UtshovChapter 103
103.1
संजय उवाच
तमुत्तीर्णं रथानीकात्तमसो भास्करं यथा
दिधारयिषुराचार्यः शरवर्षैरवाकिरत्
Sanjaya uvacha
Tamuttirnam rathanikattamaso bhaskaram yatha
Didharayishuracharyah sharavarshairavakirat
103.2
पिबन्निव शरौघांस्तान्द्रोणचापवरातिगान्
सोऽभ्यवर्तत सोदर्यान्मायया मोहयन्बलम्
Pibanniva sharaughanstandronachapavaratigan
Sobhyavartata sodaryanmayaya mohayanbalam
103.3
तं मृधे वेगमास्थाय परं परमधन्विनः
चोदितास्तव पुत्रैश्च सर्वतः पर्यवारयन्
Tam mridhe vegamasthaya param paramadhanvinah
Choditastava putraishcha sarvatah paryavarayan
103.4
स तथा संवृतो भीमः प्रहसन्निव भारत
उदयच्छद्गदां तेभ्यो घोरां तां सिंहवन्नदन्
अवासृजच्च वेगेन तेषु तान्प्रमथद्बली
Sa tatha sanvrito bhimah prahasanniva bharata
Udayachchhadgadam tebhyo ghoram tam sinhavannadan
Avasrijachcha vegena teshu tanpramathadbali
103.5
सेन्द्राशनिरिवेन्द्रेण प्रविद्धा संहतात्मना
घोषेण महता राजन्पूरयित्वेव मेदिनीम्
ज्वलन्ती तेजसा भीमा त्रासयामास ते सुतान्
Sendrashanirivendrena praviddha sanhatatmana
Ghoshena mahata rajanpurayitveva medinim
Jvalanti tejasa bhima trasayamasa te sutan
103.6
तां पतन्तीं महावेगां दृष्ट्वा तेजोभिसंवृताम्
प्राद्रवंस्तावकाः सर्वे नदन्तो भैरवान्रवान्
Tam patantim mahavegam drishtva tejobhisanvritam
Pradravanstavakah sarve nadanto bhairavanravan
103.7
तं च शब्दमसंसह्यं तस्याः संलक्ष्य मारिष
प्रापतन्मनुजास्तत्र रथेभ्यो रथिनस्तदा
Tam cha shabdamasansahyam tasyah sanlakshya marisha
Prapatanmanujastatra rathebhyo rathinastada
103.8
स तान्विद्राव्य कौन्तेयः संख्येऽमित्रान्दुरासदः
सुपर्ण इव वेगेन पक्षिराडत्यगाच्चमूम्
Sa tanvidravya kaunteyah sankhyemitrandurasadah
Suparna iva vegena pakshiradatyagachchamum
103.9
तथा तं विप्रकुर्वाणं रथयूथपयूथपम्
भारद्वाजो महाराज भीमसेनं समभ्ययात्
Tatha tam viprakurvanam rathayuthapayuthapam
Bharadvajo maharaja bhimasenam samabhyayat
103.10
द्रोणस्तु समरे भीमं वारयित्वा शरोर्मिभिः
अकरोत्सहसा नादं पाण्डूनां भयमादधत्
Dronastu samare bhimam varayitva sharormibhih
Akarotsahasa nadam pandunam bhayamadadhat
103.11
तद्युद्धमासीत्सुमहद्घोरं देवासुरोपमम्
द्रोणस्य च महाराज भीमस्य च महात्मनः
Tadyuddhamasitsumahadghoram devasuropamam
Dronasya cha maharaja bhimasya cha mahatmanah
103.12
यदा तु विशिखैस्तीक्ष्णैर्द्रोणचापविनिःसृतैः
वध्यन्ते समरे वीराः शतशोऽथ सहस्रशः
Yada tu vishikhaistikshnairdronachapavinihsritaih
Vadhyante samare virah shatashotha sahasrashah
103.13
ततो रथादवप्लुत्य वेगमास्थाय पाण्डवः
निमील्य नयने राजन्पदातिर्द्रोणमभ्ययात्
Tato rathadavaplutya vegamasthaya pandavah
Nimilya nayane rajanpadatirdronamabhyayat
103.14
यथा हि गोवृषो वर्षं प्रतिगृह्णाति लीलया
तथा भीमो नरव्याघ्रः शरवर्षं समग्रहीत्
Yatha hi govrisho varsham pratigrihnati lilaya
Tatha bhimo naravyaghrah sharavarsham samagrahit
103.15
स वध्यमानः समरे रथं द्रोणस्य मारिष
ईषायां पाणिना गृह्य प्रचिक्षेप महाबलः
Sa vadhyamanah samare ratham dronasya marisha
Ishayam panina grihya prachikshepa mahabalah
103.16
द्रोणस्तु सत्वरो राजन्क्षिप्तो भीमेन संयुगे
रथमन्यं समास्थाय व्यूहद्वारमुपाययौ
Dronastu satvaro rajankshipto bhimena sanyuge
Rathamanyam samasthaya vyuhadvaramupayayau
103.17
