UtshovChapter 13
13.1
संजय उवाच
ततः स पाण्डवानीके जनयंस्तुमुलं महत्
व्यचरत्पाण्डवान्द्रोणो दहन्कक्षमिवानलः
Sanjaya uvacha
Tatah sa pandavanike janayanstumulam mahat
Vyacharatpandavandrono dahankakshamivanalah
13.2
निर्दहन्तमनीकानि साक्षादग्निमिवोत्थितम्
दृष्ट्वा रुक्मरथं युद्धे समकम्पन्त सृञ्जयाः
Nirdahantamanikani sakshadagnimivotthitam
Drishtva rukmaratham yuddhe samakampanta srinjayah
13.3
प्रततं चास्यमानस्य धनुषोऽस्याशुकारिणः
ज्याघोषः श्रूयतेऽत्यर्थं विस्फूर्जितमिवाशनेः
Pratatam chasyamanasya dhanushosyashukarinah
Jyaghoshah shruyatetyartham visphurjitamivashaneh
13.4
रथिनः सादिनश्चैव नागानश्वान्पदातिनः
रौद्रा हस्तवता मुक्ताः प्रमथ्नन्ति स्म सायकाः
Rathinah sadinashchaiva naganashvanpadatinah
Raudra hastavata muktah pramathnanti sma sayakah
13.5
नानद्यमानः पर्जन्यः सानिलः शुचिसंक्षये
अश्मवर्षमिवावर्षत्परेषामावहद्भयम्
Nanadyamanah parjanyah sanilah shuchisankshaye
Ashmavarshamivavarshatpareshamavahadbhayam
13.6
व्यचरत्स तदा राजन्सेनां विक्षोभयन्प्रभुः
वर्धयामास संत्रासं शात्रवाणाममानुषम्
Vyacharatsa tada rajansenam vikshobhayanprabhuh
Vardhayamasa santrasam shatravanamamanusham
13.7
तस्य विद्युदिवाभ्रेषु चापं हेमपरिष्कृतम्
भ्रमद्रथाम्बुदे तस्मिन्दृश्यते स्म पुनः पुनः
Tasya vidyudivabhreshu chapam hemaparishkritam
Bhramadrathambude tasmindrishyate sma punah punah
13.8
स वीरः सत्यवान्प्राज्ञो धर्मनित्यः सुदारुणः
युगान्तकाले यन्तेव रौद्रां प्रास्कन्दयन्नदीम्
Sa virah satyavanpragyo dharmanityah sudarunah
Yugantakale yanteva raudram praskandayannadim
13.9
अमर्षवेगप्रभवां क्रव्यादगणसंकुलाम्
बलौघैः सर्वतः पूर्णां वीरवृक्षापहारिणीम्
Amarshavegaprabhavam kravyadaganasankulam
Balaughaih sarvatah purnam viravrikshapaharinim
13.10
शोणितोदां रथावर्तां हस्त्यश्वकृतरोधसम्
कवचोडुपसंयुक्तां मांसपङ्कसमाकुलाम्
Shonitodam rathavartam hastyashvakritarodhasam
Kavachodupasanyuktam mansapankasamakulam
13.11
मेदोमज्जास्थिसिकतामुष्णीषवरफेनिलाम्
संग्रामजलदापूर्णां प्रासमत्स्यसमाकुलाम्
Medomajjasthisikatamushnishavaraphenilam
Sangramajaladapurnam prasamatsyasamakulam
13.12
नरनागाश्वसंभूतां शरवेगौघवाहिनीम्
शरीरदारुशृङ्गाटां भुजनागसमाकुलाम्
Naranagashvasambhutam sharavegaughavahinim
Shariradarushringatam bhujanagasamakulam
13.13
उत्तमाङ्गोपलतलां निस्त्रिंशझषसेविताम्
रथनागह्रदोपेतां नानाभरणनीरजाम्
Uttamangopalatalam nistrinshajhashasevitam
Rathanagahradopetam nanabharananirajam
13.14
महारथशतावर्तां भूमिरेणूर्मिमालिनीम्
महावीर्यवतां संख्ये सुतरां भीरुदुस्तराम्
Maharathashatavartam bhumirenurmimalinim
