UtshovChapter 102
102.1
संजय उवाच
व्यूहेष्वालोड्यमानेषु पाण्डवानां ततस्ततः
सुदूरमन्वयुः पार्थाः पाञ्चालाः सह सोमकैः
Sanjaya uvacha
Vyuheshvalodyamaneshu pandavanam tatastatah
Suduramanvayuh parthah panchalah saha somakaih
102.2
वर्तमाने तथा रौद्रे संग्रामे लोमहर्षणे
प्रक्षये जगतस्तीव्रे युगान्त इव भारत
Vartamane tatha raudre sangrame lomaharshane
Prakshaye jagatastivre yuganta iva bharata
102.3
द्रोणे युधि पराक्रान्ते नर्दमाने मुहुर्मुहुः
पाञ्चालेषु च क्षीणेषु वध्यमानेषु पाण्डुषु
Drone yudhi parakrante nardamane muhurmuhuh
Panchaleshu cha kshineshu vadhyamaneshu pandushu
102.4
नापश्यच्छरणं किंचिद्धर्मराजो युधिष्ठिरः
चिन्तयामास राजेन्द्र कथमेतद्भविष्यति
Napashyachchharanam kinchiddharmarajo yudhishthirah
Chintayamasa rajendra kathametadbhavishyati
102.5
तत्रावेक्ष्य दिशः सर्वाः सव्यसाचिदिदृक्षया
युधिष्ठिरो ददर्शाथ नैव पार्थं न माधवम्
Tatravekshya dishah sarvah savyasachididrikshaya
Yudhishthiro dadarshatha naiva partham na madhavam
102.6
सोऽपश्यन्नरशार्दूलं वानरर्षभलक्षणम्
गाण्डीवस्य च निर्घोषमशृण्वन्व्यथितेन्द्रियः
Sopashyannarashardulam vanararshabhalakshanam
Gandivasya cha nirghoshamashrinvanvyathitendriyah
102.7
अपश्यन्सात्यकिं चापि वृष्णीनां प्रवरं रथम्
चिन्तयाभिपरीताङ्गो धर्मराजो युधिष्ठिरः
नाध्यगच्छत्तदा शान्तिं तावपश्यन्नरर्षभौ
Apashyansatyakim chapi vrishninam pravaram ratham
Chintayabhiparitango dharmarajo yudhishthirah
Nadhyagachchhattada shantim tavapashyannararshabhau
102.8
लोकोपक्रोशभीरुत्वाद्धर्मराजो महायशाः
अचिन्तयन्महाबाहुः शैनेयस्य रथं प्रति
Lokopakroshabhirutvaddharmarajo mahayashah
Achintayanmahabahuh shaineyasya ratham prati
102.9
पदवीं प्रेषितश्चैव फल्गुनस्य मया रणे
शैनेयः सात्यकिः सत्यो मित्राणामभयंकरः
Padavim preshitashchaiva phalgunasya maya rane
Shaineyah satyakih satyo mitranamabhayankarah
102.10
तदिदं ह्येकमेवासीद्द्विधा जातं ममाद्य वै
सात्यकिश्च हि मे ज्ञेयः पाण्डवश्च धनंजयः
Tadidam hyekamevasiddvidha jatam mamadya vai
Satyakishcha hi me gyeyah pandavashcha dhananjayah
102.11
सात्यकिं प्रेषयित्वा तु पाण्डवस्य पदानुगम्
सात्वतस्यापि कं युद्धे प्रेषयिष्ये पदानुगम्
Satyakim preshayitva tu pandavasya padanugam
Satvatasyapi kam yuddhe preshayishye padanugam
102.12
करिष्यामि प्रयत्नेन भ्रातुरन्वेषणं यदि
युयुधानमनन्विष्य लोको मां गर्हयिष्यति
Karishyami prayatnena bhraturanveshanam yadi
Yuyudhanamananvishya loko mam garhayishyati
102.13
भ्रातुरन्वेषणं कृत्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः
परित्यजति वार्ष्णेयं सात्यकिं सत्यविक्रमम्
Bhraturanveshanam kritva dharmarajo yudhishthirah
Parityajati varshneyam satyakim satyavikramam
102.14
