardanau
Ghorarupau hi tavastam vrishtimantavivambudau
137.12
शरसंभिन्नगात्रौ तौ सर्वतः शकलीकृतौ
श्वाविधाविव राजेन्द्र व्यदृश्येतां शरक्षतौ
Sharasambhinnagatrau tau sarvatah shakalikritau
Shvavidhaviva rajendra vyadrishyetam sharakshatau
137.13
सुवर्णपुङ्खैरिषुभिराचितौ तौ व्यरोचताम्
खद्योतैरावृतौ राजन्प्रावृषीव वनस्पती
Suvarnapunkhairishubhirachitau tau vyarochatam
Khadyotairavritau rajanpravrishiva vanaspati
137.14
संप्रदीपितसर्वाङ्गौ सायकैस्तौ महारथौ
अदृश्येतां रणे क्रुद्धावुल्काभिरिव कुञ्जरौ
Sampradipitasarvangau sayakaistau maharathau
Adrishyetam rane kruddhavulkabhiriva kunjarau
137.15
ततो युधि महाराज सोमदत्तो महारथः
अर्धचन्द्रेण चिच्छेद माधवस्य महद्धनुः
Tato yudhi maharaja somadatto maharathah
Ardhachandrena chichchheda madhavasya mahaddhanuh
137.16
अथैनं पञ्चविंशत्या सायकानां समार्पयत्
त्वरमाणस्त्वराकाले पुनश्च दशभिः शरैः
Athainam panchavinshatya sayakanam samarpayat
Tvaramanastvarakale punashcha dashabhih sharaih
137.17
अथान्यद्धनुरादाय सात्यकिर्वेगवत्तरम्
पञ्चभिः सायकैस्तूर्णं सोमदत्तमविध्यत
Athanyaddhanuradaya satyakirvegavattaram
Panchabhih sayakaisturnam somadattamavidhyata
137.18
ततोऽपरेण भल्लेन ध्वजं चिच्छेद काञ्चनम्
बाह्लीकस्य रणे राजन्सात्यकिः प्रहसन्निव
Tatoparena bhallena dhvajam chichchheda kanchanam
Bahlikasya rane rajansatyakih prahasanniva
137.19
सोमदत्तस्त्वसंभ्रान्तो दृष्ट्वा केतुं निपातितम्
शैनेयं पञ्चविंशत्या सायकानां समाचिनोत्
Somadattastvasambhranto drishtva ketum nipatitam
Shaineyam panchavinshatya sayakanam samachinot
137.20
सात्वतोऽपि रणे क्रुद्धः सोमदत्तस्य धन्विनः
धनुश्चिच्छेद समरे क्षुरप्रेण शितेन ह
Satvatopi rane kruddhah somadattasya dhanvinah
Dhanushchichchheda samare kshuraprena shitena ha
137.21
अथैनं रुक्मपुङ्खानां शतेन नतपर्वणाम्
आचिनोद्बहुधा राजन्भग्नदंष्ट्रमिव द्विपम्
Athainam rukmapunkhanam shatena nataparvanam
Achinodbahudha rajanbhagnadanshtramiva dvipam
137.22
अथान्यद्धनुरादाय सोमदत्तो महारथः
सात्यकिं छादयामास शरवृष्ट्या महाबलः
Athanyaddhanuradaya somadatto maharathah
Satyakim chhadayamasa sharavrishtya mahabalah
137.23
सोमदत्तं तु संक्रुद्धो रणे विव्याध सात्यकिः
सात्यकिं चेषुजालेन सोमदत्तो अपीडयत्
Somadattam tu sankruddho rane vivyadha satyakih
Satyakim cheshujalena somadatto apidayat
137.24
दशभिः सात्वतस्यार्थे भीमोऽहन्बाह्लिकात्मजम्
सोमदत्तोऽप्यसंभ्रान्तः शैनेयमवधीच्छरैः
Dashabhih satvatasyarthe bhimohanbahlikatmajam
Somadattopyasambhrantah shaineyamavadhichchharaih
137.25
ततस्तु सात्वतस्यार्थे भैमसेनिर्नवं दृढम्
