UtshovChapter 131
131.1
संजय उवाच
प्रायोपविष्टे तु हते पुत्रे सात्यकिना ततः
सोमदत्तो भृशं क्रुद्धः सात्यकिं वाक्यमब्रवीत्
Sanjaya uvacha
Prayopavishte tu hate putre satyakina tatah
Somadatto bhrisham kruddhah satyakim vakyamabravit
131.2
क्षत्रधर्मः पुरा दृष्टो यस्तु देवैर्महात्मभिः
तं त्वं सात्वत संत्यज्य दस्युधर्मे कथं रतः
Kshatradharmah pura drishto yastu devairmahatmabhih
Tam tvam satvata santyajya dasyudharme katham ratah
131.3
पराङ्मुखाय दीनाय न्यस्तशस्त्राय याचते
क्षत्रधर्मरतः प्राज्ञः कथं नु प्रहरेद्रणे
Paranmukhaya dinaya nyastashastraya yachate
Kshatradharmaratah pragyah katham nu praharedrane
131.4
द्वावेव किल वृष्णीनां तत्र ख्यातौ महारथौ
प्रद्युम्नश्च महाबाहुस्त्वं चैव युधि सात्वत
Dvaveva kila vrishninam tatra khyatau maharathau
Pradyumnashcha mahabahustvam chaiva yudhi satvata
131.5
कथं प्रायोपविष्टाय पार्थेन छिन्नबाहवे
नृशंसं पतनीयं च तादृशं कृतवानसि
Katham prayopavishtaya parthena chhinnabahave
Nrishansam pataniyam cha tadrisham kritavanasi
131.6
शपे सात्वत पुत्राभ्यामिष्टेन सुकृतेन च
अनतीतामिमां रात्रिं यदि त्वां वीरमानिनम्
Shape satvata putrabhyamishtena sukritena cha
Anatitamimam ratrim yadi tvam viramaninam
131.7
अरक्ष्यमाणं पार्थेन जिष्णुना ससुतानुजम्
न हन्यां निरये घोरे पतेयं वृष्णिपांसन
Arakshyamanam parthena jishnuna sasutanujam
Na hanyam niraye ghore pateyam vrishnipansana
131.8
एवमुक्त्वा सुसंक्रुद्धः सोमदत्तो महाबलः
दध्मौ शङ्खं च तारेण सिंहनादं ननाद च
Evamuktva susankruddhah somadatto mahabalah
Dadhmau shankham cha tarena sinhanadam nanada cha
131.9
ततः कमलपत्राक्षः सिंहदंष्ट्रो महाबलः
सात्वतो भृशसंक्रुद्धः सोमदत्तमथाब्रवीत्
Tatah kamalapatrakshah sinhadanshtro mahabalah
Satvato bhrishasankruddhah somadattamathabravit
131.10
हतो भूरिश्रवा वीरस्तव पुत्रो महारथः
शलश्चैव तथा राजन्भ्रातृव्यसनकर्शितः
Hato bhurishrava virastava putro maharathah
Shalashchaiva tatha rajanbhratrivyasanakarshitah
131.11
त्वां चाप्यद्य वधिष्यामि सपुत्रपशुबान्धवम्
तिष्ठेदानीं रणे यत्तः कौरवोऽसि विशेषतः
Tvam chapyadya vadhishyami saputrapashubandhavam
Tishthedanim rane yattah kauravosi visheshatah
131.12
यस्मिन्दानं दमः शौचमहिंसा ह्रीर्धृतिः क्षमा
अनपायीनि सर्वाणि नित्यं राज्ञि युधिष्ठिरे
Yasmindanam damah shauchamahinsa hrirdhritih kshama
Anapayini sarvani nityam ragyi yudhishthire
131.13
मृदङ्गकेतोस्तस्य त्वं तेजसा निहतः पुरा
सकर्णसौबलः संख्ये विनाशं समुपेष्यसि
Mridangaketostasya tvam tejasa nihatah pura
Sakarnasaubalah sankhye vinasham samupeshyasi
131.14
शपेऽहं कृष्णचरणैरिष्टापूर्तेन चैव ह
यदि त्वां ससुतं पापं न हन्यां युधि रोषितः
अपयास्यसि चेत्त्यक्त्वा ततो मुक्तो भविष्यसि
Shapeham krishnacharanairishtapurtena chaiva ha
Yadi tvam sasutam papam na hanyam yudhi roshitah
Apayasyasi chettyaktva tato mukto bhavishyasi
131.15
एवमाभाष्य चान्योन्यं क्रोधसंरक्तलोचनौ
प्रवृत्तौ शरसंपातं कर्तुं पुरुषसत्तमौ
Evamabhashya chanyonyam krodhasanraktalochanau
Pravrittau sharasampatam kartum purushasattamau
131.16
ततो गजसहस्रेण रथानामयुतेन च
दुर्योधनः सोमदत्तं परिवार्य व्यवस्थितः
Tato gajasahasrena rathanamayutena cha
Duryodhanah somadattam parivarya vyavasthitah
131.17
शकुनिश्च सुसंक्रुद्धः सर्वशस्त्रभृतां वरः
पुत्रपौत्रैः परिवृतो भ्रातृभिश्चेन्द्रविक्रमैः
स्यालस्तव महाबाहुर्वज्रसंहननो युवा
Shakunishcha susankruddhah sarvashastrabhritam varah