लोकापवादभीरुत्वात्सोऽहं पार्थं वृकोदरम्
पदवीं प्रेषयिष्यामि माधवस्य महात्मनः
Lokapavadabhirutvatsoham partham vrikodaram
Padavim preshayishyami madhavasya mahatmanah
102.15
यथैव च मम प्रीतिरर्जुने शत्रुसूदने
तथैव वृष्णिवीरेऽपि सात्वते युद्धदुर्मदे
Yathaiva cha mama pritirarjune shatrusudane
Tathaiva vrishnivirepi satvate yuddhadurmade
102.16
अतिभारे नियुक्तश्च मया शैनेयनन्दनः
स तु मित्रोपरोधेन गौरवाच्च महाबलः
प्रविष्टो भारतीं सेनां मकरः सागरं यथा
Atibhare niyuktashcha maya shaineyanandanah
Sa tu mitroparodhena gauravachcha mahabalah
Pravishto bharatim senam makarah sagaram yatha
102.17
असौ हि श्रूयते शब्दः शूराणामनिवर्तिनाम्
मिथः संयुध्यमानानां वृष्णिवीरेण धीमता
Asau hi shruyate shabdah shuranamanivartinam
Mithah sanyudhyamananam vrishnivirena dhimata
102.18
प्राप्तकालं सुबलवन्निश्चित्य बहुधा हि मे
तत्रैव पाण्डवेयस्य भीमसेनस्य धन्विनः
गमनं रोचते मह्यं यत्र यातौ महारथौ
Praptakalam subalavannishchitya bahudha hi me
Tatraiva pandaveyasya bhimasenasya dhanvinah
Gamanam rochate mahyam yatra yatau maharathau
102.19
न चाप्यसह्यं भीमस्य विद्यते भुवि किंचन
शक्तो ह्येष रणे यत्तान्पृथिव्यां सर्वधन्विनः
स्वबाहुबलमास्थाय प्रतिव्यूहितुमञ्जसा
Na chapyasahyam bhimasya vidyate bhuvi kinchana
Shakto hyesha rane yattanprithivyam sarvadhanvinah
Svabahubalamasthaya prativyuhitumanjasa
102.20
यस्य बाहुबलं सर्वे समाश्रित्य महात्मनः
वनवासान्निवृत्ताः स्म न च युद्धेषु निर्जिताः
Yasya bahubalam sarve samashritya mahatmanah
Vanavasannivrittah sma na cha yuddheshu nirjitah
102.21
इतो गते भीमसेने सात्वतं प्रति पाण्डवे
सनाथौ भवितारौ हि युधि सात्वतफल्गुनौ
Ito gate bhimasene satvatam prati pandave
Sanathau bhavitarau hi yudhi satvataphalgunau
102.22
कामं त्वशोचनीयौ तौ रणे सात्वतफल्गुनौ
रक्षितौ वासुदेवेन स्वयं चास्त्रविशारदौ
Kamam tvashochaniyau tau rane satvataphalgunau
Rakshitau vasudevena svayam chastravisharadau
102.23
अवश्यं तु मया कार्यमात्मनः शोकनाशनम्
तस्माद्भीमं नियोक्ष्यामि सात्वतस्य पदानुगम्
ततः प्रतिकृतं मन्ये विधानं सात्यकिं प्रति
Avashyam tu maya karyamatmanah shokanashanam
Tasmadbhimam niyokshyami satvatasya padanugam
Tatah pratikritam manye vidhanam satyakim prati
102.24
एवं निश्चित्य मनसा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
यन्तारमब्रवीद्राजन्भीमं प्रति नयस्व माम्
Evam nishchitya manasa dharmaputro yudhishthirah
Yantaramabravidrajanbhimam prati nayasva mam
102.25
धर्मराजवचः श्रुत्वा सारथिर्हयकोविदः
रथं हेमपरिष्कारं भीमान्तिकमुपानयत्
Dharmarajavachah shrutva sarathirhayakovidah
Ratham hemaparishkaram bhimantikamupanayat
102.26
भीमसेनमनुप्राप्य प्राप्तकालमनुस्मरन्
कश्मलं प्राविशद्राजा बहु तत्र समादिशन्
