UtshovChapter 96
96.1
संजय उवाच
अभिमन्यू रथोदारः पिशङ्गैस्तुरगोत्तमैः
अभिदुद्राव तेजस्वी दुर्योधनबलं महत्
विकिरञ्शरवर्षाणि वारिधारा इवाम्बुदः
Sanjaya uvacha
Abhimanyu rathodarah pishangaisturagottamaih
Abhidudrava tejasvi duryodhanabalam mahat
Vikiransharavarshani varidhara ivambudah
96.2
न शेकुः समरे क्रुद्धं सौभद्रमरिसूदनम्
शस्त्रौघिणं गाहमानं सेनासागरमक्षयम्
निवारयितुमप्याजौ त्वदीयाः कुरुपुंगवाः
Na shekuh samare kruddham saubhadramarisudanam
Shastraughinam gahamanam senasagaramakshayam
Nivarayitumapyajau tvadiyah kurupungavah
96.3
तेन मुक्ता रणे राजञ्शराः शत्रुनिबर्हणाः
क्षत्रियाननयञ्शूरान्प्रेतराजनिवेशनम्
Tena mukta rane rajansharah shatrunibarhanah
Kshatriyananayanshuranpretarajaniveshanam
96.4
यमदण्डोपमान्घोराञ्ज्वलनाशीविषोपमान्
सौभद्रः समरे क्रुद्धः प्रेषयामास सायकान्
Yamadandopamanghoranjvalanashivishopaman
Saubhadrah samare kruddhah preshayamasa sayakan
96.5
रथिनं च रथात्तूर्णं हयपृष्ठाच्च सादिनम्
गजारोहांश्च सगजान्पातयामास फाल्गुनिः
Rathinam cha rathatturnam hayaprishthachcha sadinam
Gajarohanshcha sagajanpatayamasa phalgunih
96.6
तस्य तत्कुर्वतः कर्म महत्संख्येऽद्भुतं नृपाः
पूजयां चक्रिरे हृष्टाः प्रशशंसुश्च फाल्गुनिम्
Tasya tatkurvatah karma mahatsankhyedbhutam nripah
Pujayam chakrire hrishtah prashashansushcha phalgunim
96.7
तान्यनीकानि सौभद्रो द्रावयन्बह्वशोभत
तूलराशिमिवाधूय मारुतः सर्वतोदिशम्
Tanyanikani saubhadro dravayanbahvashobhata
Tularashimivadhuya marutah sarvatodisham
96.8
तेन विद्राव्यमाणानि तव सैन्यानि भारत
त्रातारं नाध्यगच्छन्त पङ्के मग्ना इव द्विपाः
Tena vidravyamanani tava sainyani bharata
Trataram nadhyagachchhanta panke magna iva dvipah
96.9
विद्राव्य सर्वसैन्यानि तावकानि नरोत्तमः
अभिमन्युः स्थितो राजन्विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्
Vidravya sarvasainyani tavakani narottamah
Abhimanyuh sthito rajanvidhumogniriva jvalan
96.10
न चैनं तावकाः सर्वे विषेहुररिघातिनम्
प्रदीप्तं पावकं यद्वत्पतंगाः कालचोदिताः
Na chainam tavakah sarve vishehurarighatinam
Pradiptam pavakam yadvatpatangah kalachoditah
96.11
प्रहरन्सर्वशत्रुभ्यः पाण्डवानां महारथः
अदृश्यत महेष्वासः सवज्र इव वज्रभृत्
Praharansarvashatrubhyah pandavanam maharathah
Adrishyata maheshvasah savajra iva vajrabhrit
96.12
हेमपृष्ठं धनुश्चास्य ददृशे चरतो दिशः
तोयदेषु यथा राजन्भ्राजमानाः शतह्रदाः
Hemaprishtham dhanushchasya dadrishe charato dishah
Toyadeshu yatha rajanbhrajamanah shatahradah
96.13
शराश्च निशिताः पीता निश्चरन्ति स्म संयुगे
