UtshovChapter 117
117.1
संजय उवाच
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य सात्वतं युद्धदुर्मदम्
क्रोधाद्भूरिश्रवा राजन्सहसा समुपाद्रवत्
Sanjaya uvacha
Tamapatantam samprekshya satvatam yuddhadurmadam
Krodhadbhurishrava rajansahasa samupadravat
117.2
तमब्रवीन्महाबाहुः कौरव्यः शिनिपुंगवम्
अद्य प्राप्तोऽसि दिष्ट्या मे चक्षुर्विषयमित्युत
Tamabravinmahabahuh kauravyah shinipungavam
Adya praptosi dishtya me chakshurvishayamityuta
117.3
चिराभिलषितं काममद्य प्राप्स्यामि संयुगे
न हि मे मोक्ष्यसे जीवन्यदि नोत्सृजसे रणम्
Chirabhilashitam kamamadya prapsyami sanyuge
Na hi me mokshyase jivanyadi notsrijase ranam
117.4
अद्य त्वां समरे हत्वा नित्यं शूराभिमानिनम्
नन्दयिष्यामि दाशार्ह कुरुराजं सुयोधनम्
Adya tvam samare hatva nityam shurabhimaninam
Nandayishyami dasharha kururajam suyodhanam
117.5
अद्य मद्बाणनिर्दग्धं पतितं धरणीतले
द्रक्ष्यतस्त्वां रणे वीरौ सहितौ केशवार्जुनौ
Adya madbananirdagdham patitam dharanitale
Drakshyatastvam rane virau sahitau keshavarjunau
117.6
अद्य धर्मसुतो राजा श्रुत्वा त्वां निहतं मया
सव्रीडो भविता सद्यो येनासीह प्रवेशितः
Adya dharmasuto raja shrutva tvam nihatam maya
Savrido bhavita sadyo yenasiha praveshitah
117.7
अद्य मे विक्रमं पार्थो विज्ञास्यति धनंजयः
त्वयि भूमौ विनिहते शयाने रुधिरोक्षिते
Adya me vikramam partho vigyasyati dhananjayah
Tvayi bhumau vinihate shayane rudhirokshite
117.8
चिराभिलषितो ह्यद्य त्वया सह समागमः
पुरा देवासुरे युद्धे शक्रस्य बलिना यथा
Chirabhilashito hyadya tvaya saha samagamah
Pura devasure yuddhe shakrasya balina yatha
117.9
अद्य युद्धं महाघोरं तव दास्यामि सात्वत
ततो ज्ञास्यसि तत्त्वेन मद्वीर्यबलपौरुषम्
Adya yuddham mahaghoram tava dasyami satvata
Tato gyasyasi tattvena madviryabalapaurusham
117.10
अद्य संयमनीं याता मया त्वं निहतो रणे
यथा रामानुजेनाजौ रावणिर्लक्ष्मणेन वै
Adya sanyamanim yata maya tvam nihato rane
Yatha ramanujenajau ravanirlakshmanena vai
117.11
अद्य कृष्णश्च पार्थश्च धर्मराजश्च माधव
हते त्वयि निरुत्साहा रणं त्यक्ष्यन्त्यसंशयम्
Adya krishnashcha parthashcha dharmarajashcha madhava
Hate tvayi nirutsaha ranam tyakshyantyasanshayam
117.12
अद्य तेऽपचितिं कृत्वा शितैर्माधव सायकैः
तत्स्त्रियो नन्दयिष्यामि ये त्वया निहता रणे
Adya tepachitim kritva shitairmadhava sayakaih
Tatstriyo nandayishyami ye tvaya nihata rane
117.13
चक्षुर्विषयसंप्राप्तो न त्वं माधव मोक्ष्यसे
सिंहस्य विषयं प्राप्तो यथा क्षुद्रमृगस्तथा
Chakshurvishayasamprapto na tvam madhava mokshyase
Sinhasya vishayam prapto yatha kshudramrigastatha
117.14
युयुधानस्तु तं राजन्प्रत्युवाच हसन्निव
कौरवेय न संत्रासो विद्यते मम संयुगे
Yuyudhanastu tam rajanpratyuvacha hasanniva
Kauraveya na santraso vidyate mama sanyuge
117.15
स मां निहन्यात्संग्रामे यो मां कुर्यान्निरायुधम्
समास्तु शाश्वतीर्हन्याद्यो मां हन्याद्धि संयुगे
Sa mam nihanyatsangrame yo mam kuryannirayudham
Samastu shashvatirhanyadyo mam hanyaddhi sanyuge
117.16
किं मृषोक्तेन बहुना कर्मणा तु समाचर