Bhimasenamanuprapya praptakalamanusmaran
Kashmalam pravishadraja bahu tatra samadishan
102.27
यः सदेवान्सगन्धर्वान्दैत्यांश्चैकरथोऽजयत्
तस्य लक्ष्म न पश्यामि भीमसेनानुजस्य ते
Yah sadevansagandharvandaityanshchaikarathojayat
Tasya lakshma na pashyami bhimasenanujasya te
102.28
ततोऽब्रवीद्धर्मराजं भीमसेनस्तथागतम्
नैवाद्राक्षं न चाश्रौषं तव कश्मलमीदृशम्
Tatobraviddharmarajam bhimasenastathagatam
Naivadraksham na chashrausham tava kashmalamidrisham
102.29
पुरा हि दुःखदीर्णानां भवान्गतिरभूद्धि नः
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजेन्द्र शाधि किं करवाणि ते
Pura hi duhkhadirnanam bhavangatirabhuddhi nah
Uttishthottishtha rajendra shadhi kim karavani te
102.30
न ह्यसाध्यमकार्यं वा विद्यते मम मानद
आज्ञापय कुरुश्रेष्ठ मा च शोके मनः कृथाः
Na hyasadhyamakaryam va vidyate mama manada
Agyapaya kurushreshtha ma cha shoke manah krithah
102.31
तमब्रवीदश्रुपूर्णः कृष्णसर्प इव श्वसन्
भीमसेनमिदं वाक्यं प्रम्लानवदनो नृपः
Tamabravidashrupurnah krishnasarpa iva shvasan
Bhimasenamidam vakyam pramlanavadano nripah
102.32
यथा शङ्खस्य निर्घोषः पाञ्चजन्यस्य श्रूयते
प्रेरितो वासुदेवेन संरब्धेन यशस्विना
नूनमद्य हतः शेते तव भ्राता धनंजयः
Yatha shankhasya nirghoshah panchajanyasya shruyate
Prerito vasudevena sanrabdhena yashasvina
Nunamadya hatah shete tava bhrata dhananjayah
102.33
तस्मिन्विनिहते नूनं युध्यतेऽसौ जनार्दनः
यस्य सत्त्ववतो वीर्यमुपजीवन्ति पाण्डवाः
Tasminvinihate nunam yudhyatesau janardanah
Yasya sattvavato viryamupajivanti pandavah
102.34
यं भयेष्वभिगच्छन्ति सहस्राक्षमिवामराः
स शूरः सैन्धवप्रेप्सुरन्वयाद्भारतीं चमूम्
Yam bhayeshvabhigachchhanti sahasrakshamivamarah
Sa shurah saindhavaprepsuranvayadbharatim chamum
102.35
तस्य वै गमनं विद्मो भीम नावर्तनं पुनः
श्यामो युवा गुडाकेशो दर्शनीयो महाभुजः
Tasya vai gamanam vidmo bhima navartanam punah
Shyamo yuva gudakesho darshaniyo mahabhujah
102.36
व्यूढोरस्को महास्कन्धो मत्तद्विरदविक्रमः
चकोरनेत्रस्ताम्राक्षो द्विषतामघवर्धनः
Vyudhorasko mahaskandho mattadviradavikramah
Chakoranetrastamraksho dvishatamaghavardhanah
102.37
तदिदं मम भद्रं ते शोकस्थानमरिंदम
अर्जुनार्थं महाबाहो सात्वतस्य च कारणात्
Tadidam mama bhadram te shokasthanamarindama
Arjunartham mahabaho satvatasya cha karanat
102.38
वर्धते हविषेवाग्निरिध्यमानः पुनः पुनः
तस्य लक्ष्म न पश्यामि तेन विन्दामि कश्मलम्
Vardhate havishevagniridhyamanah punah punah
Tasya lakshma na pashyami tena vindami kashmalam
102.39
तं विद्धि पुरुषव्याघ्रं सात्वतं च महारथम्
स तं महारथं पश्चादनुयातस्तवानुजम्
तमपश्यन्महाबाहुमहं विन्दामि कश्मलम्
Tam viddhi purushavyaghram satvatam cha maharatham
