UtshovChapter 101
101.1
संजय उवाच
अपराह्णे महाराज संग्रामः समपद्यत
पर्जन्यसमनिर्घोषः पुनर्द्रोणस्य सोमकैः
Sanjaya uvacha
Aparahne maharaja sangramah samapadyata
Parjanyasamanirghoshah punardronasya somakaih
101.2
शोणाश्वं रथमास्थाय नरवीरः समाहितः
समरेऽभ्यद्रवत्पाण्डूञ्जवमास्थाय मध्यमम्
Shonashvam rathamasthaya naravirah samahitah
Samarebhyadravatpandunjavamasthaya madhyamam
101.3
तव प्रियहिते युक्तो महेष्वासो महाबलः
चित्रपुङ्खैः शितैर्बाणैः कलशोत्तमसंभवः
Tava priyahite yukto maheshvaso mahabalah
Chitrapunkhaih shitairbanaih kalashottamasambhavah
101.4
वरान्वरान्हि योधानां विचिन्वन्निव भारत
अक्रीडत रणे राजन्भारद्वाजः प्रतापवान्
Varanvaranhi yodhanam vichinvanniva bharata
Akridata rane rajanbharadvajah pratapavan
101.5
तमभ्ययाद्बृहत्क्षत्रः केकयानां महारथः
भ्रातॄणां वीरपञ्चानां ज्येष्ठः समरकर्कशः
Tamabhyayadbrihatkshatrah kekayanam maharathah
Bhratrinam virapanchanam jyeshthah samarakarkashah
101.6
विमुञ्चन्विशिखांस्तीक्ष्णानाचार्यं छादयन्भृशम्
महामेघो यथा वर्षं विमुञ्चन्गन्धमादने
Vimunchanvishikhanstikshnanacharyam chhadayanbhrisham
Mahamegho yatha varsham vimunchangandhamadane
101.7
तस्य द्रोणो महाराज स्वर्णपुङ्खाञ्शिलाशितान्
प्रेषयामास संक्रुद्धः सायकान्दश सप्त च
Tasya drono maharaja svarnapunkhanshilashitan
Preshayamasa sankruddhah sayakandasha sapta cha
101.8
तांस्तु द्रोणधनुर्मुक्तान्घोरानाशीविषोपमान्
एकैकं दशभिर्बाणैर्युधि चिच्छेद हृष्टवत्
Tanstu dronadhanurmuktanghoranashivishopaman
Ekaikam dashabhirbanairyudhi chichchheda hrishtavat
101.9
तस्य तल्लाघवं दृष्ट्वा प्रहसन्द्विजसत्तमः
प्रेषयामास विशिखानष्टौ संनतपर्वणः
Tasya tallaghavam drishtva prahasandvijasattamah
Preshayamasa vishikhanashtau sannataparvanah
101.10
तान्दृष्ट्वा पततः शीघ्रं द्रोणचापच्युताञ्शरान्
अवारयच्छरैरेव तावद्भिर्निशितैर्दृढैः
Tandrishtva patatah shighram dronachapachyutansharan
Avarayachchharaireva tavadbhirnishitairdridhaih
101.11
ततोऽभवन्महाराज तव सैन्यस्य विस्मयः
बृहत्क्षत्रेण तत्कर्म कृतं दृष्ट्वा सुदुष्करम्
Tatobhavanmaharaja tava sainyasya vismayah
Brihatkshatrena tatkarma kritam drishtva sudushkaram
101.12
ततो द्रोणो महाराज केकयं वै विशेषयन्
प्रादुश्चक्रे रणे दिव्यं ब्राह्ममस्त्रं महातपाः
Tato drono maharaja kekayam vai visheshayan
Pradushchakre rane divyam brahmamastram mahatapah
101.13
तदस्य राजन्कैकेयः प्रत्यवारयदच्युतः
ब्राह्मेणैव महाबाहुराहवे समुदीरितम्
Tadasya rajankaikeyah pratyavarayadachyutah
Brahmenaiva mahabahurahave samudiritam
101.14
प्रतिहन्य तदस्त्रं तु भारद्वाजस्य संयुगे
विव्याध ब्राह्मणं षष्ट्या स्वर्णपुङ्खैः शिलाशितैः
Pratihanya tadastram tu bharadvajasya sanyuge
Vivyadha brahmanam shashtya svarnapunkhaih shilashitaih
101.15
तं द्रोणो द्विपदां श्रेष्ठो नाराचेन समर्पयत्
स तस्य कवचं भित्त्वा प्राविशद्धरणीतलम्
Tam drono dvipadam shreshtho narachena samarpayat