Putrapautraih parivrito bhratribhishchendravikramaih
Syalastava mahabahurvajrasanhanano yuva
131.18
साग्रं शतसहस्रं तु हयानां तस्य धीमतः
सोमदत्तं महेष्वासं समन्तात्पर्यरक्षत
Sagram shatasahasram tu hayanam tasya dhimatah
Somadattam maheshvasam samantatparyarakshata
131.19
रक्ष्यमाणश्च बलिभिश्छादयामास सात्यकिम्
तं छाद्यमानं विशिखैर्दृष्ट्वा संनतपर्वभिः
धृष्टद्युम्नोऽभ्ययात्क्रुद्धः प्रगृह्य महतीं चमूम्
Rakshyamanashcha balibhishchhadayamasa satyakim
Tam chhadyamanam vishikhairdrishtva sannataparvabhih
Dhrishtadyumnobhyayatkruddhah pragrihya mahatim chamum
131.20
चण्डवाताभिसृष्टानामुदधीनामिव स्वनः
आसीद्राजन्बलौघानामन्योन्यमभिनिघ्नताम्
Chandavatabhisrishtanamudadhinamiva svanah
Asidrajanbalaughanamanyonyamabhinighnatam
131.21
विव्याध सोमदत्तस्तु सात्वतं नवभिः शरैः
सात्यकिर्दशभिश्चैनमवधीत्कुरुपुंगवम्
Vivyadha somadattastu satvatam navabhih sharaih
Satyakirdashabhishchainamavadhitkurupungavam
131.22
सोऽतिविद्धो बलवता समरे दृढधन्वना
रथोपस्थं समासाद्य मुमोह गतचेतनः
Sotividdho balavata samare dridhadhanvana
Rathopastham samasadya mumoha gatachetanah
131.23
तं विमूढं समालक्ष्य सारथिस्त्वरयान्वितः
अपोवाह रणाद्वीरं सोमदत्तं महारथम्
Tam vimudham samalakshya sarathistvarayanvitah
Apovaha ranadviram somadattam maharatham
131.24
तं विसंज्ञं समालोक्य युयुधानशरार्दितम्
द्रौणिरभ्यद्रवत्क्रुद्धः सात्वतं रणमूर्धनि
Tam visangyam samalokya yuyudhanashararditam
Draunirabhyadravatkruddhah satvatam ranamurdhani
131.25
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य शैनेयस्य रथं प्रति
भैमसेनिः सुसंक्रुद्धः प्रत्यमित्रमवारयत्
Tamapatantam samprekshya shaineyasya ratham prati
Bhaimasenih susankruddhah pratyamitramavarayat
131.26
कार्ष्णायसमयं घोरमृक्षचर्मावृतं महत्
युक्तं गजनिभैर्वाहैर्न हयैर्नापि वा गजैः
Karshnayasamayam ghoramrikshacharmavritam mahat
Yuktam gajanibhairvahairna hayairnapi va gajaih
131.27
विक्षिप्तमष्टचक्रेण विवृताक्षेण कूजता
ध्वजेनोच्छ्रिततुण्डेन गृध्रराजेन राजता
Vikshiptamashtachakrena vivritakshena kujata
Dhvajenochchhritatundena gridhrarajena rajata
131.28
लोहितार्द्रपताकं तमन्त्रमालाविभूषितम्
अष्टचक्रसमायुक्तमास्थाय विपुलं रथम्
Lohitardrapatakam tamantramalavibhushitam
Ashtachakrasamayuktamasthaya vipulam ratham
131.29
शूलमुद्गरधारिण्या शैलपादपहस्तया
रक्षसां घोररूपाणामक्षौहिण्या समावृतः
Shulamudgaradharinya shailapadapahastaya
Rakshasam ghorarupanamakshauhinya samavritah
131.30
तमुद्यतमहाचापं निशाम्य व्यथिता नृपाः
युगान्तकालसमये दण्डहस्तमिवान्तकम्
Tamudyatamahachapam nishamya vyathita nripah
Yugantakalasamaye dandahastamivantakam
131.31
भयार्दिता प्रचुक्षोभ पुत्रस्य तव वाहिनी
वायुना क्षोभितावर्ता गङ्गेवोर्ध्वतरङ्गिणी
Bhayardita prachukshobha putrasya tava vahini
Vayuna kshobhitavarta gangevordhvatarangini
131.32
घटोत्कचप्रयुक्तेन सिंहनादेन भीषिताः
प्रसुस्रुवुर्गजा मूत्रं विव्यथुश्च नरा भृशम्
Ghatotkachaprayuktena sinhanadena bhishitah
Prasusruvurgaja mutram vivyathushcha nara bhrisham
131.33
ततोऽश्मवृष्टिरत्यर्थमासीत्तत्र समन्ततः
संध्याकालाधिकबलैः प्रमुक्ता राक्षसैः क्षितौ
Tatoshmavrishtiratyarthamasittatra samantatah
Sandhyakaladhikabalaih pramukta rakshasaih kshitau
131.34
आयसानि च चक्राणि भुशुण्ड्यः प्रासतोमराः
पतन्त्यविरलाः शूलाः शतघ्न्यः पट्टिशास्तथा
Ayasani cha chakrani bhushundyah prasatomarah
