UtshovChapter 109
109.1
संजय उवाच
स तथा विरथः कर्णः पुनर्भीमेन निर्जितः
रथमन्यं समास्थाय सद्यो विव्याध पाण्डवम्
Sanjaya uvacha
Sa tatha virathah karnah punarbhimena nirjitah
Rathamanyam samasthaya sadyo vivyadha pandavam
109.2
महागजाविवासाद्य विषाणाग्रैः परस्परम्
शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैरन्योन्यमभिजघ्नतुः
Mahagajavivasadya vishanagraih parasparam
Sharaih purnayatotsrishtairanyonyamabhijaghnatuh
109.3
अथ कर्णः शरव्रातैर्भीमं बलवदर्दयत्
ननाद बलवन्नादं पुनर्विव्याध चोरसि
Atha karnah sharavratairbhimam balavadardayat
Nanada balavannadam punarvivyadha chorasi
109.4
तं भीमो दशभिर्बाणैः प्रत्यविध्यदजिह्मगैः
पुनर्विव्याध विंशत्या शराणां नतपर्वणाम्
Tam bhimo dashabhirbanaih pratyavidhyadajihmagaih
Punarvivyadha vinshatya sharanam nataparvanam
109.5
कर्णस्तु नवभिर्भीमं विद्ध्वा राजन्स्तनान्तरे
ध्वजमेकेन विव्याध सायकेन शितेन ह
Karnastu navabhirbhimam viddhva rajanstanantare
Dhvajamekena vivyadha sayakena shitena ha
109.6
सायकानां ततः पार्थस्त्रिषष्ट्या प्रत्यविध्यत
तोत्त्रैरिव महानागं कशाभिरिव वाजिनम्
Sayakanam tatah parthastrishashtya pratyavidhyata
Tottrairiva mahanagam kashabhiriva vajinam
109.7
सोऽतिविद्धो महाराज पाण्डवेन यशस्विना
सृक्विणी लेलिहन्वीरः क्रोधसंरक्तलोचनः
Sotividdho maharaja pandavena yashasvina
Srikvini lelihanvirah krodhasanraktalochanah
109.8
ततः शरं महाराज सर्वकायावदारणम्
प्राहिणोद्भीमसेनाय बलायेन्द्र इवाशनिम्
Tatah sharam maharaja sarvakayavadaranam
Prahinodbhimasenaya balayendra ivashanim
109.9
स निर्भिद्य रणे पार्थं सूतपुत्रधनुश्च्युतः
अगच्छद्दारयन्भूमिं चित्रपुङ्खः शिलीमुखः
Sa nirbhidya rane partham sutaputradhanushchyutah
Agachchhaddarayanbhumim chitrapunkhah shilimukhah
109.10
सर्वशैक्यां चतुष्किष्कुं गुर्वीं रुक्माङ्गदां गदाम्
प्राहिणोत्सूतपुत्राय षडस्रामविचारयन्
Sarvashaikyam chatushkishkum gurvim rukmangadam gadam
Prahinotsutaputraya shadasramavicharayan
109.11
तया जघानाधिरथेः सदश्वान्साधुवाहिनः
गदया भारतः क्रुद्धो वज्रेणेन्द्र इवासुरान्
Taya jaghanadhiratheh sadashvansadhuvahinah
Gadaya bharatah kruddho vajrenendra ivasuran
109.12
ततो भीमो महाबाहुः क्षुराभ्यां भरतर्षभ
ध्वजमाधिरथेश्छित्त्वा सूतमभ्यहनत्तदा
Tato bhimo mahabahuh kshurabhyam bharatarshabha
Dhvajamadhiratheshchhittva sutamabhyahanattada
109.13
हताश्वसूतमुत्सृज्य रथं स पतितध्वजम्
विस्फारयन्धनुः कर्णस्तस्थौ भारत दुर्मनाः
Hatashvasutamutsrijya ratham sa patitadhvajam
Vispharayandhanuh karnastasthau bharata durmanah
109.14
तत्राद्भुतमपश्याम राधेयस्य पराक्रमम्
विरथो रथिनां श्रेष्ठो वारयामास यद्रिपुम्
Tatradbhutamapashyama radheyasya parakramam
Viratho rathinam shreshtho varayamasa yadripum
109.15
विरथं तं रथश्रेष्ठं दृष्ट्वाधिरथिमाहवे
दुर्योधनस्ततो राजन्नभ्यभाषत दुर्मुखम्
Viratham tam rathashreshtham drishtvadhirathimahave
Duryodhanastato rajannabhyabhashata durmukham
109.16
एष दुर्मुख राधेयो भीमेन विरथीकृतः
तं रथेन नरश्रेष्ठं संपादय महारथम्
Esha durmukha radheyo bhimena virathikritah
Tam rathena narashreshtham sampadaya maharatham
109.17
दुर्योधनवचः श्रुत्वा ततो भारत दुर्मुखः
त्वरमाणोऽभ्ययात्कर्णं भीमं चावारयच्छरैः
Duryodhanavachah shrutva tato bharata durmukhah
Tvaramanobhyayatkarnam bhimam chavarayachchharaih
