UtshovChapter 97
97.1
धृतराष्ट्र उवाच
आर्जुनिं समरे शूरं विनिघ्नन्तं महारथम्
अलम्बुसः कथं युद्धे प्रत्ययुध्यत संजय
Dhritarashtra uvacha
Arjunim samare shuram vinighnantam maharatham
Alambusah katham yuddhe pratyayudhyata sanjaya
97.2
आर्श्यशृङ्गिं कथं चापि सौभद्रः परवीरहा
तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन यथा वृत्तं स्म संयुगे
Arshyashringim katham chapi saubhadrah paraviraha
Tanmamachakshva tattvena yatha vrittam sma sanyuge
97.3
धनंजयश्च किं चक्रे मम सैन्येषु संजय
भीमो वा बलिनां श्रेष्ठो राक्षसो वा घटोत्कचः
Dhananjayashcha kim chakre mama sainyeshu sanjaya
Bhimo va balinam shreshtho rakshaso va ghatotkachah
97.4
नकुलः सहदेवो वा सात्यकिर्वा महारथः
एतदाचक्ष्व मे सर्वं कुशलो ह्यसि संजय
Nakulah sahadevo va satyakirva maharathah
Etadachakshva me sarvam kushalo hyasi sanjaya
97.5
संजय उवाच
हन्त तेऽहं प्रवक्ष्यामि संग्रामं लोमहर्षणम्
यथाभूद्राक्षसेन्द्रस्य सौभद्रस्य च मारिष
Sanjaya uvacha
Hanta teham pravakshyami sangramam lomaharshanam
Yathabhudrakshasendrasya saubhadrasya cha marisha
97.6
अर्जुनश्च यथा संख्ये भीमसेनश्च पाण्डवः
नकुलः सहदेवश्च रणे चक्रुः पराक्रमम्
Arjunashcha yatha sankhye bhimasenashcha pandavah
Nakulah sahadevashcha rane chakruh parakramam
97.7
तथैव तावकाः सर्वे भीष्मद्रोणपुरोगमाः
अद्भुतानि विचित्राणि चक्रुः कर्माण्यभीतवत्
Tathaiva tavakah sarve bhishmadronapurogamah
Adbhutani vichitrani chakruh karmanyabhitavat
97.8
अलम्बुसस्तु समरे अभिमन्युं महारथम्
विनद्य सुमहानादं तर्जयित्वा मुहुर्मुहुः
अभिदुद्राव वेगेन तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्
Alambusastu samare abhimanyum maharatham
Vinadya sumahanadam tarjayitva muhurmuhuh
Abhidudrava vegena tishtha tishtheti chabravit
97.9
सौभद्रोऽपि रणे राजन्सिंहवद्विनदन्मुहुः
आर्श्यशृङ्गिं महेष्वासं पितुरत्यन्तवैरिणम्
Saubhadropi rane rajansinhavadvinadanmuhuh
Arshyashringim maheshvasam pituratyantavairinam
97.10
ततः समेयतुः संख्ये त्वरितौ नरराक्षसौ
रथाभ्यां रथिनां श्रेष्ठौ यथा वै देवदानवौ
मायावी राक्षसश्रेष्ठो दिव्यास्त्रज्ञश्च फाल्गुनिः
Tatah sameyatuh sankhye tvaritau nararakshasau
Rathabhyam rathinam shreshthau yatha vai devadanavau
Mayavi rakshasashreshtho divyastragyashcha phalgunih
97.11
ततः कार्ष्णिर्महाराज निशितैः सायकैस्त्रिभिः
आर्श्यशृङ्गिं रणे विद्ध्वा पुनर्विव्याध पञ्चभिः
Tatah karshnirmaharaja nishitaih sayakaistribhih
Arshyashringim rane viddhva punarvivyadha panchabhih
97.12
अलम्बुसोऽपि संक्रुद्धः कार्ष्णिं नवभिराशुगैः
हृदि विव्याध वेगेन तोत्त्रैरिव महाद्विपम्
Alambusopi sankruddhah karshnim navabhirashugaih
Hridi vivyadha vegena tottrairiva mahadvipam
97.13
ततः शरसहस्रेण क्षिप्रकारी निशाचरः
अर्जुनस्य सुतं संख्ये पीडयामास भारत
Tatah sharasahasrena kshiprakari nishacharah
Arjunasya sutam sankhye pidayamasa bharata
97.14
अभिमन्युस्ततः क्रुद्धो नवतिं नतपर्वणाम्
चिक्षेप निशितान्बाणान्राक्षसस्य महोरसि
Abhimanyustatah kruddho navatim nataparvanam