शारदस्येव मेघस्य गर्जितं निष्फलं हि ते
Kim mrishoktena bahuna karmana tu samachara
Sharadasyeva meghasya garjitam nishphalam hi te
117.17
श्रुत्वैतद्गर्जितं वीर हास्यं हि मम जायते
चिरकालेप्सितं लोके युद्धमद्यास्तु कौरव
Shrutvaitadgarjitam vira hasyam hi mama jayate
Chirakalepsitam loke yuddhamadyastu kaurava
117.18
त्वरते मे मतिस्तात त्वयि युद्धाभिकाङ्क्षिणि
नाहत्वा संनिवर्तिष्ये त्वामद्य पुरुषाधम
Tvarate me matistata tvayi yuddhabhikankshini
Nahatva sannivartishye tvamadya purushadhama
117.19
अन्योन्यं तौ तदा वाग्भिस्तक्षन्तौ नरपुंगवौ
जिघांसू परमक्रुद्धावभिजघ्नतुराहवे
Anyonyam tau tada vagbhistakshantau narapungavau
Jighansu paramakruddhavabhijaghnaturahave
117.20
समेतौ तौ नरव्याघ्रौ शुष्मिणौ स्पर्धिनौ रणे
द्विरदाविव संक्रुद्धौ वाशितार्थे मदोत्कटौ
Sametau tau naravyaghrau shushminau spardhinau rane
Dviradaviva sankruddhau vashitarthe madotkatau
117.21
भूरिश्रवाः सात्यकिश्च ववर्षतुररिंदमौ
शरवर्षाणि भीमानि मेघाविव परस्परम्
Bhurishravah satyakishcha vavarshaturarindamau
Sharavarshani bhimani meghaviva parasparam
117.22
सौमदत्तिस्तु शैनेयं प्रच्छाद्येषुभिराशुगैः
जिघांसुर्भरतश्रेष्ठ विव्याध निशितैः शरैः
Saumadattistu shaineyam prachchhadyeshubhirashugaih
Jighansurbharatashreshtha vivyadha nishitaih sharaih
117.23
दशभिः सात्यकिं विद्ध्वा सौमदत्तिरथापरान्
मुमोच निशितान्बाणाञ्जिघांसुः शिनिपुंगवम्
Dashabhih satyakim viddhva saumadattirathaparan
Mumocha nishitanbananjighansuh shinipungavam
117.24
तानस्य विशिखांस्तीक्ष्णानन्तरिक्षे विशां पते
अप्राप्तानस्त्रमायाभिरग्रसत्सात्यकिः प्रभो
Tanasya vishikhanstikshnanantarikshe visham pate
Apraptanastramayabhiragrasatsatyakih prabho
117.25
तौ पृथक्शरवर्षाभ्यामवर्षेतां परस्परम्
उत्तमाभिजनौ वीरौ कुरुवृष्णियशस्करौ
Tau prithaksharavarshabhyamavarshetam parasparam
Uttamabhijanau virau kuruvrishniyashaskarau
117.26
तौ नखैरिव शार्दूलौ दन्तैरिव महाद्विपौ
रथशक्तिभिरन्योन्यं विशिखैश्चाप्यकृन्तताम्
Tau nakhairiva shardulau dantairiva mahadvipau
Rathashaktibhiranyonyam vishikhaishchapyakrintatam
117.27
निर्भिदन्तौ हि गात्राणि विक्षरन्तौ च शोणितम्
व्यष्टम्भयेतामन्योन्यं प्राणद्यूताभिदेविनौ
Nirbhidantau hi gatrani viksharantau cha shonitam
Vyashtambhayetamanyonyam pranadyutabhidevinau
117.28
एवमुत्तमकर्माणौ कुरुवृष्णियशस्करौ
परस्परमयुध्येतां वारणाविव यूथपौ
Evamuttamakarmanau kuruvrishniyashaskarau
Parasparamayudhyetam varanaviva yuthapau
117.29
तावदीर्घेण कालेन ब्रह्मलोकपुरस्कृतौ
जिगीषन्तौ परं स्थानमन्योन्यमभिजघ्नतुः
Tavadirghena kalena brahmalokapuraskritau
Jigishantau param sthanamanyonyamabhijaghnatuh
117.30
सात्यकिः सौमदत्तिश्च शरवृष्ट्या परस्परम्
हृष्टवद्धार्तराष्ट्राणां पश्यतामभ्यवर्षताम्
Satyakih saumadattishcha sharavrishtya parasparam
Hrishtavaddhartarashtranam pashyatamabhyavarshatam
117.31
संप्रैक्षन्त जनास्तत्र युध्यमानौ युधां पती
यूथपौ वाशिताहेतोः प्रयुद्धाविव कुञ्जरौ
Sampraikshanta janastatra yudhyamanau yudham pati
Yuthapau vashitahetoh prayuddhaviva kunjarau
