UtshovChapter 121
121.1
संजय उवाच
स रणे व्यचरत्पार्थः प्रेक्षणीयो धनंजयः
युगपद्दिक्षु सर्वासु चित्राण्यस्त्राणि दर्शयन्
Sanjaya uvacha
Sa rane vyacharatparthah prekshaniyo dhananjayah
Yugapaddikshu sarvasu chitranyastrani darshayan
121.2
मध्यंदिनगतं सूर्यं प्रतपन्तमिवाम्बरे
न शेकुः सर्वभूतानि पाण्डवं प्रतिवीक्षितुम्
Madhyandinagatam suryam pratapantamivambare
Na shekuh sarvabhutani pandavam prativikshitum
121.3
प्रसृतांस्तस्य गाण्डीवाच्छरव्रातान्महात्मनः
संग्रामे समपश्याम हंसपङ्क्तीरिवाम्बरे
Prasritanstasya gandivachchharavratanmahatmanah
Sangrame samapashyama hansapanktirivambare
121.4
विनिवार्य स वीराणामस्त्रैरस्त्राणि सर्वशः
दर्शयन्रौद्रमात्मानमुग्रे कर्मणि धिष्ठितः
Vinivarya sa viranamastrairastrani sarvashah
Darshayanraudramatmanamugre karmani dhishthitah
121.5
स तान्रथवरान्राजन्नभ्यतिक्रामदर्जुनः
मोहयन्निव नाराचैर्जयद्रथवधेप्सया
Sa tanrathavaranrajannabhyatikramadarjunah
Mohayanniva narachairjayadrathavadhepsaya
121.6
विसृजन्दिक्षु सर्वासु शरानसितसारथिः
स रणे व्यचरत्तूर्णं प्रेक्षणीयो धनंजयः
Visrijandikshu sarvasu sharanasitasarathih
Sa rane vyacharatturnam prekshaniyo dhananjayah
121.7
भ्रमन्त इव शूरस्य शरव्राता महात्मनः
अदृश्यन्तान्तरिक्षस्थाः शतशोऽथ सहस्रशः
Bhramanta iva shurasya sharavrata mahatmanah
Adrishyantantarikshasthah shatashotha sahasrashah
121.8
आददानं महेष्वासं संदधानं च पाण्डवम्
विसृजन्तं च कौन्तेयं नानुपश्यामहे तदा
Adadanam maheshvasam sandadhanam cha pandavam
Visrijantam cha kaunteyam nanupashyamahe tada
121.9
तथा सर्वा दिशो राजन्सर्वांश्च रथिनो रणे
आकुलीकृत्य कौन्तेयो जयद्रथमुपाद्रवत्
विव्याध च चतुःषष्ट्या शराणां नतपर्वणाम्
Tatha sarva disho rajansarvanshcha rathino rane
Akulikritya kaunteyo jayadrathamupadravat
Vivyadha cha chatuhshashtya sharanam nataparvanam
121.10
सैन्धवस्तु तथा विद्धः शरैर्गाण्डीवधन्वना
न चक्षमे सुसंक्रुद्धस्तोत्त्रार्दित इव द्विपः
Saindhavastu tatha viddhah sharairgandivadhanvana
Na chakshame susankruddhastottrardita iva dvipah
121.11
स वराहध्वजस्तूर्णं गार्ध्रपत्रानजिह्मगान्
आशीविषसमप्रख्यान्कर्मारपरिमार्जितान्
मुमोच निशितान्संख्ये सायकान्सव्यसाचिनि
Sa varahadhvajasturnam gardhrapatranajihmagan
Ashivishasamaprakhyankarmaraparimarjitan
Mumocha nishitansankhye sayakansavyasachini
121.12
त्रिभिस्तु विद्ध्वा गाण्डीवं नाराचैः षड्भिरर्जुनम्
अष्टाभिर्वाजिनोऽविध्यद्ध्वजं चैकेन पत्रिणा
Tribhistu viddhva gandivam narachaih shadbhirarjunam
Ashtabhirvajinovidhyaddhvajam chaikena patrina