मुमोच परिघं घोरं सोमदत्तस्य वक्षसि
Tatastu satvatasyarthe bhaimasenirnavam dridham
Mumocha parigham ghoram somadattasya vakshasi
137.26
तमापतन्तं वेगेन परिघं घोरदर्शनम्
द्विधा चिच्छेद समरे प्रहसन्निव कौरवः
Tamapatantam vegena parigham ghoradarshanam
Dvidha chichchheda samare prahasanniva kauravah
137.27
स पपात द्विधा छिन्न आयसः परिघो महान्
महीधरस्येव महच्छिखरं वज्रदारितम्
Sa papata dvidha chhinna ayasah parigho mahan
Mahidharasyeva mahachchhikharam vajradaritam
137.28
ततस्तु सात्यकी राजन्सोमदत्तस्य संयुगे
धनुश्चिच्छेद भल्लेन हस्तावापं च पञ्चभिः
Tatastu satyaki rajansomadattasya sanyuge
Dhanushchichchheda bhallena hastavapam cha panchabhih
137.29
चतुर्भिस्तु शरैस्तूर्णं चतुरस्तुरगोत्तमान्
समीपं प्रेषयामास प्रेतराजस्य भारत
Chaturbhistu sharaisturnam chaturasturagottaman
Samipam preshayamasa pretarajasya bharata
137.30
सारथेश्च शिरः कायाद्भल्लेन नतपर्वणा
जहार रथशार्दूलः प्रहसञ्शिनिपुंगवः
Saratheshcha shirah kayadbhallena nataparvana
Jahara rathashardulah prahasanshinipungavah
137.31
ततः शरं महाघोरं ज्वलन्तमिव पावकम्
मुमोच सात्वतो राजन्स्वर्णपुङ्खं शिलाशितम्
Tatah sharam mahaghoram jvalantamiva pavakam
Mumocha satvato rajansvarnapunkham shilashitam
137.32
स विमुक्तो बलवता शैनेयेन शरोत्तमः
घोरस्तस्योरसि विभो निपपाताशु भारत
Sa vimukto balavata shaineyena sharottamah
Ghorastasyorasi vibho nipapatashu bharata
137.33
सोऽतिविद्धो बलवता सात्वतेन महारथः
सोमदत्तो महाबाहुर्निपपात ममार च
Sotividdho balavata satvatena maharathah
Somadatto mahabahurnipapata mamara cha
137.34
तं दृष्ट्वा निहतं तत्र सोमदत्तं महारथाः
महता शरवर्षेण युयुधानमुपाद्रवन्
Tam drishtva nihatam tatra somadattam maharathah
Mahata sharavarshena yuyudhanamupadravan
137.35
छाद्यमानं शरैर्दृष्ट्वा युयुधानं युधिष्ठिरः
महत्या सेनया सार्धं द्रोणानीकमुपाद्रवत्
Chhadyamanam sharairdrishtva yuyudhanam yudhishthirah
Mahatya senaya sardham dronanikamupadravat
137.36
ततो युधिष्ठिरः क्रुद्धस्तावकानां महाबलम्
शरैर्विद्रावयामास भारद्वाजस्य पश्यतः
Tato yudhishthirah kruddhastavakanam mahabalam
Sharairvidravayamasa bharadvajasya pashyatah
137.37
सैन्यानि द्रावयन्तं तु द्रोणो दृष्ट्वा युधिष्ठिरम्
अभिदुद्राव वेगेन क्रोधसंरक्तलोचनः
Sainyani dravayantam tu drono drishtva yudhishthiram
Abhidudrava vegena krodhasanraktalochanah
137.38
ततः सुनिशितैर्बाणैः पार्थं विव्याध सप्तभिः
सोऽतिविद्धो महाबाहुः सृक्किणी परिसंलिहन्
युधिष्ठिरस्य चिच्छेद ध्वजं कार्मुकमेव च
Tatah sunishitairbanaih partham vivyadha saptabhih
Sotividdho mahabahuh srikkini parisanlihan