117.32
अन्योन्यस्य हयान्हत्वा धनुषी विनिकृत्य च
विरथावसियुद्धाय समेयातां महारणे
Anyonyasya hayanhatva dhanushi vinikritya cha
Virathavasiyuddhaya sameyatam maharane
117.33
आर्षभे चर्मणी चित्रे प्रगृह्य विपुले शुभे
विकोशौ चाप्यसी कृत्वा समरे तौ विचेरतुः
Arshabhe charmani chitre pragrihya vipule shubhe
Vikoshau chapyasi kritva samare tau vicheratuh
117.34
चरन्तौ विविधान्मार्गान्मण्डलानि च भागशः
मुहुराजघ्नतुः क्रुद्धावन्योन्यमरिमर्दनौ
Charantau vividhanmarganmandalani cha bhagashah
Muhurajaghnatuh kruddhavanyonyamarimardanau
117.35
सखड्गौ चित्रवर्माणौ सनिष्काङ्गदभूषणौ
रणे रणोत्कटौ राजन्नन्योन्यं पर्यकर्षताम्
Sakhadgau chitravarmanau sanishkangadabhushanau
Rane ranotkatau rajannanyonyam paryakarshatam
117.36
मुहूर्तमिव राजेन्द्र परिकृष्य परस्परम्
पश्यतां सर्वसैन्यानां वीरावाश्वसतां पुनः
Muhurtamiva rajendra parikrishya parasparam
Pashyatam sarvasainyanam viravashvasatam punah
117.37
असिभ्यां चर्मणी शुभ्रे विपुले च शरावरे
निकृत्य पुरुषव्याघ्रौ बाहुयुद्धं प्रचक्रतुः
Asibhyam charmani shubhre vipule cha sharavare
Nikritya purushavyaghrau bahuyuddham prachakratuh
117.38
व्यूढोरस्कौ दीर्घभुजौ नियुद्धकुशलावुभौ
बाहुभिः समसज्जेतामायसैः परिघैरिव
Vyudhoraskau dirghabhujau niyuddhakushalavubhau
Bahubhih samasajjetamayasaih parighairiva
117.39
तयोरासन्भुजाघाता निग्रहप्रग्रहौ तथा
शिक्षाबलसमुद्भूताः सर्वयोधप्रहर्षणाः
Tayorasanbhujaghata nigrahapragrahau tatha
Shikshabalasamudbhutah sarvayodhapraharshanah
117.40
तयोर्नृवरयो राजन्समरे युध्यमानयोः
भीमोऽभवन्महाशब्दो वज्रपर्वतयोरिव
Tayornrivarayo rajansamare yudhyamanayoh
Bhimobhavanmahashabdo vajraparvatayoriva
117.41
द्विपाविव विषाणाग्रैः शृङ्गैरिव महर्षभौ
युयुधाते महात्मानौ कुरुसात्वतपुंगवौ
Dvipaviva vishanagraih shringairiva maharshabhau
Yuyudhate mahatmanau kurusatvatapungavau
117.42
क्षीणायुधे सात्वते युध्यमाने; ततोऽब्रवीदर्जुनं वासुदेवः
पश्यस्वैनं विरथं युध्यमानं; रणे केतुं सर्वधनुर्धराणाम्
Kshinayudhe satvate yudhyamane; tatobravidarjunam vasudevah
Pashyasvainam viratham yudhyamanam; rane ketum sarvadhanurdharanam
117.43
प्रविष्टो भारतीं सेनां तव पाण्डव पृष्ठतः
योधितश्च महावीर्यैः सर्वैर्भारत भारतैः
Pravishto bharatim senam tava pandava prishthatah
Yodhitashcha mahaviryaih sarvairbharata bharataih
117.44
परिश्रान्तो युधां श्रेष्ठः संप्राप्तो भूरिदक्षिणम्
युद्धकाङ्क्षिणमायान्तं नैतत्सममिवार्जुन
Parishranto yudham shreshthah samprapto bhuridakshinam
Yuddhakankshinamayantam naitatsamamivarjuna
117.45
ततो भूरिश्रवाः क्रुद्धः सात्यकिं युद्धदुर्मदम्
उद्यम्य न्यहनद्राजन्मत्तो मत्तमिव द्विपम्
Tato bhurishravah kruddhah satyakim yuddhadurmadam
Udyamya nyahanadrajanmatto mattamiva dvipam
117.46
रथस्थयोर्द्वयोर्युद्धे क्रुद्धयोर्योधमुख्ययोः
केशवार्जुनयो राजन्समरे प्रेक्षमाणयोः
Rathasthayordvayoryuddhe kruddhayoryodhamukhyayoh
Keshavarjunayo rajansamare prekshamanayoh
117.47
अथ कृष्णो महाबाहुरर्जुनं प्रत्यभाषत
पश्य वृष्ण्यन्धकव्याघ्रं सौमदत्तिवशं गतम्