121.13
स विक्षिप्यार्जुनस्तीक्ष्णान्सैन्धवप्रेषिताञ्शरान्
युगपत्तस्य चिच्छेद शराभ्यां सैन्धवस्य ह
सारथेश्च शिरः कायाद्ध्वजं च समलंकृतम्
Sa vikshipyarjunastikshnansaindhavapreshitansharan
Yugapattasya chichchheda sharabhyam saindhavasya ha
Saratheshcha shirah kayaddhvajam cha samalankritam
121.14
स छिन्नयष्टिः सुमहाञ्शीर्यमाणः शराहतः
वराहः सिन्धुराजस्य पपाताग्निशिखोपमः
Sa chhinnayashtih sumahanshiryamanah sharahatah
Varahah sindhurajasya papatagnishikhopamah
121.15
एतस्मिन्नेव काले तु द्रुतं गच्छति भास्करे
अब्रवीत्पाण्डवं तत्र त्वरमाणो जनार्दनः
Etasminneva kale tu drutam gachchhati bhaskare
Abravitpandavam tatra tvaramano janardanah
121.16
धनंजय शिरश्छिन्धि सैन्धवस्य दुरात्मनः
अस्तं महीधरश्रेष्ठं यियासति दिवाकरः
शृणुष्वैव च मे वाक्यं जयद्रथवधं प्रति
Dhananjaya shirashchhindhi saindhavasya duratmanah
Astam mahidharashreshtham yiyasati divakarah
Shrinushvaiva cha me vakyam jayadrathavadham prati
121.17
वृद्धक्षत्रः सैन्धवस्य पिता जगति विश्रुतः
स कालेनेह महता सैन्धवं प्राप्तवान्सुतम्
Vriddhakshatrah saindhavasya pita jagati vishrutah
Sa kaleneha mahata saindhavam praptavansutam
121.18
जयद्रथममित्रघ्नं तं चोवाच ततो नृपम्
अन्तर्हिता तदा वाणी मेघदुन्दुभिनिस्वना
Jayadrathamamitraghnam tam chovacha tato nripam
Antarhita tada vani meghadundubhinisvana
121.19
तवात्मजोऽयं मर्त्येषु कुलशीलदमादिभिः
गुणैर्भविष्यति विभो सदृशो वंशयोर्द्वयोः
क्षत्रियप्रवरो लोके नित्यं शूराभिसत्कृतः
Tavatmajoyam martyeshu kulashiladamadibhih
Gunairbhavishyati vibho sadrisho vanshayordvayoh
Kshatriyapravaro loke nityam shurabhisatkritah
121.20
शत्रुभिर्युध्यमानस्य संग्रामे त्वस्य धन्विनः
शिरश्छेत्स्यति संक्रुद्धः शत्रुर्नालक्षितो भुवि
Shatrubhiryudhyamanasya sangrame tvasya dhanvinah
Shirashchhetsyati sankruddhah shatrurnalakshito bhuvi
121.21
एतच्छ्रुत्वा सिन्धुराजो ध्यात्वा चिरमरिंदम
ज्ञातीन्सर्वानुवाचेदं पुत्रस्नेहाभिपीडितः
Etachchhrutva sindhurajo dhyatva chiramarindama
Gyatinsarvanuvachedam putrasnehabhipiditah
121.22
संग्रामे युध्यमानस्य वहतो महतीं धुरम्
धरण्यां मम पुत्रस्य पातयिष्यति यः शिरः
तस्यापि शतधा मूर्धा फलिष्यति न संशयः
Sangrame yudhyamanasya vahato mahatim dhuram
Dharanyam mama putrasya patayishyati yah shirah
Tasyapi shatadha murdha phalishyati na sanshayah
121.23
एवमुक्त्वा ततो राज्ये स्थापयित्वा जयद्रथम्
वृद्धक्षत्रो वनं यातस्तपश्चेष्टं समास्थितः
Evamuktva tato rajye sthapayitva jayadratham
Vriddhakshatro vanam yatastapashcheshtam samasthitah
