UtshovChapter 118
118.1
संजय उवाच
स बाहुरपतद्भूमौ सखड्गः सशुभाङ्गदः
आदधज्जीवलोकस्य दुःखमुत्तममुत्तमः
Sanjaya uvacha
Sa bahurapatadbhumau sakhadgah sashubhangadah
Adadhajjivalokasya duhkhamuttamamuttamah
118.2
प्रहरिष्यन्हृतो बाहुरदृश्येन किरीटिना
वेगेनाभ्यपतद्भूमौ पञ्चास्य इव पन्नगः
Praharishyanhrito bahuradrishyena kiritina
Vegenabhyapatadbhumau panchasya iva pannagah
118.3
स मोघं कृतमात्मानं दृष्ट्वा पार्थेन कौरवः
उत्सृज्य सात्यकिं क्रोधाद्गर्हयामास पाण्डवम्
Sa mogham kritamatmanam drishtva parthena kauravah
Utsrijya satyakim krodhadgarhayamasa pandavam
118.4
नृशंसं बत कौन्तेय कर्मेदं कृतवानसि
अपश्यतो विषक्तस्य यन्मे बाहुमचिच्छिदः
Nrishansam bata kaunteya karmedam kritavanasi
Apashyato vishaktasya yanme bahumachichchhidah
118.5
किं नु वक्ष्यसि राजानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्
किं कुर्वाणो मया संख्ये हतो भूरिश्रवा इति
Kim nu vakshyasi rajanam dharmaputram yudhishthiram
Kim kurvano maya sankhye hato bhurishrava iti
118.6
इदमिन्द्रेण ते साक्षादुपदिष्टं महात्मना
अस्त्रं रुद्रेण वा पार्थ द्रोणेनाथ कृपेण वा
Idamindrena te sakshadupadishtam mahatmana
Astram rudrena va partha dronenatha kripena va
118.7
ननु नाम स्वधर्मज्ञस्त्वं लोकेऽभ्यधिकः परैः
अयुध्यमानस्य कथं रणे प्रहृतवानसि
Nanu nama svadharmagyastvam lokebhyadhikah paraih
Ayudhyamanasya katham rane prahritavanasi
118.8
न प्रमत्ताय भीताय विरथाय प्रयाचते
व्यसने वर्तमानाय प्रहरन्ति मनस्विनः
Na pramattaya bhitaya virathaya prayachate
Vyasane vartamanaya praharanti manasvinah
118.9
इदं तु नीचाचरितमसत्पुरुषसेवितम्
कथमाचरितं पार्थ त्वया कर्म सुदुष्करम्
Idam tu nichacharitamasatpurushasevitam
Kathamacharitam partha tvaya karma sudushkaram
118.10
आर्येण सुकरं ह्याहुरार्यकर्म धनंजय
अनार्यकर्म त्वार्येण सुदुष्करतरं भुवि
Aryena sukaram hyahuraryakarma dhananjaya
Anaryakarma tvaryena sudushkarataram bhuvi
118.11
येषु येषु नरः पार्थ यत्र यत्र च वर्तते
आशु तच्छीलतामेति तदिदं त्वयि दृश्यते
Yeshu yeshu narah partha yatra yatra cha vartate
Ashu tachchhilatameti tadidam tvayi drishyate
118.12
कथं हि राजवंश्यस्त्वं कौरवेयो विशेषतः
क्षत्रधर्मादपक्रान्तः सुवृत्तश्चरितव्रतः
Katham hi rajavanshyastvam kauraveyo visheshatah
Kshatradharmadapakrantah suvrittashcharitavratah
118.13
इदं तु यदतिक्षुद्रं वार्ष्णेयार्थे कृतं त्वया
वासुदेवमतं नूनं नैतत्त्वय्युपपद्यते
Idam tu yadatikshudram varshneyarthe kritam tvaya
Vasudevamatam nunam naitattvayyupapadyate
118.14
को हि नाम प्रमत्ताय परेण सह युध्यते
ईदृशं व्यसनं दद्याद्यो न कृष्णसखो भवेत्
Ko hi nama pramattaya parena saha yudhyate