Sa tam maharatham pashchadanuyatastavanujam
Tamapashyanmahabahumaham vindami kashmalam
102.40
तस्मात्कृष्णो रणे नूनं युध्यते युद्धकोविदः
यस्य वीर्यवतो वीर्यमुपजीवन्ति पाण्डवाः
Tasmatkrishno rane nunam yudhyate yuddhakovidah
Yasya viryavato viryamupajivanti pandavah
102.41
स तत्र गच्छ कौन्तेय यत्र यातो धनंजयः
सात्यकिश्च महावीर्यः कर्तव्यं यदि मन्यसे
वचनं मम धर्मज्ञ ज्येष्ठो भ्राता भवामि ते
Sa tatra gachchha kaunteya yatra yato dhananjayah
Satyakishcha mahaviryah kartavyam yadi manyase
Vachanam mama dharmagya jyeshtho bhrata bhavami te
102.42
न तेऽर्जुनस्तथा ज्ञेयो ज्ञातव्यः सात्यकिर्यथा
चिकीर्षुर्मत्प्रियं पार्थ प्रयातः सव्यसाचिनः
पदवीं दुर्गमां घोरामगम्यामकृतात्मभिः
Na terjunastatha gyeyo gyatavyah satyakiryatha
Chikirshurmatpriyam partha prayatah savyasachinah
Padavim durgamam ghoramagamyamakritatmabhih
102.43
भीमसेन उवाच
ब्रह्मेशानेन्द्रवरुणानवहद्यः पुरा रथः
तमास्थाय गतौ कृष्णौ न तयोर्विद्यते भयम्
Bhimasena uvacha
Brahmeshanendravarunanavahadyah pura rathah
Tamasthaya gatau krishnau na tayorvidyate bhayam
102.44
आज्ञां तु शिरसा बिभ्रदेष गच्छामि मा शुचः
समेत्य तान्नरव्याघ्रांस्तव दास्यामि संविदम्
Agyam tu shirasa bibhradesha gachchhami ma shuchah
Sametya tannaravyaghranstava dasyami sanvidam
102.45
संजय उवाच
एतावदुक्त्वा प्रययौ परिदाय युधिष्ठिरम्
धृष्टद्युम्नाय बलवान्सुहृद्भ्यश्च पुनः पुनः
धृष्टद्युम्नं चेदमाह भीमसेनो महाबलः
Sanjaya uvacha
Etavaduktva prayayau paridaya yudhishthiram
Dhrishtadyumnaya balavansuhridbhyashcha punah punah
Dhrishtadyumnam chedamaha bhimaseno mahabalah
102.46
विदितं ते महाबाहो यथा द्रोणो महारथः
ग्रहणे धर्मराजस्य सर्वोपायेन वर्तते
Viditam te mahabaho yatha drono maharathah
Grahane dharmarajasya sarvopayena vartate
102.47
न च मे गमने कृत्यं तादृक्पार्षत विद्यते
यादृशं रक्षणे राज्ञः कार्यमात्ययिकं हि नः
Na cha me gamane krityam tadrikparshata vidyate
Yadrisham rakshane ragyah karyamatyayikam hi nah
102.48
एवमुक्तोऽस्मि पार्थेन प्रतिवक्तुं स्म नोत्सहे
प्रयास्ये तत्र यत्रासौ मुमूर्षुः सैन्धवः स्थितः
धर्मराजस्य वचने स्थातव्यमविशङ्कया
Evamuktosmi parthena prativaktum sma notsahe
Prayasye tatra yatrasau mumurshuh saindhavah sthitah
Dharmarajasya vachane sthatavyamavishankaya
102.49
सोऽद्य यत्तो रणे पार्थं परिरक्ष युधिष्ठिरम्
एतद्धि सर्वकार्याणां परमं कृत्यमाहवे
Sodya yatto rane partham pariraksha yudhishthiram
Etaddhi sarvakaryanam paramam krityamahave
102.50
तमब्रवीन्महाराज धृष्टद्युम्नो वृकोदरम्
ईप्सितेन महाबाहो गच्छ पार्थाविचारयन्
Tamabravinmaharaja dhrishtadyumno vrikodaram
Ipsitena mahabaho gachchha parthavicharayan
102.51
नाहत्वा समरे द्रोणो धृष्टद्युम्नं कथंचन