Sa tasya kavacham bhittva pravishaddharanitalam
101.16
कृष्णसर्पो यथा मुक्तो वल्मीकं नृपसत्तम
तथाभ्यगान्महीं बाणो भित्त्वा कैकेयमाहवे
Krishnasarpo yatha mukto valmikam nripasattama
Tathabhyaganmahim bano bhittva kaikeyamahave
101.17
सोऽतिविद्धो महाराज द्रोणेनास्त्रविदा भृशम्
क्रोधेन महताविष्टो व्यावृत्य नयने शुभे
Sotividdho maharaja dronenastravida bhrisham
Krodhena mahatavishto vyavritya nayane shubhe
101.18
द्रोणं विव्याध सप्तत्या स्वर्णपुङ्खैः शिलाशितैः
सारथिं चास्य भल्लेन बाह्वोरुरसि चार्पयत्
Dronam vivyadha saptatya svarnapunkhaih shilashitaih
Sarathim chasya bhallena bahvorurasi charpayat
101.19
द्रोणस्तु बहुधा विद्धो बृहत्क्षत्रेण मारिष
असृजद्विशिखांस्तीक्ष्णान्केकयस्य रथं प्रति
Dronastu bahudha viddho brihatkshatrena marisha
Asrijadvishikhanstikshnankekayasya ratham prati
101.20
व्याकुलीकृत्य तं द्रोणो बृहत्क्षत्रं महारथम्
व्यसृजत्सायकं तीक्ष्णं केकयं प्रति भारत
Vyakulikritya tam drono brihatkshatram maharatham
Vyasrijatsayakam tikshnam kekayam prati bharata
101.21
स गाढविद्धस्तेनाशु महाराज स्तनान्तरे
रथात्पुरुषशार्दूलः संभिन्नहृदयोऽपतत्
Sa gadhaviddhastenashu maharaja stanantare
Rathatpurushashardulah sambhinnahridayopatat
101.22
बृहत्क्षत्रे हते राजन्केकयानां महारथे
शैशुपालिः सुसंक्रुद्धो यन्तारमिदमब्रवीत्
Brihatkshatre hate rajankekayanam maharathe
Shaishupalih susankruddho yantaramidamabravit
101.23
सारथे याहि यत्रैष द्रोणस्तिष्ठति दंशितः
विनिघ्नन्केकयान्सर्वान्पाञ्चालानां च वाहिनीम्
Sarathe yahi yatraisha dronastishthati danshitah
Vinighnankekayansarvanpanchalanam cha vahinim
101.24
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सारथी रथिनां वरम्
द्रोणाय प्रापयामास काम्बोजैर्जवनैर्हयैः
Tasya tadvachanam shrutva sarathi rathinam varam
Dronaya prapayamasa kambojairjavanairhayaih
101.25
धृष्टकेतुश्च चेदीनामृषभोऽतिबलोदितः
सहसा प्रापतद्द्रोणं पतंग इव पावकम्
Dhrishtaketushcha chedinamrishabhotibaloditah
Sahasa prapataddronam patanga iva pavakam
101.26
सोऽभ्यविध्यत्ततो द्रोणं षष्ट्या साश्वरथध्वजम्
पुनश्चान्यैः शरैस्तीक्ष्णैः सुप्तं व्याघ्रं तुदन्निव
Sobhyavidhyattato dronam shashtya sashvarathadhvajam
Punashchanyaih sharaistikshnaih suptam vyaghram tudanniva
101.27
तस्य द्रोणो धनुर्मध्ये क्षुरप्रेण शितेन ह
चिच्छेद राज्ञो बलिनो यतमानस्य संयुगे
Tasya drono dhanurmadhye kshuraprena shitena ha
Chichchheda ragyo balino yatamanasya sanyuge
101.28
अथान्यद्धनुरादाय शैशुपालिर्महारथः
विव्याध सायकैर्द्रोणं पुनः सुनिशितैर्दृढैः
Athanyaddhanuradaya shaishupalirmaharathah
Vivyadha sayakairdronam punah sunishitairdridhaih
101.29
तस्य द्रोणो हयान्हत्वा सारथिं च महाबलः
अथैनं पञ्चविंशत्या सायकानां समार्पयत्
Tasya drono hayanhatva sarathim cha mahabalah
Athainam panchavinshatya sayakanam samarpayat
101.30
विरथो विधनुष्कश्च चेदिराजोऽपि संयुगे
गदां चिक्षेप संक्रुद्धो भारद्वाजरथं प्रति
Viratho vidhanushkashcha chedirajopi sanyuge