वनात्फुल्लद्रुमाद्राजन्भ्रमराणामिव व्रजाः
Sharashcha nishitah pita nishcharanti sma sanyuge
Vanatphulladrumadrajanbhramaranamiva vrajah
96.14
तथैव चरतस्तस्य सौभद्रस्य महात्मनः
रथेन मेघघोषेण ददृशुर्नान्तरं जनाः
Tathaiva charatastasya saubhadrasya mahatmanah
Rathena meghaghoshena dadrishurnantaram janah
96.15
मोहयित्वा कृपं द्रोणं द्रौणिं च स बृहद्बलम्
सैन्धवं च महेष्वासं व्यचरल्लघु सुष्ठु च
Mohayitva kripam dronam draunim cha sa brihadbalam
Saindhavam cha maheshvasam vyacharallaghu sushthu cha
96.16
मण्डलीकृतमेवास्य धनुः पश्याम मारिष
सूर्यमण्डलसंकाशं तपतस्तव वाहिनीम्
Mandalikritamevasya dhanuh pashyama marisha
Suryamandalasankasham tapatastava vahinim
96.17
तं दृष्ट्वा क्षत्रियाः शूराः प्रतपन्तं शरार्चिभिः
द्विफल्गुनमिमं लोकं मेनिरे तस्य कर्मभिः
Tam drishtva kshatriyah shurah pratapantam shararchibhih
Dviphalgunamimam lokam menire tasya karmabhih
96.18
तेनार्दिता महाराज भारती सा महाचमूः
बभ्राम तत्र तत्रैव योषिन्मदवशादिव
Tenardita maharaja bharati sa mahachamuh
Babhrama tatra tatraiva yoshinmadavashadiva
96.19
द्रावयित्वा च तत्सैन्यं कम्पयित्वा महारथान्
नन्दयामास सुहृदो मयं जित्वेव वासवः
Dravayitva cha tatsainyam kampayitva maharathan
Nandayamasa suhrido mayam jitveva vasavah
96.20
तेन विद्राव्यमाणानि तव सैन्यानि संयुगे
चक्रुरार्तस्वरं घोरं पर्जन्यनिनदोपमम्
Tena vidravyamanani tava sainyani sanyuge
Chakrurartasvaram ghoram parjanyaninadopamam
96.21
तं श्रुत्वा निनदं घोरं तव सैन्यस्य मारिष
मारुतोद्धूतवेगस्य समुद्रस्येव पर्वणि
दुर्योधनस्तदा राजा आर्श्यशृङ्गिमभाषत
Tam shrutva ninadam ghoram tava sainyasya marisha
Marutoddhutavegasya samudrasyeva parvani
Duryodhanastada raja arshyashringimabhashata
96.22
एष कार्ष्णिर्महेष्वासो द्वितीय इव फल्गुनः
चमूं द्रावयते क्रोधाद्वृत्रो देवचमूमिव
Esha karshnirmaheshvaso dvitiya iva phalgunah
Chamum dravayate krodhadvritro devachamumiva
96.23
तस्य नान्यं प्रपश्यामि संयुगे भेषजं महत्
ऋते त्वां राक्षसश्रेष्ठ सर्वविद्यासु पारगम्
Tasya nanyam prapashyami sanyuge bheshajam mahat
Rite tvam rakshasashreshtha sarvavidyasu paragam
96.24
स गत्वा त्वरितं वीरं जहि सौभद्रमाहवे
वयं पार्थान्हनिष्यामो भीष्मद्रोणपुरःसराः
Sa gatva tvaritam viram jahi saubhadramahave
Vayam parthanhanishyamo bhishmadronapurahsarah
96.25
स एवमुक्तो बलवान्राक्षसेन्द्रः प्रतापवान्
प्रययौ समरे तूर्णं तव पुत्रस्य शासनात्
नर्दमानो महानादं प्रावृषीव बलाहकः
Sa evamukto balavanrakshasendrah pratapavan
Prayayau samare turnam tava putrasya shasanat