निग्रहं धर्मराजस्य प्रकरिष्यति संयुगे
Nahatva samare drono dhrishtadyumnam kathanchana
Nigraham dharmarajasya prakarishyati sanyuge
102.52
ततो निक्षिप्य राजानं धृष्टद्युम्नाय पाण्डवः
अभिवाद्य गुरुं ज्येष्ठं प्रययौ यत्र फल्गुनः
Tato nikshipya rajanam dhrishtadyumnaya pandavah
Abhivadya gurum jyeshtham prayayau yatra phalgunah
102.53
परिष्वक्तस्तु कौन्तेयो धर्मराजेन भारत
आघ्रातश्च तथा मूर्ध्नि श्रावितश्चाशिषः शुभाः
Parishvaktastu kaunteyo dharmarajena bharata
Aghratashcha tatha murdhni shravitashchashishah shubhah
102.54
भीमसेनो महाबाहुः कवची शुभकुण्डली
साङ्गदः सतनुत्राणः सशरी रथिनां वरः
Bhimaseno mahabahuh kavachi shubhakundali
Sangadah satanutranah sashari rathinam varah
102.55
तस्य कार्ष्णायसं वर्म हेमचित्रं महर्द्धिमत्
विबभौ पर्वतश्लिष्टः सविद्युदिव तोयदः
Tasya karshnayasam varma hemachitram maharddhimat
Vibabhau parvatashlishtah savidyudiva toyadah
102.56
पीतरक्तासितसितैर्वासोभिश्च सुवेष्टितः
कण्ठत्राणेन च बभौ सेन्द्रायुध इवाम्बुदः
Pitaraktasitasitairvasobhishcha suveshtitah
Kanthatranena cha babhau sendrayudha ivambudah
102.57
प्रयाते भीमसेने तु तव सैन्यं युयुत्सया
पाञ्चजन्यरवो घोरः पुनरासीद्विशां पते
Prayate bhimasene tu tava sainyam yuyutsaya
Panchajanyaravo ghorah punarasidvisham pate
102.58
तं श्रुत्वा निनदं घोरं त्रैलोक्यत्रासनं महत्
पुनर्भीमं महाबाहुर्धर्मपुत्रोऽभ्यभाषत
Tam shrutva ninadam ghoram trailokyatrasanam mahat
Punarbhimam mahabahurdharmaputrobhyabhashata
102.59
एष वृष्णिप्रवीरेण ध्मातः सलिलजो भृशम्
पृथिवीं चान्तरिक्षं च विनादयति शङ्खराट्
Esha vrishnipravirena dhmatah salilajo bhrisham
Prithivim chantariksham cha vinadayati shankharat
102.60
नूनं व्यसनमापन्ने सुमहत्सव्यसाचिनि
कुरुभिर्युध्यते सार्धं सर्वैश्चक्रगदाधरः
Nunam vyasanamapanne sumahatsavyasachini
Kurubhiryudhyate sardham sarvaishchakragadadharah
102.61
नूनमार्या महत्कुन्ती पापमद्य निदर्शनम्
द्रौपदी च सुभद्रा च पश्यन्ति सह बन्धुभिः
Nunamarya mahatkunti papamadya nidarshanam
Draupadi cha subhadra cha pashyanti saha bandhubhih
102.62
स भीमस्त्वरया युक्तो याहि यत्र धनंजयः
मुह्यन्तीव हि मे सर्वा धनंजयदिदृक्षया
दिशः सप्रदिशः पार्थ सात्वतस्य च कारणात्
Sa bhimastvaraya yukto yahi yatra dhananjayah
Muhyantiva hi me sarva dhananjayadidrikshaya
Dishah sapradishah partha satvatasya cha karanat
102.63
गच्छ गच्छेति च पुनर्भीमसेनमभाषत
भृशं स प्रहितो भ्रात्रा भ्राता भ्रातुः प्रियंकरः
आहत्य दुन्दुभिं भीमः शङ्खं प्रध्माय चासकृत्
Gachchha gachchheti cha punarbhimasenamabhashata
Bhrisham sa prahito bhratra bhrata bhratuh priyankarah
Ahatya dundubhim bhimah shankham pradhmaya chasakrit
102.64
विनद्य सिंहनादं च ज्यां विकर्षन्पुनः पुनः