Mahaviryavatam sankhye sutaram bhirudustaram
13.15
शूरव्यालसमाकीर्णां प्राणिवाणिजसेविताम्
छिन्नच्छत्रमहाहंसां मुकुटाण्डजसंकुलाम्
Shuravyalasamakirnam pranivanijasevitam
Chhinnachchhatramahahansam mukutandajasankulam
13.16
चक्रकूर्मां गदानक्रां शरक्षुद्रझषाकुलाम्
बडगृध्रसृगालानां घोरसंघैर्निषेविताम्
Chakrakurmam gadanakram sharakshudrajhashakulam
Badagridhrasrigalanam ghorasanghairnishevitam
13.17
निहतान्प्राणिनः संख्ये द्रोणेन बलिना शरैः
वहन्तीं पितृलोकाय शतशो राजसत्तम
Nihatanpraninah sankhye dronena balina sharaih
Vahantim pitrilokaya shatasho rajasattama
13.18
शरीरशतसंबाधां केशशैवलशाद्वलाम्
नदीं प्रावर्तयद्राजन्भीरूणां भयवर्धिनीम्
Sharirashatasambadham keshashaivalashadvalam
Nadim pravartayadrajanbhirunam bhayavardhinim
13.19
तं जयन्तमनीकानि तानि तान्येव भारत
सर्वतोऽभ्यद्रवन्द्रोणं युधिष्ठिरपुरोगमाः
Tam jayantamanikani tani tanyeva bharata
Sarvatobhyadravandronam yudhishthirapurogamah
13.20
तानभिद्रवतः शूरांस्तावका दृढकार्मुकाः
सर्वतः प्रत्यगृह्णन्त तदभूल्लोमहर्षणम्
Tanabhidravatah shuranstavaka dridhakarmukah
Sarvatah pratyagrihnanta tadabhullomaharshanam
13.21
शतमायस्तु शकुनिः सहदेवं समाद्रवत्
सनियन्तृध्वजरथं विव्याध निशितैः शरैः
Shatamayastu shakunih sahadevam samadravat
Saniyantridhvajaratham vivyadha nishitaih sharaih
13.22
तस्य माद्रीसुतः केतुं धनुः सूतं हयानपि
नातिक्रुद्धः शरैश्छित्त्वा षष्ट्या विव्याध मातुलम्
Tasya madrisutah ketum dhanuh sutam hayanapi
Natikruddhah sharaishchhittva shashtya vivyadha matulam
13.23
सौबलस्तु गदां गृह्य प्रचस्कन्द रथोत्तमात्
स तस्य गदया राजन्रथात्सूतमपातयत्
Saubalastu gadam grihya prachaskanda rathottamat
Sa tasya gadaya rajanrathatsutamapatayat
13.24
ततस्तौ विरथौ राजन्गदाहस्तौ महाबलौ
चिक्रीडतू रणे शूरौ सशृङ्गाविव पर्वतौ
Tatastau virathau rajangadahastau mahabalau
Chikridatu rane shurau sashringaviva parvatau
13.25
द्रोणः पाञ्चालराजानं विद्ध्वा दशभिराशुगैः
बहुभिस्तेन चाभ्यस्तस्तं विव्याध शताधिकैः
Dronah panchalarajanam viddhva dashabhirashugaih
Bahubhistena chabhyastastam vivyadha shatadhikaih
13.26
विविंशतिं भीमसेनो विंशत्या निशितैः शरैः
विद्ध्वा नाकम्पयद्वीरस्तदद्भुतमिवाभवत्
Vivinshatim bhimaseno vinshatya nishitaih sharaih
Viddhva nakampayadvirastadadbhutamivabhavat
13.27
विविंशतिस्तु सहसा व्यश्वकेतुशरासनम्
भीमं चक्रे महाराज ततः सैन्यान्यपूजयन्
Vivinshatistu sahasa vyashvaketusharasanam
Bhimam chakre maharaja tatah sainyanyapujayan
13.28
स तन्न ममृषे वीरः शत्रोर्विजयमाहवे
ततोऽस्य गदया दान्तान्हयान्सर्वानपातयत्