Patantyaviralah shulah shataghnyah pattishastatha
131.35
तदुग्रमतिरौद्रं च दृष्ट्वा युद्धं नराधिपाः
तनयास्तव कर्णश्च व्यथिताः प्राद्रवन्दिशः
Tadugramatiraudram cha drishtva yuddham naradhipah
Tanayastava karnashcha vyathitah pradravandishah
131.36
तत्रैकोऽस्त्रबलश्लाघी द्रौणिर्मानी न विव्यथे
व्यधमच्च शरैर्मायां घटोत्कचविनिर्मिताम्
Tatraikostrabalashlaghi draunirmani na vivyathe
Vyadhamachcha sharairmayam ghatotkachavinirmitam
131.37
निहतायां तु मायायाममर्षी स घटोत्कचः
विससर्ज शरान्घोरांस्तेऽश्वत्थामानमाविशन्
Nihatayam tu mayayamamarshi sa ghatotkachah
Visasarja sharanghoransteshvatthamanamavishan
131.38
भुजगा इव वेगेन वल्मीकं क्रोधमूर्छिताः
ते शरा रुधिराभ्यक्ता भित्त्वा शारद्वतीसुतम्
विविशुर्धरणीं शीघ्रा रुक्मपुङ्खाः शिलाशिताः
Bhujaga iva vegena valmikam krodhamurchhitah
Te shara rudhirabhyakta bhittva sharadvatisutam
Vivishurdharanim shighra rukmapunkhah shilashitah
131.39
अश्वत्थामा तु संक्रुद्धो लघुहस्तः प्रतापवान्
घटोत्कचमभिक्रुद्धं बिभेद दशभिः शरैः
Ashvatthama tu sankruddho laghuhastah pratapavan
Ghatotkachamabhikruddham bibheda dashabhih sharaih
131.40
घटोत्कचोऽतिविद्धस्तु द्रोणपुत्रेण मर्मसु
चक्रं शतसहस्रारमगृह्णाद्व्यथितो भृशम्
Ghatotkachotividdhastu dronaputrena marmasu
Chakram shatasahasraramagrihnadvyathito bhrisham
131.41
क्षुरान्तं बालसूर्याभं मणिवज्रविभूषितम्
अश्वत्थाम्नस्तु चिक्षेप भैमसेनिर्जिघांसया
Kshurantam balasuryabham manivajravibhushitam
Ashvatthamnastu chikshepa bhaimasenirjighansaya
131.42
वेगेन महता गच्छद्विक्षिप्तं द्रौणिना शरैः
अभाग्यस्येव संकल्पस्तन्मोघं न्यपतद्भुवि
Vegena mahata gachchhadvikshiptam draunina sharaih
Abhagyasyeva sankalpastanmogham nyapatadbhuvi
131.43
घटोत्कचस्ततस्तूर्णं दृष्ट्वा चक्रं निपातितम्
द्रौणिं प्राच्छादयद्बाणैः स्वर्भानुरिव भास्करम्
Ghatotkachastatasturnam drishtva chakram nipatitam
Draunim prachchhadayadbanaih svarbhanuriva bhaskaram
131.44
घटोत्कचसुतः श्रीमान्भिन्नाञ्जनचयोपमः
रुरोध द्रौणिमायान्तं प्रभञ्जनमिवाद्रिराट्
Ghatotkachasutah shrimanbhinnanjanachayopamah
Rurodha draunimayantam prabhanjanamivadrirat
131.45
पौत्रेण भीमसेनस्य शरैः सोऽञ्जनपर्वणा
बभौ मेघेन धाराभिर्गिरिर्मेरुरिवार्दितः
Pautrena bhimasenasya sharaih sonjanaparvana
Babhau meghena dharabhirgirirmerurivarditah
131.46
अश्वत्थामा त्वसंभ्रान्तो रुद्रोपेन्द्रेन्द्रविक्रमः
ध्वजमेकेन बाणेन चिच्छेदाञ्जनपर्वणः
Ashvatthama tvasambhranto rudropendrendravikramah
Dhvajamekena banena chichchhedanjanaparvanah
131.47
द्वाभ्यां तु रथयन्तारं त्रिभिश्चास्य त्रिवेणुकम्
धनुरेकेन चिच्छेद चतुर्भिश्चतुरो हयान्
Dvabhyam tu rathayantaram tribhishchasya trivenukam
Dhanurekena chichchheda chaturbhishchaturo hayan
131.48
विरथस्योद्यतं हस्ताद्धेमबिन्दुभिराचितम्
विशिखेन सुतीक्ष्णेन खड्गमस्य द्विधाकरोत्
Virathasyodyatam hastaddhemabindubhirachitam
Vishikhena sutikshnena khadgamasya dvidhakarot
131.49
गदा हेमाङ्गदा राजंस्तूर्णं हैडिम्बसूनुना
भ्राम्योत्क्षिप्ता शरैः सापि द्रौणिनाभ्याहतापतत्
Gada hemangada rajansturnam haidimbasununa
Bhramyotkshipta sharaih sapi drauninabhyahatapatat
131.50
ततोऽन्तरिक्षमुत्पत्य कालमेघ इवोन्नदन्
ववर्षाञ्जनपर्वा स द्रुमवर्षं नभस्तलात्
Tatontarikshamutpatya kalamegha ivonnadan
Vavarshanjanaparva sa drumavarsham nabhastalat
131.51
ततो मायाधरं द्रौणिर्घटोत्कचसुतं दिवि
मार्गणैरभिविव्याध घनं सूर्य इवांशुभिः