दर्शयन्घोरमात्मानममित्रान्सहसाभ्ययात्
Vinadya sinhanadam cha jyam vikarshanpunah punah
Darshayanghoramatmanamamitransahasabhyayat
102.65
तमूहुर्जवना दान्ता विकुर्वाणा हयोत्तमाः
विशोकेनाभिसंयत्ता मनोमारुतरंहसः
Tamuhurjavana danta vikurvana hayottamah
Vishokenabhisanyatta manomarutaranhasah
102.66
आरुजन्विरुजन्पार्थो ज्यां विकर्षंश्च पाणिना
सोऽवकर्षन्विकर्षंश्च सेनाग्रं समलोडयत्
Arujanvirujanpartho jyam vikarshanshcha panina
Sovakarshanvikarshanshcha senagram samalodayat
102.67
तं प्रयान्तं महाबाहुं पाञ्चालाः सहसोमकाः
पृष्ठतोऽनुययुः शूरा मघवन्तमिवामराः
Tam prayantam mahabahum panchalah sahasomakah
Prishthatonuyayuh shura maghavantamivamarah
102.68
तं ससेना महाराज सोदर्याः पर्यवारयन्
दुःशलश्चित्रसेनश्च कुण्डभेदी विविंशतिः
Tam sasena maharaja sodaryah paryavarayan
Duhshalashchitrasenashcha kundabhedi vivinshatih
102.69
दुर्मुखो दुःसहश्चैव विकर्णश्च शलस्तथा
विन्दानुविन्दौ सुमुखो दीर्घबाहुः सुदर्शनः
Durmukho duhsahashchaiva vikarnashcha shalastatha
Vindanuvindau sumukho dirghabahuh sudarshanah
102.70
वृन्दारकः सुहस्तश्च सुषेणो दीर्घलोचनः
अभयो रौद्रकर्मा च सुवर्मा दुर्विमोचनः
Vrindarakah suhastashcha susheno dirghalochanah
Abhayo raudrakarma cha suvarma durvimochanah
102.71
विविधै रथिनां श्रेष्ठाः सह सैन्यैः सहानुगैः
संयत्ताः समरे शूरा भीमसेनमुपाद्रवन्
Vividhai rathinam shreshthah saha sainyaih sahanugaih
Sanyattah samare shura bhimasenamupadravan
102.72
तान्समीक्ष्य तु कौन्तेयो भीमसेनः पराक्रमी
अभ्यवर्तत वेगेन सिंहः क्षुद्रमृगानिव
Tansamikshya tu kaunteyo bhimasenah parakrami
Abhyavartata vegena sinhah kshudramriganiva
102.73
ते महास्त्राणि दिव्यानि तत्र वीरा अदर्शयन्
वारयन्तः शरैर्भीमं मेघाः सूर्यमिवोदितम्
Te mahastrani divyani tatra vira adarshayan
Varayantah sharairbhimam meghah suryamivoditam
102.74
स तानतीत्य वेगेन द्रोणानीकमुपाद्रवत्
अग्रतश्च गजानीकं शरवर्षैरवाकिरत्
Sa tanatitya vegena dronanikamupadravat
Agratashcha gajanikam sharavarshairavakirat
102.75
सोऽचिरेणैव कालेन तद्गजानीकमाशुगैः
दिशः सर्वाः समभ्यस्य व्यधमत्पवनात्मजः
Sochirenaiva kalena tadgajanikamashugaih
Dishah sarvah samabhyasya vyadhamatpavanatmajah
102.76
त्रासिताः शरभस्येव गर्जितेन वने मृगाः
प्राद्रवन्द्विरदाः सर्वे नदन्तो भैरवान्रवान्
Trasitah sharabhasyeva garjitena vane mrigah
Pradravandviradah sarve nadanto bhairavanravan
102.77
पुनश्चातीत्य वेगेन द्रोणानीकमुपाद्रवत्
तमवारयदाचार्यो वेलेवोद्वृत्तमर्णवम्
Punashchatitya vegena dronanikamupadravat
Tamavarayadacharyo velevodvrittamarnavam
102.78
ललाटेऽताडयच्चैनं नाराचेन स्मयन्निव
ऊर्ध्वरश्मिरिवादित्यो विबभौ तत्र पाण्डवः
Lalatetadayachchainam narachena smayanniva