तस्मिन्क्षणे तस्य यन्ता तूर्णमश्वानचोदयत्
भीमसेनस्य कौरव्य तदद्भुतमिवाभवत्
Tasminkshane tasya yanta turnamashvanachodayat
Bhimasenasya kauravya tadadbhutamivabhavat
103.18
ततः स्वरथमास्थाय भीमसेनो महाबलः
अभ्यवर्तत वेगेन तव पुत्रस्य वाहिनीम्
Tatah svarathamasthaya bhimaseno mahabalah
Abhyavartata vegena tava putrasya vahinim
103.19
स मृद्नन्क्षत्रियानाजौ वातो वृक्षानिवोद्धतः
अगच्छद्दारयन्सेनां सिन्धुवेगो नगानिव
Sa mridnankshatriyanajau vato vrikshanivoddhatah
Agachchhaddarayansenam sindhuvego naganiva
103.20
भोजानीकं समासाद्य हार्दिक्येनाभिरक्षितम्
प्रमथ्य बहुधा राजन्भीमसेनः समभ्ययात्
Bhojanikam samasadya hardikyenabhirakshitam
Pramathya bahudha rajanbhimasenah samabhyayat
103.21
संत्रासयन्ननीकानि तलशब्देन मारिष
अजयत्सर्वसैन्यानि शार्दूल इव गोवृषान्
Santrasayannanikani talashabdena marisha
Ajayatsarvasainyani shardula iva govrishan
103.22
भोजानीकमतिक्रम्य काम्बोजानां च वाहिनीम्
तथा म्लेच्छगणांश्चान्यान्बहून्युद्धविशारदान्
Bhojanikamatikramya kambojanam cha vahinim
Tatha mlechchhagananshchanyanbahunyuddhavisharadan
103.23
सात्यकिं चापि संप्रेक्ष्य युध्यमानं नरर्षभम्
रथेन यत्तः कौन्तेयो वेगेन प्रययौ तदा
Satyakim chapi samprekshya yudhyamanam nararshabham
Rathena yattah kaunteyo vegena prayayau tada
103.24
भीमसेनो महाराज द्रष्टुकामो धनंजयम्
अतीत्य समरे योधांस्तावकान्पाण्डुनन्दनः
Bhimaseno maharaja drashtukamo dhananjayam
Atitya samare yodhanstavakanpandunandanah
103.25
सोऽपश्यदर्जुनं तत्र युध्यमानं नरर्षभम्
सैन्धवस्य वधार्थं हि पराक्रान्तं पराक्रमी
Sopashyadarjunam tatra yudhyamanam nararshabham
Saindhavasya vadhartham hi parakrantam parakrami
103.26
अर्जुनं तत्र दृष्ट्वाथ चुक्रोश महतो रवान्
तं तु तस्य महानादं पार्थः शुश्राव नर्दतः
Arjunam tatra drishtvatha chukrosha mahato ravan
Tam tu tasya mahanadam parthah shushrava nardatah
103.27
ततः पार्थो महानादं मुञ्चन्वै माधवश्च ह
अभ्ययातां महाराज नर्दन्तौ गोवृषाविव
Tatah partho mahanadam munchanvai madhavashcha ha
Abhyayatam maharaja nardantau govrishaviva
103.28
वासुदेवार्जुनौ श्रुत्वा निनादं तस्य शुष्मिणः
पुनः पुनः प्रणदतां दिदृक्षन्तौ वृकोदरम्
Vasudevarjunau shrutva ninadam tasya shushminah
Punah punah pranadatam didrikshantau vrikodaram
103.29
भीमसेनरवं श्रुत्वा फल्गुनस्य च धन्विनः
अप्रीयत महाराज धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
Bhimasenaravam shrutva phalgunasya cha dhanvinah
Apriyata maharaja dharmaputro yudhishthirah
103.30
विशोकश्चाभवद्राजा श्रुत्वा तं निनदं महत्
धनंजयस्य च रणे जयमाशास्तवान्विभुः
Vishokashchabhavadraja shrutva tam ninadam mahat
Dhananjayasya cha rane jayamashastavanvibhuh
103.31
तथा तु नर्दमाने वै भीमसेने रणोत्कटे
स्मितं कृत्वा महाबाहुर्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
Tatha tu nardamane vai bhimasene ranotkate
Smitam kritva mahabahurdharmaputro yudhishthirah
103.32
हृद्गतं मनसा प्राह ध्यात्वा धर्मभृतां वरः
दत्ता भीम त्वया संवित्कृतं गुरुवचस्तथा
Hridgatam manasa praha dhyatva dharmabhritam varah
Datta bhima tvaya sanvitkritam guruvachastatha
103.33
न हि तेषां जयो युद्धे येषां द्वेष्टासि पाण्डव
दिष्ट्या जीवति संग्रामे सव्यसाची धनंजयः
Na hi tesham jayo yuddhe yesham dveshtasi pandava