Yudhishthirasya chichchheda dhvajam karmukameva cha
137.39
स छिन्नधन्वा त्वरितस्त्वराकाले नृपोत्तमः
अन्यदादत्त वेगेन कार्मुकं समरे दृढम्
Sa chhinnadhanva tvaritastvarakale nripottamah
Anyadadatta vegena karmukam samare dridham
137.40
ततः शरसहस्रेण द्रोणं विव्याध पार्थिवः
साश्वसूतध्वजरथं तदद्भुतमिवाभवत्
Tatah sharasahasrena dronam vivyadha parthivah
Sashvasutadhvajaratham tadadbhutamivabhavat
137.41
ततो मुहूर्तं व्यथितः शरघातप्रपीडितः
निषसाद रथोपस्थे द्रोणो भरतसत्तम
Tato muhurtam vyathitah sharaghataprapiditah
Nishasada rathopasthe drono bharatasattama
137.42
प्रतिलभ्य ततः संज्ञां मुहूर्ताद्द्विजसत्तमः
क्रोधेन महताविष्टो वायव्यास्त्रमवासृजत्
Pratilabhya tatah sangyam muhurtaddvijasattamah
Krodhena mahatavishto vayavyastramavasrijat
137.43
असंभ्रान्तस्ततः पार्थो धनुराकृष्य वीर्यवान्
तदस्त्रमस्त्रेण रणे स्तम्भयामास भारत
Asambhrantastatah partho dhanurakrishya viryavan
Tadastramastrena rane stambhayamasa bharata
137.44
ततोऽब्रवीद्वासुदेवः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्
युधिष्ठिर महाबाहो यत्त्वा वक्ष्यामि तच्छृणु
Tatobravidvasudevah kuntiputram yudhishthiram
Yudhishthira mahabaho yattva vakshyami tachchhrinu
137.45
उपारमस्व युद्धाय द्रोणाद्भरतसत्तम
गृध्यते हि सदा द्रोणो ग्रहणे तव संयुगे
Uparamasva yuddhaya dronadbharatasattama
Gridhyate hi sada drono grahane tava sanyuge
137.46
नानुरूपमहं मन्ये युद्धमस्य त्वया सह
योऽस्य सृष्टो विनाशाय स एनं श्वो हनिष्यति
Nanurupamaham manye yuddhamasya tvaya saha
Yosya srishto vinashaya sa enam shvo hanishyati
137.47
परिवर्ज्य गुरुं याहि यत्र राजा सुयोधनः
भीमश्च रथशार्दूलो युध्यते कौरवैः सह
Parivarjya gurum yahi yatra raja suyodhanah
Bhimashcha rathashardulo yudhyate kauravaih saha
137.48
वासुदेववचः श्रुत्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः
मुहूर्तं चिन्तयित्वा तु ततो दारुणमाहवम्
Vasudevavachah shrutva dharmarajo yudhishthirah
Muhurtam chintayitva tu tato darunamahavam
137.49
प्रायाद्द्रुतममित्रघ्नो यत्र भीमो व्यवस्थितः
विनिघ्नंस्तावकान्योधान्व्यादितास्य इवान्तकः
Prayaddrutamamitraghno yatra bhimo vyavasthitah
Vinighnanstavakanyodhanvyaditasya ivantakah
137.50
रथघोषेण महता नादयन्वसुधातलम्
पर्जन्य इव घर्मान्ते नादयन्वै दिशो दश
Rathaghoshena mahata nadayanvasudhatalam
Parjanya iva gharmante nadayanvai disho dasha
137.51
भीमस्य निघ्नतः शत्रून्पार्ष्णिं जग्राह पाण्डवः
द्रोणोऽपि पाण्डुपाञ्चालान्व्यधमद्रजनीमुखे
Bhimasya nighnatah shatrunparshnim jagraha pandavah
Dronopi pandupanchalanvyadhamadrajanimukhe