121.24
सोऽयं तप्यति तेजस्वी तपो घोरं दुरासदम्
समन्तपञ्चकादस्माद्बहिर्वानरकेतन
Soyam tapyati tejasvi tapo ghoram durasadam
Samantapanchakadasmadbahirvanaraketana
121.25
तस्माज्जयद्रथस्य त्वं शिरश्छित्त्वा महामृधे
दिव्येनास्त्रेण रिपुहन्घोरेणाद्भुतकर्मणा
Tasmajjayadrathasya tvam shirashchhittva mahamridhe
Divyenastrena ripuhanghorenadbhutakarmana
121.26
सकुण्डलं सिन्धुपतेः प्रभञ्जनसुतानुज
उत्सङ्गे पातयस्वाशु वृद्धक्षत्रस्य भारत
Sakundalam sindhupateh prabhanjanasutanuja
Utsange patayasvashu vriddhakshatrasya bharata
121.27
अथ त्वमस्य मूर्धानं पातयिष्यसि भूतले
तवापि शतधा मूर्धा फलिष्यति न संशयः
Atha tvamasya murdhanam patayishyasi bhutale
Tavapi shatadha murdha phalishyati na sanshayah
121.28
यथा चैतन्न जानीयात्स राजा पृथिवीपतिः
तथा कुरु कुरुश्रेष्ठ दिव्यमस्त्रमुपाश्रितः
Yatha chaitanna janiyatsa raja prithivipatih
Tatha kuru kurushreshtha divyamastramupashritah
121.29
न ह्यसाध्यमकार्यं वा विद्यते तव किंचन
समस्तेष्वपि लोकेषु त्रिषु वासवनन्दन
Na hyasadhyamakaryam va vidyate tava kinchana
Samasteshvapi lokeshu trishu vasavanandana
121.30
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं सृक्किणी परिसंलिहन्
इन्द्राशनिसमस्पर्शं दिव्यमन्त्राभिमन्त्रितम्
Etachchhrutva tu vachanam srikkini parisanlihan
Indrashanisamasparsham divyamantrabhimantritam
121.31
सर्वभारसहं शश्वद्गन्धमाल्यार्चितं शरम्
विससर्जार्जुनस्तूर्णं सैन्धवस्य वधे वृतः
Sarvabharasaham shashvadgandhamalyarchitam sharam
Visasarjarjunasturnam saindhavasya vadhe vritah
121.32
स तु गाण्डीवनिर्मुक्तः शरः श्येन इवाशुगः
शकुन्तमिव वृक्षाग्रात्सैन्धवस्य शिरोऽहरत्
Sa tu gandivanirmuktah sharah shyena ivashugah
Shakuntamiva vrikshagratsaindhavasya shiroharat
121.33
अहरत्तत्पुनश्चैव शरैरूर्ध्वं धनंजयः
दुर्हृदामप्रहर्षाय सुहृदां हर्षणाय च
Aharattatpunashchaiva sharairurdhvam dhananjayah
Durhridamapraharshaya suhridam harshanaya cha
121.34
शरैः कदम्बकीकृत्य काले तस्मिंश्च पाण्डवः
समन्तपञ्चकाद्बाह्यं शिरस्तद्व्यहरत्ततः
Sharaih kadambakikritya kale tasminshcha pandavah
Samantapanchakadbahyam shirastadvyaharattatah
121.35
एतस्मिन्नेव काले तु वृद्धक्षत्रो महीपतिः
संध्यामुपास्ते तेजस्वी संबन्धी तव मारिष
Etasminneva kale tu vriddhakshatro mahipatih
Sandhyamupaste tejasvi sambandhi tava marisha
121.36
उपासीनस्य तस्याथ कृष्णकेशं सकुण्डलम्
सिन्धुराजस्य मूर्धानमुत्सङ्गे समपातयत्
Upasinasya tasyatha krishnakesham sakundalam
Sindhurajasya murdhanamutsange samapatayat
121.37