Idrisham vyasanam dadyadyo na krishnasakho bhavet
118.15
व्रात्याः संश्लिष्टकर्माणः प्रकृत्यैव विगर्हिताः
वृष्ण्यन्धकाः कथं पार्थ प्रमाणं भवता कृताः
Vratyah sanshlishtakarmanah prakrityaiva vigarhitah
Vrishnyandhakah katham partha pramanam bhavata kritah
118.16
एवमुक्त्वा महाबाहुर्यूपकेतुर्महायशाः
युयुधानं परित्यज्य रणे प्रायमुपाविशत्
Evamuktva mahabahuryupaketurmahayashah
Yuyudhanam parityajya rane prayamupavishat
118.17
शरानास्तीर्य सव्येन पाणिना पुण्यलक्षणः
यियासुर्ब्रह्मलोकाय प्राणान्प्राणेष्वथाजुहोत्
Sharanastirya savyena panina punyalakshanah
Yiyasurbrahmalokaya prananpraneshvathajuhot
118.18
सूर्ये चक्षुः समाधाय प्रसन्नं सलिले मनः
ध्यायन्महोपनिषदं योगयुक्तोऽभवन्मुनिः
Surye chakshuh samadhaya prasannam salile manah
Dhyayanmahopanishadam yogayuktobhavanmunih
118.19
ततः स सर्वसेनायां जनः कृष्णधनंजयौ
गर्हयामास तं चापि शशंस पुरुषर्षभम्
Tatah sa sarvasenayam janah krishnadhananjayau
Garhayamasa tam chapi shashansa purusharshabham
118.20
निन्द्यमानौ तथा कृष्णौ नोचतुः किंचिदप्रियम्
प्रशस्यमानश्च तथा नाहृष्यद्यूपकेतनः
Nindyamanau tatha krishnau nochatuh kinchidapriyam
Prashasyamanashcha tatha nahrishyadyupaketanah
118.21
तांस्तथा वादिनो राजन्पुत्रांस्तव धनंजयः
अमृष्यमाणो मनसा तेषां तस्य च भाषितम्
Tanstatha vadino rajanputranstava dhananjayah
Amrishyamano manasa tesham tasya cha bhashitam
118.22
असंक्रुद्धमना वाचा स्मारयन्निव भारत
उवाच पाण्डुतनयः साक्षेपमिव फल्गुनः
Asankruddhamana vacha smarayanniva bharata
Uvacha pandutanayah sakshepamiva phalgunah
118.23
मम सर्वेऽपि राजानो जानन्त्येतन्महाव्रतम्
न शक्यो मामको हन्तुं यो मे स्याद्बाणगोचरे
Mama sarvepi rajano janantyetanmahavratam
Na shakyo mamako hantum yo me syadbanagochare
118.24
यूपकेतो समीक्ष्य त्वं न मां गर्हितुमर्हसि
न हि धर्ममविज्ञाय युक्तं गर्हयितुं परम्
Yupaketo samikshya tvam na mam garhitumarhasi
Na hi dharmamavigyaya yuktam garhayitum param
118.25
आत्तशस्त्रस्य हि रणे वृष्णिवीरं जिघांसतः
यदहं बाहुमच्छैत्सं न स धर्मो विगर्हितः
Attashastrasya hi rane vrishniviram jighansatah
Yadaham bahumachchhaitsam na sa dharmo vigarhitah
118.26
न्यस्तशस्त्रस्य बालस्य विरथस्य विवर्मणः
अभिमन्योर्वधं तात धार्मिकः को न पूजयेत्
Nyastashastrasya balasya virathasya vivarmanah
Abhimanyorvadham tata dharmikah ko na pujayet
118.27
एवमुक्तस्तु पार्थेन शिरसा भूमिमस्पृशत्
पाणिना चैव सव्येन प्राहिणोदस्य दक्षिणम्
Evamuktastu parthena shirasa bhumimasprishat
Panina chaiva savyena prahinodasya dakshinam
118.28
एतत्पार्थस्य तु वचस्ततः श्रुत्वा महाद्युतिः