Nardamano mahanadam pravrishiva balahakah
96.26
तस्य शब्देन महता पाण्डवानां महद्बलम्
प्राचलत्सर्वतो राजन्पूर्यमाण इवार्णवः
Tasya shabdena mahata pandavanam mahadbalam
Prachalatsarvato rajanpuryamana ivarnavah
96.27
बहवश्च नरा राजंस्तस्य नादेन भीषिताः
प्रियान्प्राणान्परित्यज्य निपेतुर्धरणीतले
Bahavashcha nara rajanstasya nadena bhishitah
Priyanprananparityajya nipeturdharanitale
96.28
कार्ष्णिश्चापि मुदा युक्तः प्रगृहीतशरासनः
नृत्यन्निव रथोपस्थे तद्रक्षः समुपाद्रवत्
Karshnishchapi muda yuktah pragrihitasharasanah
Nrityanniva rathopasthe tadrakshah samupadravat
96.29
ततः स राक्षसः क्रुद्धः संप्राप्यैवार्जुनिं रणे
नातिदूरे स्थितस्तस्य द्रावयामास वै चमूम्
Tatah sa rakshasah kruddhah samprapyaivarjunim rane
Natidure sthitastasya dravayamasa vai chamum
96.30
सा वध्यमाना समरे पाण्डवानां महाचमूः
प्रत्युद्ययौ रणे रक्षो देवसेना यथा बलिम्
Sa vadhyamana samare pandavanam mahachamuh
Pratyudyayau rane raksho devasena yatha balim
96.31
विमर्दः सुमहानासीत्तस्य सैन्यस्य मारिष
रक्षसा घोररूपेण वध्यमानस्य संयुगे
Vimardah sumahanasittasya sainyasya marisha
Rakshasa ghorarupena vadhyamanasya sanyuge
96.32
ततः शरसहस्रैस्तां पाण्डवानां महाचमूम्
व्यद्रावयद्रणे रक्षो दर्शयद्वै पराक्रमम्
Tatah sharasahasraistam pandavanam mahachamum
Vyadravayadrane raksho darshayadvai parakramam
96.33
सा वध्यमाना च तथा पाण्डवानामनीकिनी
रक्षसा घोररूपेण प्रदुद्राव रणे भयात्
Sa vadhyamana cha tatha pandavanamanikini
Rakshasa ghorarupena pradudrava rane bhayat
96.34
तां प्रमृद्य ततः सेनां पद्मिनीं वारणो यथा
ततोऽभिदुद्राव रणे द्रौपदेयान्महाबलान्
Tam pramridya tatah senam padminim varano yatha
Tatobhidudrava rane draupadeyanmahabalan
96.35
ते तु क्रुद्धा महेष्वासा द्रौपदेयाः प्रहारिणः
राक्षसं दुद्रुवुः सर्वे ग्रहाः पञ्च यथा रविम्
Te tu kruddha maheshvasa draupadeyah praharinah
Rakshasam dudruvuh sarve grahah pancha yatha ravim
96.36
वीर्यवद्भिस्ततस्तैस्तु पीडितो राक्षसोत्तमः
यथा युगक्षये घोरे चन्द्रमाः पञ्चभिर्ग्रहैः
Viryavadbhistatastaistu pidito rakshasottamah
Yatha yugakshaye ghore chandramah panchabhirgrahaih
96.37
प्रतिविन्ध्यस्ततो रक्षो बिभेद निशितैः शरैः
सर्वपारशवैस्तूर्णमकुण्ठाग्रैर्महाबलः
Prativindhyastato raksho bibheda nishitaih sharaih
Sarvaparashavaisturnamakunthagrairmahabalah
96.38
स तैर्भिन्नतनुत्राणः शुशुभे राक्षसोत्तमः
मरीचिभिरिवार्कस्य संस्यूतो जलदो महान्
Sa tairbhinnatanutranah shushubhe rakshasottamah
Marichibhirivarkasya sansyuto jalado mahan