Tato mayadharam draunirghatotkachasutam divi
Marganairabhivivyadha ghanam surya ivanshubhih
131.52
सोऽवतीर्य पुनस्तस्थौ रथे हेमपरिष्कृते
महीधर इवात्युच्चः श्रीमानञ्जनपर्वतः
Sovatirya punastasthau rathe hemaparishkrite
Mahidhara ivatyuchchah shrimananjanaparvatah
131.53
तमयस्मयवर्माणं द्रौणिर्भीमात्मजात्मजम्
जघानाञ्जनपर्वाणं महेश्वर इवान्धकम्
Tamayasmayavarmanam draunirbhimatmajatmajam
Jaghananjanaparvanam maheshvara ivandhakam
131.54
अथ दृष्ट्वा हतं पुत्रमश्वत्थाम्ना महाबलम्
द्रौणेः सकाशमभ्येत्य रोषात्प्रचलिताङ्गदः
Atha drishtva hatam putramashvatthamna mahabalam
Drauneh sakashamabhyetya roshatprachalitangadah
131.55
प्राह वाक्यमसंभ्रान्तो वीरं शारद्वतीसुतम्
दहन्तं पाण्डवानीकं वनमग्निमिवोद्धतम्
Praha vakyamasambhranto viram sharadvatisutam
Dahantam pandavanikam vanamagnimivoddhatam
131.56
तिष्ठ तिष्ठ न मे जीवन्द्रोणपुत्र गमिष्यसि
त्वामद्य निहनिष्यामि क्रौञ्चमग्निसुतो यथा
Tishtha tishtha na me jivandronaputra gamishyasi
Tvamadya nihanishyami kraunchamagnisuto yatha
131.57
अश्वत्थामोवाच
गच्छ वत्स सहान्यैस्त्वं युध्यस्वामरविक्रम
न हि पुत्रेण हैडिम्बे पिता न्याय्यं प्रबाधितुम्
Ashvatthamovacha
Gachchha vatsa sahanyaistvam yudhyasvamaravikrama
Na hi putrena haidimbe pita nyayyam prabadhitum
131.58
कामं खलु न मे रोषो हैडिम्बे विद्यते त्वयि
किं तु रोषान्वितो जन्तुर्हन्यादात्मानमप्युत
Kamam khalu na me rosho haidimbe vidyate tvayi
Kim tu roshanvito janturhanyadatmanamapyuta
131.59
संजय उवाच
श्रुत्वैतत्क्रोधताम्राक्षः पुत्रशोकसमन्वितः
अश्वत्थामानमायस्तो भैमसेनिरभाषत
Sanjaya uvacha
Shrutvaitatkrodhatamrakshah putrashokasamanvitah
Ashvatthamanamayasto bhaimasenirabhashata
131.60
किमहं कातरो द्रौणे पृथग्जन इवाहवे
भीमात्खल्वहमुत्पन्नः कुरूणां विपुले कुले
Kimaham kataro draune prithagjana ivahave
Bhimatkhalvahamutpannah kurunam vipule kule
131.61
पाण्डवानामहं पुत्रः समरेष्वनिवर्तिनाम्
रक्षसामधिराजोऽहं दशग्रीवसमो बले
Pandavanamaham putrah samareshvanivartinam
Rakshasamadhirajoham dashagrivasamo bale
131.62
तिष्ठ तिष्ठ न मे जीवन्द्रोणपुत्र गमिष्यसि
युद्धश्रद्धामहं तेऽद्य विनेष्यामि रणाजिरे
Tishtha tishtha na me jivandronaputra gamishyasi
Yuddhashraddhamaham tedya vineshyami ranajire
131.63
इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षो राक्षसः सुमहाबलः
द्रौणिमभ्यद्रवत्क्रुद्धो गजेन्द्रमिव केसरी
Ityuktva roshatamraksho rakshasah sumahabalah
Draunimabhyadravatkruddho gajendramiva kesari
131.64
रथाक्षमात्रैरिषुभिरभ्यवर्षद्घटोत्कचः
रथिनामृषभं द्रौणिं धाराभिरिव तोयदः
Rathakshamatrairishubhirabhyavarshadghatotkachah
Rathinamrishabham draunim dharabhiriva toyadah
131.65
शरवृष्टिं शरैर्द्रौणिरप्राप्तां तां व्यशातयत्
ततोऽन्तरिक्षे बाणानां संग्रामोऽन्य इवाभवत्
Sharavrishtim sharairdraunirapraptam tam vyashatayat
Tatontarikshe bananam sangramonya ivabhavat
131.66
अथास्त्रसंघर्षकृतैर्विस्फुलिङ्गैः समाबभौ
विभावरीमुखे व्योम खद्योतैरिव चित्रितम्
Athastrasangharshakritairvisphulingaih samababhau
Vibhavarimukhe vyoma khadyotairiva chitritam
131.67
निशाम्य निहतां मायां द्रौणिना रणमानिना
घटोत्कचस्ततो मायां ससर्जान्तर्हितः पुनः
Nishamya nihatam mayam draunina ranamanina
Ghatotkachastato mayam sasarjantarhitah punah
131.68
सोऽभवद्गिरिरत्युच्चः शिखरैस्तरुसंकटैः
शूलप्रासासिमुसलजलप्रस्रवणो महान्
Sobhavadgiriratyuchchah shikharaistarusankataih