Urdhvarashmirivadityo vibabhau tatra pandavah
102.79
स मन्यमानस्त्वाचार्यो ममायं फल्गुनो यथा
भीमः करिष्यते पूजामित्युवाच वृकोदरम्
Sa manyamanastvacharyo mamayam phalguno yatha
Bhimah karishyate pujamityuvacha vrikodaram
102.80
भीमसेन न ते शक्यं प्रवेष्टुमरिवाहिनीम्
मामनिर्जित्य समरे शत्रुमध्ये महाबल
Bhimasena na te shakyam praveshtumarivahinim
Mamanirjitya samare shatrumadhye mahabala
102.81
यदि ते सोऽनुजः कृष्णः प्रविष्टोऽनुमते मम
अनीकं न तु शक्यं भोः प्रवेष्टुमिह वै त्वया
Yadi te sonujah krishnah pravishtonumate mama
Anikam na tu shakyam bhoh praveshtumiha vai tvaya
102.82
अथ भीमस्तु तच्छ्रुत्वा गुरोर्वाक्यमपेतभीः
क्रुद्धः प्रोवाच वै द्रोणं रक्तताम्रेक्षणः श्वसन्
Atha bhimastu tachchhrutva gurorvakyamapetabhih
Kruddhah provacha vai dronam raktatamrekshanah shvasan
102.83
तवार्जुनो नानुमते ब्रह्मबन्धो रणाजिरम्
प्रविष्टः स हि दुर्धर्षः शक्रस्यापि विशेद्बलम्
Tavarjuno nanumate brahmabandho ranajiram
Pravishtah sa hi durdharshah shakrasyapi vishedbalam
102.84
येन वै परमां पूजां कुर्वता मानितो ह्यसि
नार्जुनोऽहं घृणी द्रोण भीमसेनोऽस्मि ते रिपुः
Yena vai paramam pujam kurvata manito hyasi
Narjunoham ghrini drona bhimasenosmi te ripuh
102.85
पिता नस्त्वं गुरुर्बन्धुस्तथा पुत्रा हि ते वयम्
इति मन्यामहे सर्वे भवन्तं प्रणताः स्थिताः
Pita nastvam gururbandhustatha putra hi te vayam
Iti manyamahe sarve bhavantam pranatah sthitah
102.86
अद्य तद्विपरीतं ते वदतोऽस्मासु दृश्यते
यदि शत्रुं त्वमात्मानं मन्यसे तत्तथास्त्विह
एष ते सदृशं शत्रोः कर्म भीमः करोम्यहम्
Adya tadviparitam te vadatosmasu drishyate
Yadi shatrum tvamatmanam manyase tattathastviha
Esha te sadrisham shatroh karma bhimah karomyaham
102.87
अथोद्भ्राम्य गदां भीमः कालदण्डमिवान्तकः
द्रोणायावसृजद्राजन्स रथादवपुप्लुवे
Athodbhramya gadam bhimah kaladandamivantakah
Dronayavasrijadrajansa rathadavapupluve
102.88
साश्वसूतध्वजं यानं द्रोणस्यापोथयत्तदा
प्रामृद्नाच्च बहून्योधान्वायुर्वृक्षानिवौजसा
Sashvasutadhvajam yanam dronasyapothayattada
Pramridnachcha bahunyodhanvayurvrikshanivaujasa
102.89
तं पुनः परिवव्रुस्ते तव पुत्रा रथोत्तमम्
अन्यं च रथमास्थाय द्रोणः प्रहरतां वरः
Tam punah parivavruste tava putra rathottamam
Anyam cha rathamasthaya dronah praharatam varah
102.90
ततः क्रुद्धो महाराज भीमसेनः पराक्रमी
अग्रतः स्यन्दनानीकं शरवर्षैरवाकिरत्
Tatah kruddho maharaja bhimasenah parakrami
Agratah syandananikam sharavarshairavakirat
102.91
ते वध्यमानाः समरे तव पुत्रा महारथाः
भीमं भीमबलं युद्धेऽयोधयंस्तु जयैषिणः
Te vadhyamanah samare tava putra maharathah
Bhimam bhimabalam yuddheyodhayanstu jayaishinah
102.92
ततो दुःशासनः क्रुद्धो रथशक्तिं समाक्षिपत्