Atha krishno mahabahurarjunam pratyabhashata
Pashya vrishnyandhakavyaghram saumadattivasham gatam
117.48
परिश्रान्तं गतं भूमौ कृत्वा कर्म सुदुष्करम्
तवान्तेवासिनं शूरं पालयार्जुन सात्यकिम्
Parishrantam gatam bhumau kritva karma sudushkaram
Tavantevasinam shuram palayarjuna satyakim
117.49
न वशं यज्ञशीलस्य गच्छेदेष वरारिहन्
त्वत्कृते पुरुषव्याघ्र तदाशु क्रियतां विभो
Na vasham yagyashilasya gachchhedesha vararihan
Tvatkrite purushavyaghra tadashu kriyatam vibho
117.50
अथाब्रवीद्धृष्टमना वासुदेवं धनंजयः
पश्य वृष्णिप्रवीरेण क्रीडन्तं कुरुपुंगवम्
महाद्विपेनेव वने मत्तेन हरियूथपम्
Athabraviddhrishtamana vasudevam dhananjayah
Pashya vrishnipravirena kridantam kurupungavam
Mahadvipeneva vane mattena hariyuthapam
117.51
हाहाकारो महानासीत्सैन्यानां भरतर्षभ
यदुद्यम्य महाबाहुः सात्यकिं न्यहनद्भुवि
Hahakaro mahanasitsainyanam bharatarshabha
Yadudyamya mahabahuh satyakim nyahanadbhuvi
117.52
स सिंह इव मातङ्गं विकर्षन्भूरिदक्षिणः
व्यरोचत कुरुश्रेष्ठः सात्वतप्रवरं युधि
Sa sinha iva matangam vikarshanbhuridakshinah
Vyarochata kurushreshthah satvatapravaram yudhi
117.53
अथ कोशाद्विनिष्कृष्य खड्गं भूरिश्रवा रणे
मूर्धजेषु निजग्राह पदा चोरस्यताडयत्
Atha koshadvinishkrishya khadgam bhurishrava rane
Murdhajeshu nijagraha pada chorasyatadayat
117.54
तथा तु परिकृष्यन्तं दृष्ट्वा सात्वतमाहवे
वासुदेवस्ततो राजन्भूयोऽर्जुनमभाषत
Tatha tu parikrishyantam drishtva satvatamahave
Vasudevastato rajanbhuyorjunamabhashata
117.55
पश्य वृष्ण्यन्धकव्याघ्रं सौमदत्तिवशं गतम्
तव शिष्यं महाबाहो धनुष्यनवरं त्वया
Pashya vrishnyandhakavyaghram saumadattivasham gatam
Tava shishyam mahabaho dhanushyanavaram tvaya
117.56
असत्यो विक्रमः पार्थ यत्र भूरिश्रवा रणे
विशेषयति वार्ष्णेयं सात्यकिं सत्यविक्रमम्
Asatyo vikramah partha yatra bhurishrava rane
Visheshayati varshneyam satyakim satyavikramam
117.57
एवमुक्तो महाबाहुर्वासुदेवेन पाण्डवः
मनसा पूजयामास भूरिश्रवसमाहवे
Evamukto mahabahurvasudevena pandavah
Manasa pujayamasa bhurishravasamahave
117.58
विकर्षन्सात्वतश्रेष्ठं क्रीडमान इवाहवे
संहर्षयति मां भूयः कुरूणां कीर्तिवर्धनः
Vikarshansatvatashreshtham kridamana ivahave
Sanharshayati mam bhuyah kurunam kirtivardhanah
117.59
प्रवरं वृष्णिवीराणां यन्न हन्याद्धि सात्यकिम्
महाद्विपमिवारण्ये मृगेन्द्र इव कर्षति
Pravaram vrishniviranam yanna hanyaddhi satyakim
Mahadvipamivaranye mrigendra iva karshati
117.60
एवं तु मनसा राजन्पार्थः संपूज्य कौरवम्
वासुदेवं महाबाहुरर्जुनः प्रत्यभाषत
Evam tu manasa rajanparthah sampujya kauravam
Vasudevam mahabahurarjunah pratyabhashata
117.61
सैन्धवासक्तदृष्टित्वान्नैनं पश्यामि माधव
एष त्वसुकरं कर्म यादवार्थे करोम्यहम्
Saindhavasaktadrishtitvannainam pashyami madhava
Esha tvasukaram karma yadavarthe karomyaham
117.62
इत्युक्त्वा वचनं कुर्वन्वासुदेवस्य पाण्डवः
सखड्गं यज्ञशीलस्य पत्रिणा बाहुमच्छिनत्
Ityuktva vachanam kurvanvasudevasya pandavah
Sakhadgam yagyashilasya patrina bahumachchhinat