Chikshepa nishitanbananrakshasasya mahorasi
97.15
ते तस्य विविशुस्तूर्णं कायं निर्भिद्य मर्मणि
स तैर्विभिन्नसर्वाङ्गः शुशुभे राक्षसोत्तमः
पुष्पितैः किंशुकै राजन्संस्तीर्ण इव पर्वतः
Te tasya vivishusturnam kayam nirbhidya marmani
Sa tairvibhinnasarvangah shushubhe rakshasottamah
Pushpitaih kinshukai rajansanstirna iva parvatah
97.16
स धारयञ्शरान्हेमपुङ्खानपि महाबलः
विबभौ राक्षसश्रेष्ठः सज्वाल इव पर्वतः
Sa dharayansharanhemapunkhanapi mahabalah
Vibabhau rakshasashreshthah sajvala iva parvatah
97.17
ततः क्रुद्धो महाराज आर्श्यशृङ्गिर्महाबलः
महेन्द्रप्रतिमं कार्ष्णिं छादयामास पत्रिभिः
Tatah kruddho maharaja arshyashringirmahabalah
Mahendrapratimam karshnim chhadayamasa patribhih
97.18
तेन ते विशिखा मुक्ता यमदण्डोपमाः शिताः
अभिमन्युं विनिर्भिद्य प्राविशन्धरणीतलम्
Tena te vishikha mukta yamadandopamah shitah
Abhimanyum vinirbhidya pravishandharanitalam
97.19
तथैवार्जुनिनिर्मुक्ताः शराः काञ्चनभूषणाः
अलम्बुसं विनिर्भिद्य प्राविशन्त धरातलम्
Tathaivarjuninirmuktah sharah kanchanabhushanah
Alambusam vinirbhidya pravishanta dharatalam
97.20
सौभद्रस्तु रणे रक्षः शरैः संनतपर्वभिः
चक्रे विमुखमासाद्य मयं शक्र इवाहवे
Saubhadrastu rane rakshah sharaih sannataparvabhih
Chakre vimukhamasadya mayam shakra ivahave
97.21
विमुखं च ततो रक्षो वध्यमानं रणेऽरिणा
प्रादुश्चक्रे महामायां तामसीं परतापनः
Vimukham cha tato raksho vadhyamanam ranerina
Pradushchakre mahamayam tamasim paratapanah
97.22
ततस्ते तमसा सर्वे हृता ह्यासन्महीतले
नाभिमन्युमपश्यन्त नैव स्वान्न परान्रणे
Tataste tamasa sarve hrita hyasanmahitale
Nabhimanyumapashyanta naiva svanna paranrane
97.23
अभिमन्युश्च तद्दृष्ट्वा घोररूपं महत्तमः
प्रादुश्चक्रेऽस्त्रमत्युग्रं भास्करं कुरुनन्दनः
Abhimanyushcha taddrishtva ghorarupam mahattamah
Pradushchakrestramatyugram bhaskaram kurunandanah
97.24
ततः प्रकाशमभवज्जगत्सर्वं महीपते
तां चापि जघ्निवान्मायां राक्षसस्य दुरात्मनः
Tatah prakashamabhavajjagatsarvam mahipate
Tam chapi jaghnivanmayam rakshasasya duratmanah
97.25
संक्रुद्धश्च महावीर्यो राक्षसेन्द्रं नरोत्तमः
छादयामास समरे शरैः संनतपर्वभिः
Sankruddhashcha mahaviryo rakshasendram narottamah
Chhadayamasa samare sharaih sannataparvabhih
97.26
बह्वीस्तथान्या मायाश्च प्रयुक्तास्तेन रक्षसा
सर्वास्त्रविदमेयात्मा वारयामास फाल्गुनिः
Bahvistathanya mayashcha prayuktastena rakshasa
Sarvastravidameyatma varayamasa phalgunih
97.27
हतमायं ततो रक्षो वध्यमानं च सायकैः
रथं तत्रैव संत्यज्य प्राद्रवन्महतो भयात्
Hatamayam tato raksho vadhyamanam cha sayakaih
Ratham tatraiva santyajya pradravanmahato bhayat
97.28
तस्मिन्विनिर्जिते तूर्णं कूटयोधिनि राक्षसे
आर्जुनिः समरे सैन्यं तावकं संममर्द ह
मदान्धो वन्यनागेन्द्रः सपद्मां पद्मिनीमिव
Tasminvinirjite turnam kutayodhini rakshase
Arjunih samare sainyam tavakam sammamarda ha
Madandho vanyanagendrah sapadmam padminimiva
97.29
ततः शांतनवो भीष्मः सैन्यं दृष्ट्वाभिविद्रुतम्
महता रथवंशेन सौभद्रं पर्यवारयत्