सर्वपारशवीं तीक्ष्णां जिघांसुः पाण्डुनन्दनम्
Tato duhshasanah kruddho rathashaktim samakshipat
Sarvaparashavim tikshnam jighansuh pandunandanam
102.93
आपतन्तीं महाशक्तिं तव पुत्रप्रचोदिताम्
द्विधा चिच्छेद तां भीमस्तदद्भुतमिवाभवत्
Apatantim mahashaktim tava putraprachoditam
Dvidha chichchheda tam bhimastadadbhutamivabhavat
102.94
अथान्यैर्निशितैर्बाणैः संक्रुद्धः कुण्डभेदिनम्
सुषेणं दीर्घनेत्रं च त्रिभिस्त्रीनवधीद्बली
Athanyairnishitairbanaih sankruddhah kundabhedinam
Sushenam dirghanetram cha tribhistrinavadhidbali
102.95
ततो वृन्दारकं वीरं कुरूणां कीर्तिवर्धनम्
पुत्राणां तव वीराणां युध्यतामवधीत्पुनः
Tato vrindarakam viram kurunam kirtivardhanam
Putranam tava viranam yudhyatamavadhitpunah
102.96
अभयं रौद्रकर्माणं दुर्विमोचनमेव च
त्रिभिस्त्रीनवधीद्भीमः पुनरेव सुतांस्तव
Abhayam raudrakarmanam durvimochanameva cha
Tribhistrinavadhidbhimah punareva sutanstava
102.97
वध्यमाना महाराज पुत्रास्तव बलीयसा
भीमं प्रहरतां श्रेष्ठं समन्तात्पर्यवारयन्
Vadhyamana maharaja putrastava baliyasa
Bhimam praharatam shreshtham samantatparyavarayan
102.98
विन्दानुविन्दौ सहितौ सुवर्माणं च ते सुतम्
प्रहसन्निव कौन्तेयः शरैर्निन्ये यमक्षयम्
Vindanuvindau sahitau suvarmanam cha te sutam
Prahasanniva kaunteyah sharairninye yamakshayam
102.99
ततः सुदर्शनं वीरं पुत्रं ते भरतर्षभ
विव्याध समरे तूर्णं स पपात ममार च
Tatah sudarshanam viram putram te bharatarshabha
Vivyadha samare turnam sa papata mamara cha
102.100
सोऽचिरेणैव कालेन तद्रथानीकमाशुगैः
दिशः सर्वाः समभ्यस्य व्यधमत्पाण्डुनन्दनः
Sochirenaiva kalena tadrathanikamashugaih
Dishah sarvah samabhyasya vyadhamatpandunandanah
102.101
ततो वै रथघोषेण गर्जितेन मृगा इव
वध्यमानाश्च समरे पुत्रास्तव विशां पते
प्राद्रवन्सरथाः सर्वे भीमसेनभयार्दिताः
Tato vai rathaghoshena garjitena mriga iva
Vadhyamanashcha samare putrastava visham pate
Pradravansarathah sarve bhimasenabhayarditah
102.102
अनुयाय तु कौन्तेयः पुत्राणां ते महद्बलम्
विव्याध समरे राजन्कौरवेयान्समन्ततः
Anuyaya tu kaunteyah putranam te mahadbalam
Vivyadha samare rajankauraveyansamantatah
102.103
वध्यमाना महाराज भीमसेनेन तावकाः
त्यक्त्वा भीमं रणे यान्ति चोदयन्तो हयोत्तमान्
Vadhyamana maharaja bhimasenena tavakah
Tyaktva bhimam rane yanti chodayanto hayottaman
102.104
तांस्तु निर्जित्य समरे भीमसेनो महाबलः
सिंहनादरवं चक्रे बाहुशब्दं च पाण्डवः
Tanstu nirjitya samare bhimaseno mahabalah
Sinhanadaravam chakre bahushabdam cha pandavah
102.105
तलशब्दं च सुमहत्कृत्वा भीमो महाबलः
व्यतीत्य रथिनश्चापि द्रोणानीकमुपाद्रवत्
Talashabdam cha sumahatkritva bhimo mahabalah
Vyatitya rathinashchapi dronanikamupadravat