96.39
विषक्तैः स शरैश्चापि तपनीयपरिच्छदैः
आर्श्यशृङ्गिर्बभौ राजन्दीप्तशृङ्ग इवाचलः
Vishaktaih sa sharaishchapi tapaniyaparichchhadaih
Arshyashringirbabhau rajandiptashringa ivachalah
96.40
ततस्ते भ्रातरः पञ्च राक्षसेन्द्रं महाहवे
विव्यधुर्निशितैर्बाणैस्तपनीयविभूषितैः
Tataste bhratarah pancha rakshasendram mahahave
Vivyadhurnishitairbanaistapaniyavibhushitaih
96.41
स निर्भिन्नः शरैर्घोरैर्भुजगैः कोपितैरिव
अलम्बुसो भृशं राजन्नागेन्द्र इव चुक्रुधे
Sa nirbhinnah sharairghorairbhujagaih kopitairiva
Alambuso bhrisham rajannagendra iva chukrudhe
96.42
सोऽतिविद्धो महाराज मुहूर्तमथ मारिष
प्रविवेश तमो दीर्घं पीडितस्तैर्महारथैः
Sotividdho maharaja muhurtamatha marisha
Pravivesha tamo dirgham piditastairmaharathaih
96.43
प्रतिलभ्य ततः संज्ञां क्रोधेन द्विगुणीकृतः
चिच्छेद सायकैस्तेषां ध्वजांश्चैव धनूंषि च
Pratilabhya tatah sangyam krodhena dvigunikritah
Chichchheda sayakaistesham dhvajanshchaiva dhanunshi cha
96.44
एकैकं च त्रिभिर्बाणैराजघान स्मयन्निव
अलम्बुसो रथोपस्थे नृत्यन्निव महारथः
Ekaikam cha tribhirbanairajaghana smayanniva
Alambuso rathopasthe nrityanniva maharathah
96.45
त्वरमाणश्च संक्रुद्धो हयांस्तेषां महात्मनाम्
जघान राक्षसः क्रुद्धः सारथींश्च महाबलः
Tvaramanashcha sankruddho hayanstesham mahatmanam
Jaghana rakshasah kruddhah sarathinshcha mahabalah
96.46
बिभेद च सुसंहृष्टः पुनश्चैनान्सुसंशितैः
शरैर्बहुविधाकारैः शतशोऽथ सहस्रशः
Bibheda cha susanhrishtah punashchainansusanshitaih
Sharairbahuvidhakaraih shatashotha sahasrashah
96.47
विरथांश्च महेष्वासान्कृत्वा तत्र स राक्षसः
अभिदुद्राव वेगेन हन्तुकामो निशाचरः
Virathanshcha maheshvasankritva tatra sa rakshasah
Abhidudrava vegena hantukamo nishacharah
96.48
तानर्दितान्रणे तेन राक्षसेन दुरात्मना
दृष्ट्वार्जुनसुतः संख्ये राक्षसं समुपाद्रवत्
Tanarditanrane tena rakshasena duratmana
Drishtvarjunasutah sankhye rakshasam samupadravat
96.49
तयोः समभवद्युद्धं वृत्रवासवयोरिव
ददृशुस्तावकाः सर्वे पाण्डवाश्च महारथाः
Tayoh samabhavadyuddham vritravasavayoriva
Dadrishustavakah sarve pandavashcha maharathah
96.50
तौ समेतौ महायुद्धे क्रोधदीप्तौ परस्परम्
महाबलौ महाराज क्रोधसंरक्तलोचनौ
परस्परमवेक्षेतां कालानलसमौ युधि
Tau sametau mahayuddhe krodhadiptau parasparam
Mahabalau maharaja krodhasanraktalochanau
Parasparamavekshetam kalanalasamau yudhi
96.51
तयोः समागमो घोरो बभूव कटुकोदयः
यथा देवासुरे युद्धे शक्रशम्बरयोरिव
Tayoh samagamo ghoro babhuva katukodayah
Yatha devasure yuddhe shakrashambarayoriva