UtshovChapter 110
110.1
धृतराष्ट्र उवाच
दैवमेव परं मन्ये धिक्पौरुषमनर्थकम्
यत्राधिरथिरायस्तो नातरत्पाण्डवं रणे
Dhritarashtra uvacha
Daivameva param manye dhikpaurushamanarthakam
Yatradhirathirayasto nataratpandavam rane
110.2
कर्णः पार्थान्सगोविन्दाञ्जेतुमुत्सहते रणे
न च कर्णसमं योधं लोके पश्यामि कंचन
इति दुर्योधनस्याहमश्रौषं जल्पतो मुहुः
Karnah parthansagovindanjetumutsahate rane
Na cha karnasamam yodham loke pashyami kanchana
Iti duryodhanasyahamashrausham jalpato muhuh
110.3
कर्णो हि बलवाञ्शूरो दृढधन्वा जितक्लमः
इति मामब्रवीत्सूत मन्दो दुर्योधनः पुरा
Karno hi balavanshuro dridhadhanva jitaklamah
Iti mamabravitsuta mando duryodhanah pura
110.4
वसुषेणसहायं मां नालं देवापि संयुगे
किमु पाण्डुसुता राजन्गतसत्त्वा विचेतसः
Vasushenasahayam mam nalam devapi sanyuge
Kimu pandusuta rajangatasattva vichetasah
110.5
तत्र तं निर्जितं दृष्ट्वा भुजंगमिव निर्विषम्
युद्धात्कर्णमपक्रान्तं किं स्विद्दुर्योधनोऽब्रवीत्
Tatra tam nirjitam drishtva bhujangamiva nirvisham
Yuddhatkarnamapakrantam kim svidduryodhanobravit
110.6
अहो दुर्मुखमेवैकं युद्धानामविशारदम्
प्रावेशयद्धुतवहं पतंगमिव मोहितः
Aho durmukhamevaikam yuddhanamavisharadam
Praveshayaddhutavaham patangamiva mohitah
110.7
अश्वत्थामा मद्रराजः कृपः कर्णश्च संगताः
न शक्ताः प्रमुखे स्थातुं नूनं भीमस्य संजय
Ashvatthama madrarajah kripah karnashcha sangatah
Na shaktah pramukhe sthatum nunam bhimasya sanjaya
110.8
तेऽपि चास्य महाघोरं बलं नागायुतोपमम्
जानन्तो व्यवसायं च क्रूरं मारुततेजसः
Tepi chasya mahaghoram balam nagayutopamam
Jananto vyavasayam cha kruram marutatejasah
110.9
किमर्थं क्रूरकर्माणं यमकालान्तकोपमम्
बलसंरम्भवीर्यज्ञाः कोपयिष्यन्ति संयुगे
Kimartham krurakarmanam yamakalantakopamam
Balasanrambhaviryagyah kopayishyanti sanyuge
110.10
कर्णस्त्वेको महाबाहुः स्वबाहुबलमाश्रितः
भीमसेनमनादृत्य रणेऽयुध्यत सूतजः
Karnastveko mahabahuh svabahubalamashritah
Bhimasenamanadritya raneyudhyata sutajah
110.11
योऽजयत्समरे कर्णं पुरंदर इवासुरम्
न स पाण्डुसुतो जेतुं शक्यः केनचिदाहवे
Yojayatsamare karnam purandara ivasuram
Na sa pandusuto jetum shakyah kenachidahave
110.12
द्रोणं यः संप्रमथ्यैकः प्रविष्टो मम वाहिनीम्
भीमो धनंजयान्वेषी कस्तमर्छेज्जिजीविषुः
Dronam yah sampramathyaikah pravishto mama vahinim
Bhimo dhananjayanveshi kastamarchhejjijivishuh
110.13
को हि संजय भीमस्य स्थातुमुत्सहतेऽग्रतः
उद्यताशनिवज्रस्य महेन्द्रस्येव दानवः
Ko hi sanjaya bhimasya sthatumutsahategratah