Sa tanna mamrishe virah shatrorvijayamahave
Tatosya gadaya dantanhayansarvanapatayat
13.29
शल्यस्तु नकुलं वीरः स्वस्रीयं प्रियमात्मनः
विव्याध प्रहसन्बाणैर्लाडयन्कोपयन्निव
Shalyastu nakulam virah svasriyam priyamatmanah
Vivyadha prahasanbanairladayankopayanniva
13.30
तस्याश्वानातपत्रं च ध्वजं सूतमथो धनुः
निपात्य नकुलः संख्ये शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्
Tasyashvanatapatram cha dhvajam sutamatho dhanuh
Nipatya nakulah sankhye shankham dadhmau pratapavan
13.31
धृष्टकेतुः कृपेनास्ताञ्छित्त्वा बहुविधाञ्शरान्
कृपं विव्याध सप्तत्या लक्ष्म चास्याहरत्त्रिभिः
Dhrishtaketuh kripenastanchhittva bahuvidhansharan
Kripam vivyadha saptatya lakshma chasyaharattribhih
13.32
तं कृपः शरवर्षेण महता समवाकिरत्
निवार्य च रणे विप्रो धृष्टकेतुमयोधयत्
Tam kripah sharavarshena mahata samavakirat
Nivarya cha rane vipro dhrishtaketumayodhayat
13.33
सात्यकिः कृतवर्माणं नाराचेन स्तनान्तरे
विद्ध्वा विव्याध सप्तत्या पुनरन्यैः स्मयन्निव
Satyakih kritavarmanam narachena stanantare
Viddhva vivyadha saptatya punaranyaih smayanniva
13.34
सप्तसप्ततिभिर्भोजस्तं विद्ध्वा निशितैः शरैः
नाकम्पयत शैनेयं शीघ्रो वायुरिवाचलम्
Saptasaptatibhirbhojastam viddhva nishitaih sharaih
Nakampayata shaineyam shighro vayurivachalam
13.35
सेनापतिः सुशर्माणं शीघ्रं मर्मस्वताडयत्
स चापि तं तोमरेण जत्रुदेशे अताडयत्
Senapatih susharmanam shighram marmasvatadayat
Sa chapi tam tomarena jatrudeshe atadayat
13.36
वैकर्तनं तु समरे विराटः प्रत्यवारयत्
सह मत्स्यैर्महावीर्यैस्तदद्भुतमिवाभवत्
Vaikartanam tu samare viratah pratyavarayat
Saha matsyairmahaviryaistadadbhutamivabhavat
13.37
तत्पौरुषमभूत्तत्र सूतपुत्रस्य दारुणम्
यत्सैन्यं वारयामास शरैः संनतपर्वभिः
Tatpaurushamabhuttatra sutaputrasya darunam
Yatsainyam varayamasa sharaih sannataparvabhih
13.38
द्रुपदस्तु स्वयं राजा भगदत्तेन संगतः
तयोर्युद्धं महाराज चित्ररूपमिवाभवत्
भूतानां त्रासजननं चक्रातेऽस्त्रविशारदौ
Drupadastu svayam raja bhagadattena sangatah
Tayoryuddham maharaja chitrarupamivabhavat
Bhutanam trasajananam chakratestravisharadau
13.39
भूरिश्रवा रणे राजन्याज्ञसेनिं महारथम्
महता सायकौघेन छादयामास वीर्यवान्
Bhurishrava rane rajanyagyasenim maharatham
Mahata sayakaughena chhadayamasa viryavan
13.40
शिखण्डी तु ततः क्रुद्धः सौमदत्तिं विशां पते
नवत्या सायकानां तु कम्पयामास भारत
Shikhandi tu tatah kruddhah saumadattim visham pate
Navatya sayakanam tu kampayamasa bharata
13.41
राक्षसौ भीमकर्माणौ हैडिम्बालम्बुसावुभौ
चक्रातेऽत्यद्भुतं युद्धं परस्परवधैषिणौ