109.18
दुर्मुखं प्रेक्ष्य संग्रामे सूतपुत्रपदानुगम्
वायुपुत्रः प्रहृष्टोऽभूत्सृक्किणी परिलेलिहन्
Durmukham prekshya sangrame sutaputrapadanugam
Vayuputrah prahrishtobhutsrikkini parilelihan
109.19
ततः कर्णं महाराज वारयित्वा शिलीमुखैः
दुर्मुखाय रथं शीघ्रं प्रेषयामास पाण्डवः
Tatah karnam maharaja varayitva shilimukhaih
Durmukhaya ratham shighram preshayamasa pandavah
109.20
तस्मिन्क्षणे महाराज नवभिर्नतपर्वभिः
सुपुङ्खैर्दुर्मुखं भीमः शरैर्निन्ये यमक्षयम्
Tasminkshane maharaja navabhirnataparvabhih
Supunkhairdurmukham bhimah sharairninye yamakshayam
109.21
ततस्तमेवाधिरथिः स्यन्दनं दुर्मुखे हते
आस्थितः प्रबभौ राजन्दीप्यमान इवांशुमान्
Tatastamevadhirathih syandanam durmukhe hate
Asthitah prababhau rajandipyamana ivanshuman
109.22
शयानं भिन्नमर्माणं दुर्मुखं शोणितोक्षितम्
दृष्ट्वा कर्णोऽश्रुपूर्णाक्षो मुहूर्तं नाभ्यवर्तत
Shayanam bhinnamarmanam durmukham shonitokshitam
Drishtva karnoshrupurnaksho muhurtam nabhyavartata
109.23
तं गतासुमतिक्रम्य कृत्वा कर्णः प्रदक्षिणम्
दीर्घमुष्णं श्वसन्वीरो न किंचित्प्रत्यपद्यत
Tam gatasumatikramya kritva karnah pradakshinam
Dirghamushnam shvasanviro na kinchitpratyapadyata
109.24
तस्मिंस्तु विवरे राजन्नाराचान्गार्ध्रवाससः
प्राहिणोत्सूतपुत्राय भीमसेनश्चतुर्दश
Tasminstu vivare rajannarachangardhravasasah
Prahinotsutaputraya bhimasenashchaturdasha
109.25
ते तस्य कवचं भित्त्वा स्वर्णपुङ्खा महौजसः
हेमचित्रा महाराज द्योतयन्तो दिशो दश
Te tasya kavacham bhittva svarnapunkha mahaujasah
Hemachitra maharaja dyotayanto disho dasha
109.26
अपिबन्सूतपुत्रस्य शोणितं रक्तभोजनाः
क्रुद्धा इव मनुष्येन्द्र भुजगाः कालचोदिताः
Apibansutaputrasya shonitam raktabhojanah
Kruddha iva manushyendra bhujagah kalachoditah
109.27
प्रसर्पमाणा मेदिन्यां ते व्यरोचन्त मार्गणाः
अर्धप्रविष्टाः संरब्धा बिलानीव महोरगाः
Prasarpamana medinyam te vyarochanta marganah
Ardhapravishtah sanrabdha bilaniva mahoragah
109.28
तं प्रत्यविध्यद्राधेयो जाम्बूनदविभूषितैः
चतुर्दशभिरत्युग्रैर्नाराचैरविचारयन्
Tam pratyavidhyadradheyo jambunadavibhushitaih
Chaturdashabhiratyugrairnarachairavicharayan
109.29
ते भीमसेनस्य भुजं सव्यं निर्भिद्य पत्रिणः
प्राविशन्मेदिनीं भीमाः क्रौञ्चं पत्ररथा इव
Te bhimasenasya bhujam savyam nirbhidya patrinah
Pravishanmedinim bhimah krauncham patraratha iva
109.30
ते व्यरोचन्त नाराचाः प्रविशन्तो वसुंधराम्
गच्छत्यस्तं दिनकरे दीप्यमाना इवांशवः
Te vyarochanta narachah pravishanto vasundharam
Gachchhatyastam dinakare dipyamana ivanshavah
109.31
स निर्भिन्नो रणे भीमो नाराचैर्मर्मभेदिभिः
सुस्राव रुधिरं भूरि पर्वतः सलिलं यथा
Sa nirbhinno rane bhimo narachairmarmabhedibhih
Susrava rudhiram bhuri parvatah salilam yatha
109.32
स भीमस्त्रिभिरायस्तः सूतपुत्रं पतत्रिभिः
सुपर्णवेगैर्विव्याध सारथिं चास्य सप्तभिः
Sa bhimastribhirayastah sutaputram patatribhih
Suparnavegairvivyadha sarathim chasya saptabhih
109.33
स विह्वलो महाराज कर्णो भीमबलार्दितः
प्राद्रवज्जवनैरश्वै रणं हित्वा महायशाः
Sa vihvalo maharaja karno bhimabalarditah
Pradravajjavanairashvai ranam hitva mahayashah
109.34
भीमसेनस्तु विस्फार्य चापं हेमपरिष्कृतम्
आहवेऽतिरथोऽतिष्ठज्ज्वलन्निव हुताशनः
Bhimasenastu vispharya chapam hemaparishkritam
Ahavetirathotishthajjvalanniva hutashanah