Shulaprasasimusalajalaprasravano mahan
131.69
तमञ्जनचयप्रख्यं द्रौणिर्दृष्ट्वा महीधरम्
प्रपतद्भिश्च बहुभिः शस्त्रसंघैर्न चुक्षुभे
Tamanjanachayaprakhyam draunirdrishtva mahidharam
Prapatadbhishcha bahubhih shastrasanghairna chukshubhe
131.70
ततः स्मयन्निव द्रौणिर्वज्रमस्त्रमुदीरयत्
स तेनास्त्रेण शैलेन्द्रः क्षिप्तः क्षिप्रमनश्यत
Tatah smayanniva draunirvajramastramudirayat
Sa tenastrena shailendrah kshiptah kshipramanashyata
131.71
ततः स तोयदो भूत्वा नीलः सेन्द्रायुधो दिवि
अश्मवृष्टिभिरत्युग्रो द्रौणिमाच्छादयद्रणे
Tatah sa toyado bhutva nilah sendrayudho divi
Ashmavrishtibhiratyugro draunimachchhadayadrane
131.72
अथ संधाय वायव्यमस्त्रमस्त्रविदां वरः
व्यधमद्द्रोणतनयो नीलमेघं समुत्थितम्
Atha sandhaya vayavyamastramastravidam varah
Vyadhamaddronatanayo nilamegham samutthitam
131.73
स मार्गणगणैर्द्रौणिर्दिशः प्रच्छाद्य सर्वतः
शतं रथसहस्राणां जघान द्विपदां वरः
Sa marganaganairdraunirdishah prachchhadya sarvatah
Shatam rathasahasranam jaghana dvipadam varah
131.74
स दृष्ट्वा पुनरायान्तं रथेनायतकार्मुकम्
घटोत्कचमसंभ्रान्तं राक्षसैर्बहुभिर्वृतम्
Sa drishtva punarayantam rathenayatakarmukam
Ghatotkachamasambhrantam rakshasairbahubhirvritam
131.75
सिंहशार्दूलसदृशैर्मत्तद्विरदविक्रमैः
गजस्थैश्च रथस्थैश्च वाजिपृष्ठगतैरपि
Sinhashardulasadrishairmattadviradavikramaih
Gajasthaishcha rathasthaishcha vajiprishthagatairapi
131.76
विवृतास्यशिरोग्रीवैर्हैडिम्बानुचरैः सह
पौलस्त्यैर्यातुधानैश्च तामसैश्चोग्रविक्रमैः
Vivritasyashirogrivairhaidimbanucharaih saha
Paulastyairyatudhanaishcha tamasaishchogravikramaih
131.77
नानाशस्त्रधरैर्वीरैर्नानाकवचभूषणैः
महाबलैर्भीमरवैः संरम्भोद्वृत्तलोचनैः
Nanashastradharairvirairnanakavachabhushanaih
Mahabalairbhimaravaih sanrambhodvrittalochanaih
131.78
उपस्थितैस्ततो युद्धे राक्षसैर्युद्धदुर्मदैः
विषण्णमभिसंप्रेक्ष्य पुत्रं ते द्रौणिरब्रवीत्
Upasthitaistato yuddhe rakshasairyuddhadurmadaih
Vishannamabhisamprekshya putram te draunirabravit
131.79
तिष्ठ दुर्योधनाद्य त्वं न कार्यः संभ्रमस्त्वया
सहैभिर्भ्रातृभिर्वीरैः पार्थिवैश्चेन्द्रविक्रमैः
Tishtha duryodhanadya tvam na karyah sambhramastvaya
Sahaibhirbhratribhirviraih parthivaishchendravikramaih
131.80
निहनिष्याम्यमित्रांस्ते न तवास्ति पराजयः
सत्यं ते प्रतिजानामि पर्याश्वासय वाहिनीम्
Nihanishyamyamitranste na tavasti parajayah
Satyam te pratijanami paryashvasaya vahinim
131.81
दुर्योधन उवाच
न त्वेतदद्भुतं मन्ये यत्ते महदिदं मनः
अस्मासु च परा भक्तिस्तव गौतमिनन्दन
Duryodhana uvacha
Na tvetadadbhutam manye yatte mahadidam manah
Asmasu cha para bhaktistava gautaminandana
131.82
संजय उवाच
अश्वत्थामानमुक्त्वैवं ततः सौबलमब्रवीत्
वृतः शतसहस्रेण रथानां रणशोभिनाम्
Sanjaya uvacha
Ashvatthamanamuktvaivam tatah saubalamabravit
Vritah shatasahasrena rathanam ranashobhinam
131.83
षष्ट्या गजसहस्रैश्च प्रयाहि त्वं धनंजयम्
कर्णश्च वृषसेनश्च कृपो नीलस्तथैव च
Shashtya gajasahasraishcha prayahi tvam dhananjayam
Karnashcha vrishasenashcha kripo nilastathaiva cha
131.84
उदीच्याः कृतवर्मा च पुरुमित्रः श्रुतार्पणः
दुःशासनो निकुम्भश्च कुण्डभेदी उरुक्रमः
Udichyah kritavarma cha purumitrah shrutarpanah
Duhshasano nikumbhashcha kundabhedi urukramah
131.85
पुरंजयो दृढरथः पताकी हेमपङ्कजः
शल्यारुणीन्द्रसेनाश्च संजयो विजयो जयः
Puranjayo dridharathah pataki hemapankajah
Shalyarunindrasenashcha sanjayo vijayo jayah