Rakshasau bhimakarmanau haidimbalambusavubhau
Chakratetyadbhutam yuddham parasparavadhaishinau
13.42
मायाशतसृजौ दृप्तौ मायाभिरितरेतरम्
अन्तर्हितौ चेरतुस्तौ भृशं विस्मयकारिणौ
Mayashatasrijau driptau mayabhiritaretaram
Antarhitau cheratustau bhrisham vismayakarinau
13.43
चेकितानोऽनुविन्देन युयुधे त्वतिभैरवम्
यथा देवासुरे युद्धे बलशक्रौ महाबलौ
Chekitanonuvindena yuyudhe tvatibhairavam
Yatha devasure yuddhe balashakrau mahabalau
13.44
लक्ष्मणः क्षत्रदेवेन विमर्दमकरोद्भृशम्
यथा विष्णुः पुरा राजन्हिरण्याक्षेण संयुगे
Lakshmanah kshatradevena vimardamakarodbhrisham
Yatha vishnuh pura rajanhiranyakshena sanyuge
13.45
ततः प्रजविताश्वेन विधिवत्कल्पितेन च
रथेनाभ्यपतद्राजन्सौभद्रं पौरवो नदन्
Tatah prajavitashvena vidhivatkalpitena cha
Rathenabhyapatadrajansaubhadram pauravo nadan
13.46
ततोऽभियाय त्वरितो युद्धाकाङ्क्षी महाबलः
तेन चक्रे महद्युद्धमभिमन्युररिंदमः
Tatobhiyaya tvarito yuddhakankshi mahabalah
Tena chakre mahadyuddhamabhimanyurarindamah
13.47
पौरवस्त्वथ सौभद्रं शरव्रातैरवाकिरत्
तस्यार्जुनिर्ध्वजं छत्रं धनुश्चोर्व्यामपातयत्
Pauravastvatha saubhadram sharavratairavakirat
Tasyarjunirdhvajam chhatram dhanushchorvyamapatayat
13.48
सौभद्रः पौरवं त्वन्यैर्विद्ध्वा सप्तभिराशुगैः
पञ्चभिस्तस्य विव्याध हयान्सूतं च सायकैः
Saubhadrah pauravam tvanyairviddhva saptabhirashugaih
Panchabhistasya vivyadha hayansutam cha sayakaih
13.49
ततः संहर्षयन्सेनां सिंहवद्विनदन्मुहुः
समादत्तार्जुनिस्तूर्णं पौरवान्तकरं शरम्
Tatah sanharshayansenam sinhavadvinadanmuhuh
Samadattarjunisturnam pauravantakaram sharam
13.50
द्वाभ्यां शराभ्यां हार्दिक्यश्चकर्त सशरं धनुः
तदुत्सृज्य धनुश्छिन्नं सौभद्रः परवीरहा
उद्बबर्ह सितं खड्गमाददानः शरावरम्
Dvabhyam sharabhyam hardikyashchakarta sasharam dhanuh
Tadutsrijya dhanushchhinnam saubhadrah paraviraha
Udbabarha sitam khadgamadadanah sharavaram
13.51
स तेनानेकतारेण चर्मणा कृतहस्तवत्
भ्रान्तासिरचरन्मार्गान्दर्शयन्वीर्यमात्मनः
Sa tenanekatarena charmana kritahastavat
Bhrantasiracharanmargandarshayanviryamatmanah
13.52
भ्रामितं पुनरुद्भ्रान्तमाधूतं पुनरुच्छ्रितम्
चर्मनिस्त्रिंशयो राजन्निर्विशेषमदृश्यत
Bhramitam punarudbhrantamadhutam punaruchchhritam
Charmanistrinshayo rajannirvisheshamadrishyata
13.53
स पौरवरथस्येषामाप्लुत्य सहसा नदन्
पौरवं रथमास्थाय केशपक्षे परामृशत्
Sa pauravarathasyeshamaplutya sahasa nadan
Pauravam rathamasthaya keshapakshe paramrishat
13.54
जघानास्य पदा सूतमसिनापातयद्ध्वजम्
विक्षोभ्याम्भोनिधिं तार्क्ष्यस्तं नागमिव चाक्षिपत्