Gadam chikshepa sankruddho bharadvajaratham prati
101.31
तामापतन्तीं सहसा घोररूपां भयावहाम्
अश्मसारमयीं गुर्वीं तपनीयविभूषिताम्
शरैरनेकसाहस्रैर्भारद्वाजो न्यपातयत्
Tamapatantim sahasa ghorarupam bhayavaham
Ashmasaramayim gurvim tapaniyavibhushitam
Sharairanekasahasrairbharadvajo nyapatayat
101.32
सा पपात गदा भूमौ भारद्वाजेन सादिता
रक्तमाल्याम्बरधरा तारेव नभसस्तलात्
Sa papata gada bhumau bharadvajena sadita
Raktamalyambaradhara tareva nabhasastalat
101.33
गदां विनिहतां दृष्ट्वा धृष्टकेतुरमर्षणः
तोमरं व्यसृजत्तूर्णं शक्तिं च कनकोज्ज्वलाम्
Gadam vinihatam drishtva dhrishtaketuramarshanah
Tomaram vyasrijatturnam shaktim cha kanakojjvalam
101.34
तोमरं तु त्रिभिर्बाणैर्द्रोणश्छित्त्वा महामृधे
शक्तिं चिच्छेद सहसा कृतहस्तो महाबलः
Tomaram tu tribhirbanairdronashchhittva mahamridhe
Shaktim chichchheda sahasa kritahasto mahabalah
101.35
ततोऽस्य विशिखं तीक्ष्णं वधार्थं वधकाङ्क्षिणः
प्रेषयामास समरे भारद्वाजः प्रतापवान्
Tatosya vishikham tikshnam vadhartham vadhakankshinah
Preshayamasa samare bharadvajah pratapavan
101.36
स तस्य कवचं भित्त्वा हृदयं चामितौजसः
अभ्यगाद्धरणीं बाणो हंसः पद्मसरो यथा
Sa tasya kavacham bhittva hridayam chamitaujasah
Abhyagaddharanim bano hansah padmasaro yatha
101.37
पतंगं हि ग्रसेच्चाषो यथा राजन्बुभुक्षितः
तथा द्रोणोऽग्रसच्छूरो धृष्टकेतुं महामृधे
Patangam hi grasechchasho yatha rajanbubhukshitah
Tatha dronograsachchhuro dhrishtaketum mahamridhe
101.38
निहते चेदिराजे तु तत्खण्डं पित्र्यमाविशत्
अमर्षवशमापन्नः पुत्रोऽस्य परमास्त्रवित्
Nihate chediraje tu tatkhandam pitryamavishat
Amarshavashamapannah putrosya paramastravit
101.39
तमपि प्रहसन्द्रोणः शरैर्निन्ये यमक्षयम्
महाव्याघ्रो महारण्ये मृगशावं यथा बली
Tamapi prahasandronah sharairninye yamakshayam
Mahavyaghro maharanye mrigashavam yatha bali
101.40
तेषु प्रक्षीयमाणेषु पाण्डवेयेषु भारत
जरासंधसुतो वीरः स्वयं द्रोणमुपाद्रवत्
Teshu prakshiyamaneshu pandaveyeshu bharata
Jarasandhasuto virah svayam dronamupadravat
101.41
स तु द्रोणं महाराज छादयन्सायकैः शितैः
अदृश्यमकरोत्तूर्णं जलदो भास्करं यथा
Sa tu dronam maharaja chhadayansayakaih shitaih
Adrishyamakarotturnam jalado bhaskaram yatha
101.42
तस्य तल्लाघवं दृष्ट्वा द्रोणः क्षत्रियमर्दनः
व्यसृजत्सायकांस्तूर्णं शतशोऽथ सहस्रशः
Tasya tallaghavam drishtva dronah kshatriyamardanah
Vyasrijatsayakansturnam shatashotha sahasrashah
101.43
छादयित्वा रणे द्रोणो रथस्थं रथिनां वरम्
जारासंधिमथो जघ्ने मिषतां सर्वधन्विनाम्
Chhadayitva rane drono rathastham rathinam varam
Jarasandhimatho jaghne mishatam sarvadhanvinam
101.44
यो यः स्म लीयते द्रोणं तं तं द्रोणोऽन्तकोपमः
आदत्त सर्वभूतानि प्राप्ते काले यथान्तकः
Yo yah sma liyate dronam tam tam dronontakopamah
Adatta sarvabhutani prapte kale yathantakah
101.45
ततो द्रोणो महेष्वासो नाम विश्राव्य संयुगे
शरैरनेकसाहस्रैः पाण्डवेयान्व्यमोहयत्