Udyatashanivajrasya mahendrasyeva danavah
110.14
प्रेतराजपुरं प्राप्य निवर्तेतापि मानवः
न भीमसेनं संप्राप्य निवर्तेत कदाचन
Pretarajapuram prapya nivartetapi manavah
Na bhimasenam samprapya nivarteta kadachana
110.15
पतंगा इव वह्निं ते प्राविशन्नल्पचेतसः
ये भीमसेनं संक्रुद्धमभ्यधावन्विमोहिताः
Patanga iva vahnim te pravishannalpachetasah
Ye bhimasenam sankruddhamabhyadhavanvimohitah
110.16
यत्तत्सभायां भीमेन मम पुत्रवधाश्रयम्
शप्तं संरम्भिणोग्रेण कुरूणां शृण्वतां तदा
Yattatsabhayam bhimena mama putravadhashrayam
Shaptam sanrambhinogrena kurunam shrinvatam tada
110.17
तन्नूनमभिसंचिन्त्य दृष्ट्वा कर्णं च निर्जितम्
दुःशासनः सह भ्रात्रा भयाद्भीमादुपारमत्
Tannunamabhisanchintya drishtva karnam cha nirjitam
Duhshasanah saha bhratra bhayadbhimaduparamat
110.18
यश्च संजय दुर्बुद्धिरब्रवीत्समितौ मुहुः
कर्णो दुःशासनोऽहं च जेष्यामो युधि पाण्डवान्
Yashcha sanjaya durbuddhirabravitsamitau muhuh
Karno duhshasanoham cha jeshyamo yudhi pandavan
110.19
स नूनं विरथं दृष्ट्वा कर्णं भीमेन निर्जितम्
प्रत्याख्यानाच्च कृष्णस्य भृशं तप्यति संजय
Sa nunam viratham drishtva karnam bhimena nirjitam
Pratyakhyanachcha krishnasya bhrisham tapyati sanjaya
110.20
दृष्ट्वा भ्रातॄन्हतान्युद्धे भीमसेनेन दंशितान्
आत्मापराधात्सुमहन्नूनं तप्यति पुत्रकः
Drishtva bhratrinhatanyuddhe bhimasenena danshitan
Atmaparadhatsumahannunam tapyati putrakah
110.21
को हि जीवितमन्विच्छन्प्रतीपं पाण्डवं व्रजेत्
भीमं भीमायुधं क्रुद्धं साक्षात्कालमिव स्थितम्
Ko hi jivitamanvichchhanpratipam pandavam vrajet
Bhimam bhimayudham kruddham sakshatkalamiva sthitam
110.22
वडवामुखमध्यस्थो मुच्येतापि हि मानवः
न भीममुखसंप्राप्तो मुच्येतेति मतिर्मम
Vadavamukhamadhyastho muchyetapi hi manavah
Na bhimamukhasamprapto muchyeteti matirmama
110.23
न पाण्डवा न पाञ्चाला न च केशवसात्यकी
जानन्ति युधि संरब्धा जीवितं परिरक्षितुम्
Na pandava na panchala na cha keshavasatyaki
Jananti yudhi sanrabdha jivitam parirakshitum
110.24
संजय उवाच
यत्संशोचसि कौरव्य वर्तमाने जनक्षये
त्वमस्य जगतो मूलं विनाशस्य न संशयः
Sanjaya uvacha
Yatsanshochasi kauravya vartamane janakshaye
Tvamasya jagato mulam vinashasya na sanshayah
110.25
स्वयं वैरं महत्कृत्वा पुत्राणां वचने स्थितः
उच्यमानो न गृह्णीषे मर्त्यः पथ्यमिवौषधम्
Svayam vairam mahatkritva putranam vachane sthitah
Uchyamano na grihnishe martyah pathyamivaushadham
110.26
स्वयं पीत्वा महाराज कालकूटं सुदुर्जरम्
तस्येदानीं फलं कृत्स्नमवाप्नुहि नरोत्तम