131.86
कमलाक्षः पुरुः क्राथी जयवर्मा सुदर्शनः
एते त्वामनुयास्यन्ति पत्तीनामयुतानि षट्
Kamalakshah puruh krathi jayavarma sudarshanah
Ete tvamanuyasyanti pattinamayutani shat
131.87
जहि भीमं यमौ चोभौ धर्मराजं च मातुल
असुरानिव देवेन्द्रो जयाशा मे त्वयि स्थिता
Jahi bhimam yamau chobhau dharmarajam cha matula
Asuraniva devendro jayasha me tvayi sthita
131.88
दारितान्द्रौणिना बाणैर्भृशं विक्षतविग्रहान्
जहि मातुल कौन्तेयानसुरानिव पावकिः
Daritandraunina banairbhrisham vikshatavigrahan
Jahi matula kaunteyanasuraniva pavakih
131.89
एवमुक्तो ययौ शीघ्रं पुत्रेण तव सौबलः
पिप्रीषुस्ते सुतान्राजन्दिधक्षुश्चैव पाण्डवान्
Evamukto yayau shighram putrena tava saubalah
Piprishuste sutanrajandidhakshushchaiva pandavan
131.90
अथ प्रववृते युद्धं द्रौणिराक्षसयोर्मृधे
विभावर्यां सुतुमुलं शक्रप्रह्रादयोरिव
Atha pravavrite yuddham draunirakshasayormridhe
Vibhavaryam sutumulam shakraprahradayoriva
131.91
ततो घटोत्कचो बाणैर्दशभिर्गौतमीसुतम्
जघानोरसि संक्रुद्धो विषाग्निप्रतिमैर्दृढैः
Tato ghatotkacho banairdashabhirgautamisutam
Jaghanorasi sankruddho vishagnipratimairdridhaih
131.92
स तैरभ्याहतो गाढं शरैर्भीमसुतेरितैः
चचाल रथमध्यस्थो वातोद्धूत इव द्रुमः
Sa tairabhyahato gadham sharairbhimasuteritaih
Chachala rathamadhyastho vatoddhuta iva drumah
131.93
भूयश्चाञ्जलिकेनास्य मार्गणेन महाप्रभम्
द्रौणिहस्तस्थितं चापं चिच्छेदाशु घटोत्कचः
Bhuyashchanjalikenasya marganena mahaprabham
Draunihastasthitam chapam chichchhedashu ghatotkachah
131.94
ततोऽन्यद्द्रौणिरादाय धनुर्भारसहं महत्
ववर्ष विशिखांस्तीक्ष्णान्वारिधारा इवाम्बुदः
Tatonyaddrauniradaya dhanurbharasaham mahat
Vavarsha vishikhanstikshnanvaridhara ivambudah
131.95
ततः शारद्वतीपुत्रः प्रेषयामास भारत
सुवर्णपुङ्खाञ्शत्रुघ्नान्खचरान्खचरान्प्रति
Tatah sharadvatiputrah preshayamasa bharata
Suvarnapunkhanshatrughnankhacharankhacharanprati
131.96
तद्बाणैरर्दितं यूथं रक्षसां पीनवक्षसाम्
सिंहैरिव बभौ मत्तं गजानामाकुलं कुलम्
Tadbanairarditam yutham rakshasam pinavakshasam
Sinhairiva babhau mattam gajanamakulam kulam
131.97
विधम्य राक्षसान्बाणैः साश्वसूतरथान्विभुः
ददाह भगवान्वह्निर्भूतानीव युगक्षये
Vidhamya rakshasanbanaih sashvasutarathanvibhuh
Dadaha bhagavanvahnirbhutaniva yugakshaye
131.98
स दग्ध्वाक्षौहिणीं बाणैर्नैरृतान्रुरुचे भृशम्
पुरेव त्रिपुरं दग्ध्वा दिवि देवो महेश्वरः
Sa dagdhvakshauhinim banairnairritanruruche bhrisham
Pureva tripuram dagdhva divi devo maheshvarah
131.99
युगान्ते सर्वभूतानि दग्ध्वेव वसुरुल्बणः
रराज जयतां श्रेष्ठो द्रोणपुत्रस्तवाहितान्
Yugante sarvabhutani dagdhveva vasurulbanah
Raraja jayatam shreshtho dronaputrastavahitan
131.100
तेषु राजसहस्रेषु पाण्डवेयेषु भारत
नैनं निरीक्षितुं कश्चिच्छक्नोति द्रौणिमाहवे
ऋते घटोत्कचाद्वीराद्राक्षसेन्द्रान्महाबलात्
Teshu rajasahasreshu pandaveyeshu bharata
Nainam nirikshitum kashchichchhaknoti draunimahave
Rite ghatotkachadviradrakshasendranmahabalat
131.101
स पुनर्भरतश्रेष्ठ क्रोधाद्रक्तान्तलोचनः
तलं तलेन संहत्य संदश्य दशनच्छदम्
स्वसूतमब्रवीत्क्रुद्धो द्रोणपुत्राय मां वह
Sa punarbharatashreshtha krodhadraktantalochanah
Talam talena sanhatya sandashya dashanachchhadam
Svasutamabravitkruddho dronaputraya mam vaha
131.102
स ययौ घोररूपेण तेन जैत्रपताकिना
द्वैरथं द्रोणपुत्रेण पुनरप्यरिसूदनः
Sa yayau ghorarupena tena jaitrapatakina