यूपकेतुर्महाराज तूष्णीमासीदवाङ्मुखः
Etatparthasya tu vachastatah shrutva mahadyutih
Yupaketurmaharaja tushnimasidavanmukhah
118.29
अर्जुन उवाच
या प्रीतिर्धर्मराजे मे भीमे च वदतां वरे
नकुले सहदेवे च सा मे त्वयि शलाग्रज
Arjuna uvacha
Ya pritirdharmaraje me bhime cha vadatam vare
Nakule sahadeve cha sa me tvayi shalagraja
118.30
मया तु समनुज्ञातः कृष्णेन च महात्मना
गच्छ पुण्यकृताँल्लोकाञ्शिबिरौशीनरो यथा
Maya tu samanugyatah krishnena cha mahatmana
Gachchha punyakritanllokanshibiraushinaro yatha
118.31
संजय उवाच
तत उत्थाय शैनेयो विमुक्तः सौमदत्तिना
खड्गमादाय चिच्छित्सुः शिरस्तस्य महात्मनः
Sanjaya uvacha
Tata utthaya shaineyo vimuktah saumadattina
Khadgamadaya chichchhitsuh shirastasya mahatmanah
118.32
निहतं पाण्डुपुत्रेण प्रमत्तं भूरिदक्षिणम्
इयेष सात्यकिर्हन्तुं शलाग्रजमकल्मषम्
Nihatam panduputrena pramattam bhuridakshinam
Iyesha satyakirhantum shalagrajamakalmasham
118.33
निकृत्तभुजमासीनं छिन्नहस्तमिव द्विपम्
क्रोशतां सर्वसैन्यानां निन्द्यमानः सुदुर्मनाः
Nikrittabhujamasinam chhinnahastamiva dvipam
Kroshatam sarvasainyanam nindyamanah sudurmanah
118.34
वार्यमाणः स कृष्णेन पार्थेन च महात्मना
भीमेन चक्ररक्षाभ्यामश्वत्थाम्ना कृपेण च
Varyamanah sa krishnena parthena cha mahatmana
Bhimena chakrarakshabhyamashvatthamna kripena cha
118.35
कर्णेन वृषसेनेन सैन्धवेन तथैव च
विक्रोशतां च सैन्यानामवधीत्तं यतव्रतम्
Karnena vrishasenena saindhavena tathaiva cha
Vikroshatam cha sainyanamavadhittam yatavratam
118.36
प्रायोपविष्टाय रणे पार्थेन छिन्नबाहवे
सात्यकिः कौरवेन्द्राय खड्गेनापाहरच्छिरः
Prayopavishtaya rane parthena chhinnabahave
Satyakih kauravendraya khadgenapaharachchhirah
118.37
नाभ्यनन्दन्त तत्सैन्याः सात्यकिं तेन कर्मणा
अर्जुनेन हतं पूर्वं यज्जघान कुरूद्वहम्
Nabhyanandanta tatsainyah satyakim tena karmana
Arjunena hatam purvam yajjaghana kurudvaham
118.38
सहस्राक्षसमं तत्र सिद्धचारणमानवाः
भूरिश्रवसमालोक्य युद्धे प्रायगतं हतम्
Sahasrakshasamam tatra siddhacharanamanavah
Bhurishravasamalokya yuddhe prayagatam hatam
118.39
अपूजयन्त तं देवा विस्मितास्तस्य कर्मभिः
पक्षवादांश्च बहुशः प्रावदंस्तस्य सैनिकाः
Apujayanta tam deva vismitastasya karmabhih
Pakshavadanshcha bahushah pravadanstasya sainikah
118.40
न वार्ष्णेयस्यापराधो भवितव्यं हि तत्तथा
तस्मान्मन्युर्न वः कार्यः क्रोधो दुःखकरो नृणाम्
Na varshneyasyaparadho bhavitavyam hi tattatha
Tasmanmanyurna vah karyah krodho duhkhakaro nrinam
118.41
हन्तव्यश्चैष वीरेण नात्र कार्या विचारणा
विहितो ह्यस्य धात्रैव मृत्युः सात्यकिराहवे
Hantavyashchaisha virena natra karya vicharana