Tato drono maheshvaso nama vishravya sanyuge
Sharairanekasahasraih pandaveyanvyamohayat
101.46
ततो द्रोणाङ्किता बाणाः स्वर्णपुङ्खाः शिलाशिताः
नरान्नागान्हयांश्चैव निजघ्नुः सर्वतो रणे
Tato dronankita banah svarnapunkhah shilashitah
Narannaganhayanshchaiva nijaghnuh sarvato rane
101.47
ते वध्यमाना द्रोणेन शक्रेणेव महासुराः
समकम्पन्त पाञ्चाला गावः शीतार्दिता इव
Te vadhyamana dronena shakreneva mahasurah
Samakampanta panchala gavah shitardita iva
101.48
ततो निष्टानको घोरः पाण्डवानामजायत
द्रोणेन वध्यमानेषु सैन्येषु भरतर्षभ
Tato nishtanako ghorah pandavanamajayata
Dronena vadhyamaneshu sainyeshu bharatarshabha
101.49
मोहिताः शरवर्षेण भारद्वाजस्य संयुगे
ऊरुग्राहगृहीता हि पाञ्चालानां महारथाः
Mohitah sharavarshena bharadvajasya sanyuge
Urugrahagrihita hi panchalanam maharathah
101.50
चेदयश्च महाराज सृञ्जयाः सोमकास्तथा
अभ्यद्रवन्त संहृष्टा भारद्वाजं युयुत्सया
Chedayashcha maharaja srinjayah somakastatha
Abhyadravanta sanhrishta bharadvajam yuyutsaya
101.51
हत द्रोणं हत द्रोणमिति ते द्रोणमभ्ययुः
यतन्तः पुरुषव्याघ्राः सर्वशक्त्या महाद्युतिम्
निनीषन्तो रणे द्रोणं यमस्य सदनं प्रति
Hata dronam hata dronamiti te dronamabhyayuh
Yatantah purushavyaghrah sarvashaktya mahadyutim
Ninishanto rane dronam yamasya sadanam prati
101.52
यतमानांस्तु तान्वीरान्भारद्वाजः शिलीमुखैः
यमाय प्रेषयामास चेदिमुख्यान्विशेषतः
Yatamananstu tanviranbharadvajah shilimukhaih
Yamaya preshayamasa chedimukhyanvisheshatah
101.53
तेषु प्रक्षीयमाणेषु चेदिमुख्येषु भारत
पाञ्चालाः समकम्पन्त द्रोणसायकपीडिताः
Teshu prakshiyamaneshu chedimukhyeshu bharata
Panchalah samakampanta dronasayakapiditah
101.54
प्राक्रोशन्भीमसेनं ते धृष्टद्युम्नरथं प्रति
दृष्ट्वा द्रोणस्य कर्माणि तथारूपाणि मारिष
Prakroshanbhimasenam te dhrishtadyumnaratham prati
Drishtva dronasya karmani tatharupani marisha
101.55
ब्राह्मणेन तपो नूनं चरितं दुश्चरं महत्
तथा हि युधि विक्रान्तो दहति क्षत्रियर्षभान्
Brahmanena tapo nunam charitam dushcharam mahat
Tatha hi yudhi vikranto dahati kshatriyarshabhan
101.56
धर्मो युद्धं क्षत्रियस्य ब्राह्मणस्य परं तपः
तपस्वी कृतविद्यश्च प्रेक्षितेनापि निर्दहेत्
Dharmo yuddham kshatriyasya brahmanasya param tapah
Tapasvi kritavidyashcha prekshitenapi nirdahet
101.57
द्रोणास्त्रमग्निसंस्पर्शं प्रविष्टाः क्षत्रियर्षभाः
बहवो दुस्तरं घोरं यत्रादह्यन्त भारत
Dronastramagnisansparsham pravishtah kshatriyarshabhah
Bahavo dustaram ghoram yatradahyanta bharata
101.58
यथाबलं यथोत्साहं यथासत्त्वं महाद्युतिः
मोहयन्सर्वभूतानि द्रोणो हन्ति बलानि नः
Yathabalam yathotsaham yathasattvam mahadyutih
Mohayansarvabhutani drono hanti balani nah
101.59
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा क्षत्रधर्मा व्यवस्थितः
अर्धचन्द्रेण चिच्छेद द्रोणस्य सशरं धनुः
Tesham tadvachanam shrutva kshatradharma vyavasthitah