Jaghanasya pada sutamasinapatayaddhvajam
Vikshobhyambhonidhim tarkshyastam nagamiva chakshipat
13.55
तमाकलितकेशान्तं ददृशुः सर्वपार्थिवाः
उक्षाणमिव सिंहेन पात्यमानमचेतनम्
Tamakalitakeshantam dadrishuh sarvaparthivah
Ukshanamiva sinhena patyamanamachetanam
13.56
तमार्जुनिवशं प्राप्तं कृष्यमाणमनाथवत्
पौरवं पतितं दृष्ट्वा नामृष्यत जयद्रथः
Tamarjunivasham praptam krishyamanamanathavat
Pauravam patitam drishtva namrishyata jayadrathah
13.57
स बर्हिणमहावाजं किङ्किणीशतजालवत्
चर्म चादाय खड्गं च नदन्पर्यपतद्रथात्
Sa barhinamahavajam kinkinishatajalavat
Charma chadaya khadgam cha nadanparyapatadrathat
13.58
ततः सैन्धवमालोक्य कार्ष्णिरुत्सृज्य पौरवम्
उत्पपात रथात्तूर्णं श्येनवन्निपपात च
Tatah saindhavamalokya karshnirutsrijya pauravam
Utpapata rathatturnam shyenavannipapata cha
13.59
प्रासपट्टिशनिस्त्रिंशाञ्शत्रुभिः संप्रवेरितान्
चिच्छेदाथासिना कार्ष्णिश्चर्मणा संरुरोध च
Prasapattishanistrinshanshatrubhih sampraveritan
Chichchhedathasina karshnishcharmana sanrurodha cha
13.60
स दर्शयित्वा सैन्यानां स्वबाहुबलमात्मनः
तमुद्यम्य महाखड्गं चर्म चाथ पुनर्बली
Sa darshayitva sainyanam svabahubalamatmanah
Tamudyamya mahakhadgam charma chatha punarbali
13.61
वृद्धक्षत्रस्य दायादं पितुरत्यन्तवैरिणम्
ससाराभिमुखः शूरः शार्दूल इव कुञ्जरम्
Vriddhakshatrasya dayadam pituratyantavairinam
Sasarabhimukhah shurah shardula iva kunjaram
13.62
तौ परस्परमासाद्य खड्गदन्तनखायुधौ
हृष्टवत्संप्रजह्राते व्याघ्रकेसरिणाविव
Tau parasparamasadya khadgadantanakhayudhau
Hrishtavatsamprajahrate vyaghrakesarinaviva
13.63
संपातेष्वभिपातेषु निपातेष्वसिचर्मणोः
न तयोरन्तरं कश्चिद्ददर्श नरसिंहयोः
Sampateshvabhipateshu nipateshvasicharmanoh
Na tayorantaram kashchiddadarsha narasinhayoh
13.64
अवक्षेपोऽसिनिर्ह्रादः शस्त्रान्तरनिदर्शनम्
बाह्यान्तरनिपातश्च निर्विशेषमदृश्यत
Avaksheposinirhradah shastrantaranidarshanam
Bahyantaranipatashcha nirvisheshamadrishyata
13.65
बाह्यमाभ्यन्तरं चैव चरन्तौ मार्गमुत्तमम्
ददृशाते महात्मानौ सपक्षाविव पर्वतौ
Bahyamabhyantaram chaiva charantau margamuttamam
Dadrishate mahatmanau sapakshaviva parvatau
13.66
ततो विक्षिपतः खड्गं सौभद्रस्य यशस्विनः
शरावरणपक्षान्ते प्रजहार जयद्रथः
Tato vikshipatah khadgam saubhadrasya yashasvinah
Sharavaranapakshante prajahara jayadrathah
13.67
रुक्मपक्षान्तरे सक्तस्तस्मिंश्चर्मणि भास्वरे
सिन्धुराजबलोद्धूतः सोऽभज्यत महानसिः
Rukmapakshantare saktastasminshcharmani bhasvare
Sindhurajabaloddhutah sobhajyata mahanasih
13.68
भग्नमाज्ञाय निस्त्रिंशमवप्लुत्य पदानि षट्
सोऽदृश्यत निमेषेण स्वरथं पुनरास्थितः