Dvairatham dronaputrena punarapyarisudanah
131.103
स चिक्षेप ततः क्रुद्धो द्रोणपुत्राय राक्षसः
अष्टचक्रां महारौद्रामशनीं रुद्रनिर्मिताम्
Sa chikshepa tatah kruddho dronaputraya rakshasah
Ashtachakram maharaudramashanim rudranirmitam
131.104
तामवप्लुत्य जग्राह द्रौणिर्न्यस्य रथे धनुः
चिक्षेप चैनां तस्यैव स्यन्दनात्सोऽवपुप्लुवे
Tamavaplutya jagraha draunirnyasya rathe dhanuh
Chikshepa chainam tasyaiva syandanatsovapupluve
131.105
साश्वसूतध्वजं वाहं भस्म कृत्वा महाप्रभा
विवेश वसुधां भित्त्वा साशनिर्भृशदारुणा
Sashvasutadhvajam vaham bhasma kritva mahaprabha
Vivesha vasudham bhittva sashanirbhrishadaruna
131.106
द्रौणेस्तत्कर्म दृष्ट्वा तु सर्वभूतान्यपूजयन्
यदवप्लुत्य जग्राह घोरां शंकरनिर्मिताम्
Draunestatkarma drishtva tu sarvabhutanyapujayan
Yadavaplutya jagraha ghoram shankaranirmitam
131.107
धृष्टद्युम्नरथं गत्वा भैमसेनिस्ततो नृप
मुमोच निशितान्बाणान्पुनर्द्रौणेर्महोरसि
Dhrishtadyumnaratham gatva bhaimasenistato nripa
Mumocha nishitanbananpunardraunermahorasi
131.108
धृष्टद्युम्नोऽप्यसंभ्रान्तो मुमोचाशीविषोपमान्
सुवर्णपुङ्खान्विशिखान्द्रोणपुत्रस्य वक्षसि
Dhrishtadyumnopyasambhranto mumochashivishopaman
Suvarnapunkhanvishikhandronaputrasya vakshasi
131.109
ततो मुमोच नाराचान्द्रौणिस्ताभ्यां सहस्रशः
तावप्यग्निशिखाप्रख्यैर्जघ्नतुस्तस्य मार्गणान्
Tato mumocha narachandraunistabhyam sahasrashah
Tavapyagnishikhaprakhyairjaghnatustasya marganan
131.110
अतितीव्रमभूद्युद्धं तयोः पुरुषसिंहयोः
योधानां प्रीतिजननं द्रौणेश्च भरतर्षभ
Atitivramabhudyuddham tayoh purushasinhayoh
Yodhanam pritijananam drauneshcha bharatarshabha
131.111
ततो रथसहस्रेण द्विरदानां शतैस्त्रिभिः
षड्भिर्वाजिसहस्रैश्च भीमस्तं देशमाव्रजत्
Tato rathasahasrena dviradanam shataistribhih
Shadbhirvajisahasraishcha bhimastam deshamavrajat
131.112
ततो भीमात्मजं रक्षो धृष्टद्युम्नं च सानुगम्
अयोधयत धर्मात्मा द्रौणिरक्लिष्टकर्मकृत्
Tato bhimatmajam raksho dhrishtadyumnam cha sanugam
Ayodhayata dharmatma drauniraklishtakarmakrit
131.113
तत्राद्भुततमं द्रौणिर्दर्शयामास विक्रमम्
अशक्यं कर्तुमन्येन सर्वभूतेषु भारत
Tatradbhutatamam draunirdarshayamasa vikramam
Ashakyam kartumanyena sarvabhuteshu bharata
131.114
निमेषान्तरमात्रेण साश्वसूतरथद्विपाम्
अक्षौहिणीं राक्षसानां शितैर्बाणैरशातयत्
Nimeshantaramatrena sashvasutarathadvipam
Akshauhinim rakshasanam shitairbanairashatayat
131.115
मिषतो भीमसेनस्य हैडिम्बेः पार्षतस्य च
यमयोर्धर्मपुत्रस्य विजयस्याच्युतस्य च
Mishato bhimasenasya haidimbeh parshatasya cha
Yamayordharmaputrasya vijayasyachyutasya cha
131.116
प्रगाढमञ्जोगतिभिर्नाराचैरभिताडिताः
निपेतुर्द्विरदा भूमौ द्विशृङ्गा इव पर्वताः
Pragadhamanjogatibhirnarachairabhitaditah
Nipeturdvirada bhumau dvishringa iva parvatah
131.117
निकृत्तैर्हस्तिहस्तैश्च विचलद्भिरितस्ततः
रराज वसुधा कीर्णा विसर्पद्भिरिवोरगैः
Nikrittairhastihastaishcha vichaladbhiritastatah
Raraja vasudha kirna visarpadbhirivoragaih
131.118
क्षिप्तैः काञ्चनदण्डैश्च नृपच्छत्रैः क्षितिर्बभौ
द्यौरिवोदितचन्द्रार्का ग्रहाकीर्णा युगक्षये
Kshiptaih kanchanadandaishcha nripachchhatraih kshitirbabhau
Dyaurivoditachandrarka grahakirna yugakshaye
131.119
प्रवृद्धध्वजमण्डूकां भेरीविस्तीर्णकच्छपाम्
छत्रहंसावलीजुष्टां फेनचामरमालिनीम्
Pravriddhadhvajamandukam bherivistirnakachchhapam
Chhatrahansavalijushtam phenachamaramalinim
131.120