तस्योत्सङ्गे निपतितं शिरस्तच्चारुकुण्डलम्
वृद्धक्षत्रस्य नृपतेरलक्षितमरिंदम
Tasyotsange nipatitam shirastachcharukundalam
Vriddhakshatrasya nripateralakshitamarindama
121.38
कृतजप्यस्य तस्याथ वृद्धक्षत्रस्य धीमतः
उत्तिष्ठतस्तत्सहसा शिरोऽगच्छद्धरातलम्
Kritajapyasya tasyatha vriddhakshatrasya dhimatah
Uttishthatastatsahasa shirogachchhaddharatalam
121.39
ततस्तस्य नरेन्द्रस्य पुत्रमूर्धनि भूतलम्
गते तस्यापि शतधा मूर्धागच्छदरिंदम
Tatastasya narendrasya putramurdhani bhutalam
Gate tasyapi shatadha murdhagachchhadarindama
121.40
ततः सर्वाणि भूतानि विस्मयं जग्मुरुत्तमम्
वासुदेवश्च बीभत्सुं प्रशशंस महारथम्
Tatah sarvani bhutani vismayam jagmuruttamam
Vasudevashcha bibhatsum prashashansa maharatham
121.41
ततो दृष्ट्वा विनिहतं सिन्धुराजं जयद्रथम्
पुत्राणां तव नेत्रेभ्यो दुःखाद्बह्वपतज्जलम्
Tato drishtva vinihatam sindhurajam jayadratham
Putranam tava netrebhyo duhkhadbahvapatajjalam
121.42
भीमसेनोऽपि संग्रामे बोधयन्निव पाण्डवम्
सिंहनादेन महता पूरयामास रोदसी
Bhimasenopi sangrame bodhayanniva pandavam
Sinhanadena mahata purayamasa rodasi
121.43
तं श्रुत्वा तु महानादं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
सैन्धवं निहतं मेने फल्गुनेन महात्मना
Tam shrutva tu mahanadam dharmaputro yudhishthirah
Saindhavam nihatam mene phalgunena mahatmana
121.44
ततो वादित्रघोषेण स्वान्योधानभिहर्षयन्
अभ्यवर्तत संग्रामे भारद्वाजं युयुत्सया
Tato vaditraghoshena svanyodhanabhiharshayan
Abhyavartata sangrame bharadvajam yuyutsaya
121.45
ततः प्रववृते राजन्नस्तं गच्छति भास्करे
द्रोणस्य सोमकैः सार्धं संग्रामो लोमहर्षणः
Tatah pravavrite rajannastam gachchhati bhaskare
Dronasya somakaih sardham sangramo lomaharshanah
121.46
ते तु सर्वप्रयत्नेन भारद्वाजं जिघांसवः
सैन्धवे निहते राजन्नयुध्यन्त महारथाः
Te tu sarvaprayatnena bharadvajam jighansavah
Saindhave nihate rajannayudhyanta maharathah
121.47
पाण्डवास्तु जयं लब्ध्वा सैन्धवं विनिहत्य च
अयोधयंस्ततो द्रोणं जयोन्मत्तास्ततस्ततः
Pandavastu jayam labdhva saindhavam vinihatya cha
Ayodhayanstato dronam jayonmattastatastatah
121.48
अर्जुनोऽपि रणे योधांस्तावकान्रथसत्तमान्
अयोधयन्महाराज हत्वा सैन्धवकं नृपम्
Arjunopi rane yodhanstavakanrathasattaman
Ayodhayanmaharaja hatva saindhavakam nripam
121.49
स देवशत्रूनिव देवराजः; किरीटमाली व्यधमत्समन्तात्
यथा तमांस्यभ्युदितस्तमोघ्नः; पूर्वां प्रतिज्ञां समवाप्य वीरः
Sa devashatruniva devarajah; kiritamali vyadhamatsamantat
Yatha tamansyabhyuditastamoghnah; purvam pratigyam samavapya virah