Bhagnamagyaya nistrinshamavaplutya padani shat
Sodrishyata nimeshena svaratham punarasthitah
13.69
तं कार्ष्णिं समरान्मुक्तमास्थितं रथमुत्तमम्
सहिताः सर्वराजानः परिवव्रुः समन्ततः
Tam karshnim samaranmuktamasthitam rathamuttamam
Sahitah sarvarajanah parivavruh samantatah
13.70
ततश्चर्म च खड्गं च समुत्क्षिप्य महाबलः
ननादार्जुनदायादः प्रेक्षमाणो जयद्रथम्
Tatashcharma cha khadgam cha samutkshipya mahabalah
Nanadarjunadayadah prekshamano jayadratham
13.71
सिन्धुराजं परित्यज्य सौभद्रः परवीरहा
तापयामास तत्सैन्यं भुवनं भास्करो यथा
Sindhurajam parityajya saubhadrah paraviraha
Tapayamasa tatsainyam bhuvanam bhaskaro yatha
13.72
तस्य सर्वायसीं शक्तिं शल्यः कनकभूषणाम्
चिक्षेप समरे घोरां दीप्तामग्निशिखामिव
Tasya sarvayasim shaktim shalyah kanakabhushanam
Chikshepa samare ghoram diptamagnishikhamiva
13.73
तामवप्लुत्य जग्राह सकोशं चाकरोदसिम्
वैनतेयो यथा कार्ष्णिः पतन्तमुरगोत्तमम्
Tamavaplutya jagraha sakosham chakarodasim
Vainateyo yatha karshnih patantamuragottamam
13.74
तस्य लाघवमाज्ञाय सत्त्वं चामिततेजसः
सहिताः सर्वराजानः सिंहनादमथानदन्
Tasya laghavamagyaya sattvam chamitatejasah
Sahitah sarvarajanah sinhanadamathanadan
13.75
ततस्तामेव शल्यस्य सौभद्रः परवीरहा
मुमोच भुजवीर्येण वैडूर्यविकृताजिराम्
Tatastameva shalyasya saubhadrah paraviraha
Mumocha bhujaviryena vaiduryavikritajiram
13.76
सा तस्य रथमासाद्य निर्मुक्तभुजगोपमा
जघान सूतं शल्यस्य रथाच्चैनमपातयत्
Sa tasya rathamasadya nirmuktabhujagopama
Jaghana sutam shalyasya rathachchainamapatayat
13.77
ततो विराटद्रुपदौ धृष्टकेतुर्युधिष्ठिरः
सात्यकिः केकया भीमो धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ
यमौ च द्रौपदेयाश्च साधु साध्विति चुक्रुशुः
Tato viratadrupadau dhrishtaketuryudhishthirah
Satyakih kekaya bhimo dhrishtadyumnashikhandinau
Yamau cha draupadeyashcha sadhu sadhviti chukrushuh
13.78
बाणशब्दाश्च विविधाः सिंहनादाश्च पुष्कलाः
प्रादुरासन्हर्षयन्तः सौभद्रमपलायिनम्
तन्नामृष्यन्त पुत्रास्ते शत्रोर्विजयलक्षणम्
Banashabdashcha vividhah sinhanadashcha pushkalah
Pradurasanharshayantah saubhadramapalayinam
Tannamrishyanta putraste shatrorvijayalakshanam
13.79
अथैनं सहसा सर्वे समन्तान्निशितैः शरैः
अभ्याकिरन्महाराज जलदा इव पर्वतम्
Athainam sahasa sarve samantannishitaih sharaih
Abhyakiranmaharaja jalada iva parvatam
13.80
तेषां च प्रियमन्विच्छन्सूतस्य च पराभवात्
आर्तायनिरमित्रघ्नः क्रुद्धः सौभद्रमभ्ययात्
Tesham cha priyamanvichchhansutasya cha parabhavat
Artayaniramitraghnah kruddhah saubhadramabhyayat