कङ्कगृध्रमहाग्राहां नैकायुधझषाकुलाम्
रथक्षिप्तमहावप्रां पताकारुचिरद्रुमाम्
Kankagridhramahagraham naikayudhajhashakulam
Rathakshiptamahavapram patakaruchiradrumam
131.121
शरमीनां महारौद्रां प्रासशक्त्युग्रडुण्डुभाम्
मज्जामांसमहापङ्कां कबन्धावर्जितोडुपाम्
Sharaminam maharaudram prasashaktyugradundubham
Majjamansamahapankam kabandhavarjitodupam
131.122
केशशैवलकल्माषां भीरूणां कश्मलावहाम्
नागेन्द्रहययोधानां शरीरव्ययसंभवाम्
Keshashaivalakalmasham bhirunam kashmalavaham
Nagendrahayayodhanam shariravyayasambhavam
131.123
शोणितौघमहावेगां द्रौणिः प्रावर्तयन्नदीम्
योधार्तरवनिर्घोषां क्षतजोर्मिसमाकुलाम्
Shonitaughamahavegam draunih pravartayannadim
Yodhartaravanirghosham kshatajormisamakulam
131.124
प्रायादतिमहाघोरं यमक्षयमहोदधिम्
निहत्य राक्षसान्बाणैर्द्रौणिर्हैडिम्बमार्दयत्
Prayadatimahaghoram yamakshayamahodadhim
Nihatya rakshasanbanairdraunirhaidimbamardayat
131.125
पुनरप्यतिसंक्रुद्धः सवृकोदरपार्षतान्
स नाराचगणैः पार्थान्द्रौणिर्विद्ध्वा महाबलः
Punarapyatisankruddhah savrikodaraparshatan
Sa narachaganaih parthandraunirviddhva mahabalah
131.126
जघान सुरथं नाम द्रुपदस्य सुतं विभुः
पुनः श्रुतंजयं नाम सुरथस्यानुजं रणे
Jaghana suratham nama drupadasya sutam vibhuh
Punah shrutanjayam nama surathasyanujam rane
131.127
बलानीकं जयानीकं जयाश्वं चाभिजघ्निवान्
श्रुताह्वयं च राजेन्द्र द्रौणिर्निन्ये यमक्षयम्
Balanikam jayanikam jayashvam chabhijaghnivan
Shrutahvayam cha rajendra draunirninye yamakshayam
131.128
त्रिभिश्चान्यैः शरैस्तीक्ष्णैः सुपुङ्खै रुक्ममालिनम्
शत्रुंजयं च बलिनं शक्रलोकं निनाय ह
Tribhishchanyaih sharaistikshnaih supunkhai rukmamalinam
Shatrunjayam cha balinam shakralokam ninaya ha
131.129
जघान स पृषध्रं च चन्द्रदेवं च मानिनम्
कुन्तिभोजसुतांश्चाजौ दशभिर्दश जघ्निवान्
Jaghana sa prishadhram cha chandradevam cha maninam
Kuntibhojasutanshchajau dashabhirdasha jaghnivan
131.130
अश्वत्थामा सुसंक्रुद्धः संधायोग्रमजिह्मगम्
मुमोचाकर्णपूर्णेन धनुषा शरमुत्तमम्
यमदण्डोपमं घोरमुद्दिश्याशु घटोत्कचम्
Ashvatthama susankruddhah sandhayogramajihmagam
Mumochakarnapurnena dhanusha sharamuttamam
Yamadandopamam ghoramuddishyashu ghatotkacham
131.131
स भित्त्वा हृदयं तस्य राक्षसस्य महाशरः
विवेश वसुधां शीघ्रं सपुङ्खः पृथिवीपते
Sa bhittva hridayam tasya rakshasasya mahasharah
Vivesha vasudham shighram sapunkhah prithivipate
131.132
तं हतं पतितं ज्ञात्वा धृष्टद्युम्नो महारथः
द्रौणेः सकाशाद्राजेन्द्र अपनिन्ये रथान्तरम्
Tam hatam patitam gyatva dhrishtadyumno maharathah
Drauneh sakashadrajendra apaninye rathantaram
131.133
तथा पराङ्मुखरथं सैन्यं यौधिष्ठिरं नृप
पराजित्य रणे वीरो द्रोणपुत्रो ननाद ह
पूजितः सर्वभूतैश्च तव पुत्रैश्च भारत
Tatha paranmukharatham sainyam yaudhishthiram nripa
Parajitya rane viro dronaputro nanada ha
Pujitah sarvabhutaishcha tava putraishcha bharata
131.134
अथ शरशतभिन्नकृत्तदेहै;र्हतपतितैः क्षणदाचरैः समन्तात्
निधनमुपगतैर्मही कृताभू;द्गिरिशिखरैरिव दुर्गमातिरौद्रा
Atha sharashatabhinnakrittadehai;rhatapatitaih kshanadacharaih samantat
Nidhanamupagatairmahi kritabhu;dgirishikharairiva durgamatiraudra
131.135
तं सिद्धगन्धर्वपिशाचसंघा; नागाः सुपर्णाः पितरो वयांसि
रक्षोगणा भूतगणाश्च द्रौणि;मपूजयन्नप्सरसः सुराश्च
Tam siddhagandharvapishachasangha; nagah suparnah pitaro vayansi
Rakshogana bhutaganashcha drauni;mapujayannapsarasah surashcha