Dishtya jivati sangrame savyasachi dhananjayah
103.34
दिष्ट्या च कुशली वीरः सात्यकिः सत्यविक्रमः
दिष्ट्या शृणोमि गर्जन्तौ वासुदेवधनंजयौ
Dishtya cha kushali virah satyakih satyavikramah
Dishtya shrinomi garjantau vasudevadhananjayau
103.35
येन शक्रं रणे जित्वा तर्पितो हव्यवाहनः
स हन्ता द्विषतां संख्ये दिष्ट्या जीवति फल्गुनः
Yena shakram rane jitva tarpito havyavahanah
Sa hanta dvishatam sankhye dishtya jivati phalgunah
103.36
यस्य बाहुबलं सर्वे वयमाश्रित्य जीविताः
स हन्ता रिपुसैन्यानां दिष्ट्या जीवति फल्गुनः
Yasya bahubalam sarve vayamashritya jivitah
Sa hanta ripusainyanam dishtya jivati phalgunah
103.37
निवातकवचा येन देवैरपि सुदुर्जयाः
निर्जिता रथिनैकेन दिष्ट्या पार्थः स जीवति
Nivatakavacha yena devairapi sudurjayah
Nirjita rathinaikena dishtya parthah sa jivati
103.38
कौरवान्सहितान्सर्वान्गोग्रहार्थे समागतान्
योऽजयन्मत्स्यनगरे दिष्ट्या पार्थः स जीवति
Kauravansahitansarvangograharthe samagatan
Yojayanmatsyanagare dishtya parthah sa jivati
103.39
कालकेयसहस्राणि चतुर्दश महारणे
योऽवधीद्भुजवीर्येण दिष्ट्या पार्थः स जीवति
Kalakeyasahasrani chaturdasha maharane
Yovadhidbhujaviryena dishtya parthah sa jivati
103.40
गन्धर्वराजं बलिनं दुर्योधनकृतेन वै
जितवान्योऽस्त्रवीर्येण दिष्ट्या पार्थः स जीवति
Gandharvarajam balinam duryodhanakritena vai
Jitavanyostraviryena dishtya parthah sa jivati
103.41
किरीटमाली बलवाञ्श्वेताश्वः कृष्णसारथिः
मम प्रियश्च सततं दिष्ट्या जीवति फल्गुनः
Kiritamali balavanshvetashvah krishnasarathih
Mama priyashcha satatam dishtya jivati phalgunah
103.42
पुत्रशोकाभिसंतप्तश्चिकीर्षुः कर्म दुष्करम्
जयद्रथवधान्वेषी प्रतिज्ञां कृतवान्हि यः
कच्चित्स सैन्धवं संख्ये हनिष्यति धनंजयः
Putrashokabhisantaptashchikirshuh karma dushkaram
Jayadrathavadhanveshi pratigyam kritavanhi yah
Kachchitsa saindhavam sankhye hanishyati dhananjayah
103.43
कच्चित्तीर्णप्रतिज्ञं हि वासुदेवेन रक्षितम्
अनस्तमित आदित्ये समेष्याम्यहमर्जुनम्
Kachchittirnapratigyam hi vasudevena rakshitam
Anastamita aditye sameshyamyahamarjunam
103.44
कच्चित्सैन्धवको राजा दुर्योधनहिते रतः
नन्दयिष्यत्यमित्राणि फल्गुनेन निपातितः
Kachchitsaindhavako raja duryodhanahite ratah
Nandayishyatyamitrani phalgunena nipatitah
103.45
कच्चिद्दुर्योधनो राजा फल्गुनेन निपातितम्
दृष्ट्वा सैन्धवकं संख्ये शममस्मासु धास्यति
Kachchidduryodhano raja phalgunena nipatitam
Drishtva saindhavakam sankhye shamamasmasu dhasyati
103.46
दृष्ट्वा विनिहतान्भ्रातॄन्भीमसेनेन संयुगे
कच्चिद्दुर्योधनो मन्दः शममस्मासु धास्यति
Drishtva vinihatanbhratrinbhimasenena sanyuge
Kachchidduryodhano mandah shamamasmasu dhasyati
103.47
दृष्ट्वा चान्यान्बहून्योधान्पातितान्धरणीतले
कच्चिद्दुर्योधनो मन्दः पश्चात्तापं करिष्यति
Drishtva chanyanbahunyodhanpatitandharanitale
Kachchidduryodhano mandah pashchattapam karishyati
103.48
कच्चिद्भीष्मेण नो वैरमेकेनैव प्रशाम्यति
शेषस्य रक्षणार्थं च संधास्यति सुयोधनः
Kachchidbhishmena no vairamekenaiva prashamyati
Sheshasya rakshanartham cha sandhasyati suyodhanah
103.49
एवं बहुविधं तस्य चिन्तयानस्य पार्थिव
कृपयाभिपरीतस्य घोरं युद्धमवर्तत
Evam bahuvidham tasya chintayanasya parthiva
Kripayabhiparitasya ghoram yuddhamavartata