Vihito hyasya dhatraiva mrityuh satyakirahave
118.42
सात्यकिरुवाच
न हन्तव्यो न हन्तव्य इति यन्मां प्रभाषथ
धर्मवादैरधर्मिष्ठा धर्मकञ्चुकमास्थिताः
Satyakiruvacha
Na hantavyo na hantavya iti yanmam prabhashatha
Dharmavadairadharmishtha dharmakanchukamasthitah
118.43
यदा बालः सुभद्रायाः सुतः शस्त्रविनाकृतः
युष्माभिर्निहतो युद्धे तदा धर्मः क्व वो गतः
Yada balah subhadrayah sutah shastravinakritah
Yushmabhirnihato yuddhe tada dharmah kva vo gatah
118.44
मया त्वेतत्प्रतिज्ञातं क्षेपे कस्मिंश्चिदेव हि
यो मां निष्पिष्य संग्रामे जीवन्हन्यात्पदा रुषा
स मे वध्यो भवेच्छत्रुर्यद्यपि स्यान्मुनिव्रतः
Maya tvetatpratigyatam kshepe kasminshchideva hi
Yo mam nishpishya sangrame jivanhanyatpada rusha
Sa me vadhyo bhavechchhatruryadyapi syanmunivratah
118.45
चेष्टमानं प्रतीघाते सभुजं मां सचक्षुषः
मन्यध्वं मृतमित्येवमेतद्वो बुद्धिलाघवम्
युक्तो ह्यस्य प्रतीघातः कृतो मे कुरुपुंगवाः
Cheshtamanam pratighate sabhujam mam sachakshushah
Manyadhvam mritamityevametadvo buddhilaghavam
Yukto hyasya pratighatah krito me kurupungavah
118.46
यत्तु पार्थेन मत्स्नेहात्स्वां प्रतिज्ञां च रक्षता
सखड्गोऽस्य हृतो बाहुरेतेनैवास्मि वञ्चितः
Yattu parthena matsnehatsvam pratigyam cha rakshata
Sakhadgosya hrito bahuretenaivasmi vanchitah
118.47
भवितव्यं च यद्भावि दैवं चेष्टयतीव च
सोऽयं हतो विमर्देऽस्मिन्किमत्राधर्मचेष्टितम्
Bhavitavyam cha yadbhavi daivam cheshtayativa cha
Soyam hato vimardesminkimatradharmacheshtitam
118.48
अपि चायं पुरा गीतः श्लोको वाल्मीकिना भुवि
पीडाकरममित्राणां यत्स्यात्कर्तव्यमेव तत्
Api chayam pura gitah shloko valmikina bhuvi
Pidakaramamitranam yatsyatkartavyameva tat
118.49
संजय उवाच
एवमुक्ते महाराज सर्वे कौरवपाण्डवाः
न स्म किंचिदभाषन्त मनसा समपूजयन्
Sanjaya uvacha
Evamukte maharaja sarve kauravapandavah
Na sma kinchidabhashanta manasa samapujayan
118.50
मन्त्रैर्हि पूतस्य महाध्वरेषु; यशस्विनो भूरिसहस्रदस्य
मुनेरिवारण्यगतस्य तस्य; न तत्र कश्चिद्वधमभ्यनन्दत्
Mantrairhi putasya mahadhvareshu; yashasvino bhurisahasradasya
Munerivaranyagatasya tasya; na tatra kashchidvadhamabhyanandat
118.51
सुनीलकेशं वरदस्य तस्य; शूरस्य पारावतलोहिताक्षम्
अश्वस्य मेध्यस्य शिरो निकृत्तं; न्यस्तं हविर्धानमिवोत्तरेण
Sunilakesham varadasya tasya; shurasya paravatalohitaksham
Ashvasya medhyasya shiro nikrittam; nyastam havirdhanamivottarena
118.52
स तेजसा शस्त्रहतेन पूतो; महाहवे देहवरं विसृज्य
आक्रामदूर्ध्वं वरदो वरार्हो; व्यावृत्य धर्मेण परेण रोदसी
Sa tejasa shastrahatena puto; mahahave dehavaram visrijya
Akramadurdhvam varado vararho; vyavritya dharmena parena rodasi