Ardhachandrena chichchheda dronasya sasharam dhanuh
101.60
स संरब्धतरो भूत्वा द्रोणः क्षत्रियमर्दनः
अन्यत्कार्मुकमादाय भास्वरं वेगवत्तरम्
Sa sanrabdhataro bhutva dronah kshatriyamardanah
Anyatkarmukamadaya bhasvaram vegavattaram
101.61
तत्राधाय शरं तीक्ष्णं भारघ्नं विमलं दृढम्
आकर्णपूर्णमाचार्यो बलवानभ्यवासृजत्
Tatradhaya sharam tikshnam bharaghnam vimalam dridham
Akarnapurnamacharyo balavanabhyavasrijat
101.62
स हत्वा क्षत्रधर्माणं जगाम धरणीतलम्
स भिन्नहृदयो वाहादपतन्मेदिनीतले
Sa hatva kshatradharmanam jagama dharanitalam
Sa bhinnahridayo vahadapatanmedinitale
101.63
ततः सैन्यान्यकम्पन्त धृष्टद्युम्नसुते हते
अथ द्रोणं समारोहच्चेकितानो महारथः
Tatah sainyanyakampanta dhrishtadyumnasute hate
Atha dronam samarohachchekitano maharathah
101.64
स द्रोणं दशभिर्बाणैः प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे
चतुर्भिः सारथिं चास्य चतुर्भिश्चतुरो हयान्
Sa dronam dashabhirbanaih pratyavidhyatstanantare
Chaturbhih sarathim chasya chaturbhishchaturo hayan
101.65
तस्याचार्यः षोडशभिरविध्यद्दक्षिणं भुजम्
ध्वजं षोडशभिर्बाणैर्यन्तारं चास्य सप्तभिः
Tasyacharyah shodashabhiravidhyaddakshinam bhujam
Dhvajam shodashabhirbanairyantaram chasya saptabhih
101.66
तस्य सूते हते तेऽश्वा रथमादाय विद्रुताः
समरे शरसंवीता भारद्वाजेन मारिष
Tasya sute hate teshva rathamadaya vidrutah
Samare sharasanvita bharadvajena marisha
101.67
चेकितानरथं दृष्ट्वा विद्रुतं हतसारथिम्
पाञ्चालान्पाण्डवांश्चैव महद्भयमथाविशत्
Chekitanaratham drishtva vidrutam hatasarathim
Panchalanpandavanshchaiva mahadbhayamathavishat
101.68
तान्समेतान्रणे शूरांश्चेदिपाञ्चालसृञ्जयान्
समन्ताद्द्रावयन्द्रोणो बह्वशोभत मारिष
Tansametanrane shuranshchedipanchalasrinjayan
Samantaddravayandrono bahvashobhata marisha
101.69
आकर्णपलितः श्यामो वयसाशीतिकात्परः
रणे पर्यचरद्द्रोणो वृद्धः षोडशवर्षवत्
Akarnapalitah shyamo vayasashitikatparah
Rane paryacharaddrono vriddhah shodashavarshavat
101.70
अथ द्रोणं महाराज विचरन्तमभीतवत्
वज्रहस्तममन्यन्त शत्रवः शत्रुसूदनम्
Atha dronam maharaja vicharantamabhitavat
Vajrahastamamanyanta shatravah shatrusudanam
101.71
ततोऽब्रवीन्महाराज द्रुपदो बुद्धिमान्नृप
लुब्धोऽयं क्षत्रियान्हन्ति व्याघ्रः क्षुद्रमृगानिव
Tatobravinmaharaja drupado buddhimannripa
Lubdhoyam kshatriyanhanti vyaghrah kshudramriganiva
101.72
कृच्छ्रान्दुर्योधनो लोकान्पापः प्राप्स्यति दुर्मतिः
यस्य लोभाद्विनिहताः समरे क्षत्रियर्षभाः
Krichchhranduryodhano lokanpapah prapsyati durmatih
Yasya lobhadvinihatah samare kshatriyarshabhah
101.73
शतशः शेरते भूमौ निकृत्ता गोवृषा इव
रुधिरेण परीताङ्गाः श्वसृगालादनीकृताः
Shatashah sherate bhumau nikritta govrisha iva
Rudhirena paritangah shvasrigaladanikritah
101.74
एवमुक्त्वा महाराज द्रुपदोऽक्षौहिणीपतिः
पुरस्कृत्य रणे पार्थान्द्रोणमभ्यद्रवद्द्रुतम्
Evamuktva maharaja drupadokshauhinipatih
Puraskritya rane parthandronamabhyadravaddrutam