Svayam pitva maharaja kalakutam sudurjaram
Tasyedanim phalam kritsnamavapnuhi narottama
110.27
यत्तु कुत्सयसे योधान्युध्यमानान्यथाबलम्
अत्र ते वर्णयिष्यामि यथा युद्धमवर्तत
Yattu kutsayase yodhanyudhyamananyathabalam
Atra te varnayishyami yatha yuddhamavartata
110.28
दृष्ट्वा कर्णं तु पुत्रास्ते भीमसेनपराजितम्
नामृष्यन्त महेष्वासाः सोदर्याः पञ्च मारिष
Drishtva karnam tu putraste bhimasenaparajitam
Namrishyanta maheshvasah sodaryah pancha marisha
110.29
दुर्मर्षणो दुःसहश्च दुर्मदो दुर्धरो जयः
पाण्डवं चित्रसंनाहास्तं प्रतीपमुपाद्रवन्
Durmarshano duhsahashcha durmado durdharo jayah
Pandavam chitrasannahastam pratipamupadravan
110.30
ते समन्तान्महाबाहुं परिवार्य वृकोदरम्
दिशः शरैः समावृण्वञ्शलभानामिव व्रजैः
Te samantanmahabahum parivarya vrikodaram
Dishah sharaih samavrinvanshalabhanamiva vrajaih
110.31
आगच्छतस्तान्सहसा कुमारान्देवरूपिणः
प्रतिजग्राह समरे भीमसेनो हसन्निव
Agachchhatastansahasa kumarandevarupinah
Pratijagraha samare bhimaseno hasanniva
110.32
तव दृष्ट्वा तु तनयान्भीमसेनसमीपगान्
अभ्यवर्तत राधेयो भीमसेनं महाबलम्
Tava drishtva tu tanayanbhimasenasamipagan
Abhyavartata radheyo bhimasenam mahabalam
110.33
विसृजन्विशिखान्राजन्स्वर्णपुङ्खाञ्शिलाशितान्
तं तु भीमोऽभ्ययात्तूर्णं वार्यमाणः सुतैस्तव
Visrijanvishikhanrajansvarnapunkhanshilashitan
Tam tu bhimobhyayatturnam varyamanah sutaistava
110.34
कुरवस्तु ततः कर्णं परिवार्य समन्ततः
अवाकिरन्भीमसेनं शरैः संनतपर्वभिः
Kuravastu tatah karnam parivarya samantatah
Avakiranbhimasenam sharaih sannataparvabhih
110.35
तान्बाणैः पञ्चविंशत्या साश्वान्राजन्नरर्षभान्
ससूतान्भीमधनुषो भीमो निन्ये यमक्षयम्
Tanbanaih panchavinshatya sashvanrajannararshabhan
Sasutanbhimadhanusho bhimo ninye yamakshayam
110.36
प्रापतन्स्यन्दनेभ्यस्ते सार्धं सूतैर्गतासवः
चित्रपुष्पधरा भग्ना वातेनेव महाद्रुमाः
Prapatansyandanebhyaste sardham sutairgatasavah
Chitrapushpadhara bhagna vateneva mahadrumah
110.37
तत्राद्भुतमपश्याम भीमसेनस्य विक्रमम्
संवार्याधिरथिं बाणैर्यज्जघान तवात्मजान्
Tatradbhutamapashyama bhimasenasya vikramam
Sanvaryadhirathim banairyajjaghana tavatmajan
110.38
स वार्यमाणो भीमेन शितैर्बाणैः समन्ततः
सूतपुत्रो महाराज भीमसेनमवैक्षत
Sa varyamano bhimena shitairbanaih samantatah
Sutaputro maharaja bhimasenamavaikshata
110.39
तं भीमसेनः संरम्भात्क्रोधसंरक्तलोचनः
विस्फार्य सुमहच्चापं मुहुः कर्णमवैक्षत
Tam bhimasenah sanrambhatkrodhasanraktalochanah
Vispharya sumahachchapam muhuh karnamavaikshata