Tatah shantanavo bhishmah sainyam drishtvabhividrutam
Mahata rathavanshena saubhadram paryavarayat
97.30
कोष्ठकीकृत्य तं वीरं धार्तराष्ट्रा महारथाः
एकं सुबहवो युद्धे ततक्षुः सायकैर्दृढम्
Koshthakikritya tam viram dhartarashtra maharathah
Ekam subahavo yuddhe tatakshuh sayakairdridham
97.31
स तेषां रथिनां वीरः पितुस्तुल्यपराक्रमः
सदृशो वासुदेवस्य विक्रमेण बलेन च
Sa tesham rathinam virah pitustulyaparakramah
Sadrisho vasudevasya vikramena balena cha
97.32
उभयोः सदृशं कर्म स पितुर्मातुलस्य च
रणे बहुविधं चक्रे सर्वशस्त्रभृतां वरः
Ubhayoh sadrisham karma sa piturmatulasya cha
Rane bahuvidham chakre sarvashastrabhritam varah
97.33
ततो धनंजयो राजन्विनिघ्नंस्तव सैनिकान्
आससाद रणे भीष्मं पुत्रप्रेप्सुरमर्षणः
Tato dhananjayo rajanvinighnanstava sainikan
Asasada rane bhishmam putraprepsuramarshanah
97.34
तथैव समरे राजन्पिता देवव्रतस्तव
आससाद रणे पार्थं स्वर्भानुरिव भास्करम्
Tathaiva samare rajanpita devavratastava
Asasada rane partham svarbhanuriva bhaskaram
97.35
ततः सरथनागाश्वाः पुत्रास्तव विशां पते
परिवव्रू रणे भीष्मं जुगुपुश्च समन्ततः
Tatah sarathanagashvah putrastava visham pate
Parivavru rane bhishmam jugupushcha samantatah
97.36
तथैव पाण्डवा राजन्परिवार्य धनंजयम्
रणाय महते युक्ता दंशिता भरतर्षभ
Tathaiva pandava rajanparivarya dhananjayam
Ranaya mahate yukta danshita bharatarshabha
97.37
शारद्वतस्ततो राजन्भीष्मस्य प्रमुखे स्थितम्
अर्जुनं पञ्चविंशत्या सायकानां समाचिनोत्
Sharadvatastato rajanbhishmasya pramukhe sthitam
Arjunam panchavinshatya sayakanam samachinot
97.38
प्रत्युद्गम्याथ विव्याध सात्यकिस्तं शितैः शरैः
पाण्डवप्रियकामार्थं शार्दूल इव कुञ्जरम्
Pratyudgamyatha vivyadha satyakistam shitaih sharaih
Pandavapriyakamartham shardula iva kunjaram
97.39
गौतमोऽपि त्वरायुक्तो माधवं नवभिः शरैः
हृदि विव्याध संक्रुद्धः कङ्कपत्रपरिच्छदैः
Gautamopi tvarayukto madhavam navabhih sharaih
Hridi vivyadha sankruddhah kankapatraparichchhadaih
97.40
शैनेयोऽपि ततः क्रुद्धो भृशं विद्धो महारथः
गौतमान्तकरं घोरं समादत्त शिलीमुखम्
Shaineyopi tatah kruddho bhrisham viddho maharathah
Gautamantakaram ghoram samadatta shilimukham
97.41
तमापतन्तं वेगेन शक्राशनिसमद्युतिम्
द्विधा चिच्छेद संक्रुद्धो द्रौणिः परमकोपनः
Tamapatantam vegena shakrashanisamadyutim
Dvidha chichchheda sankruddho draunih paramakopanah
97.42
समुत्सृज्याथ शैनेयो गौतमं रथिनां वरम्
अभ्यद्रवद्रणे द्रौणिं राहुः खे शशिनं यथा
Samutsrijyatha shaineyo gautamam rathinam varam
Abhyadravadrane draunim rahuh khe shashinam yatha
97.43
तस्य द्रोणसुतश्चापं द्विधा चिच्छेद भारत
अथैनं छिन्नधन्वानं ताडयामास सायकैः
Tasya dronasutashchapam dvidha chichchheda bharata
Athainam chhinnadhanvanam tadayamasa sayakaih
97.44
सोऽन्यत्कार्मुकमादाय शत्रुघ्नं भारसाधनम्
द्रौणिं षष्ट्या महाराज बाह्वोरुरसि चार्पयत्
Sonyatkarmukamadaya shatrughnam bharasadhanam
Draunim shashtya maharaja bahvorurasi charpayat
97.45
स विद्धो व्यथितश्चैव मुहूर्तं कश्मलायुतः
निषसाद रथोपस्थे ध्वजयष्टिमुपाश्रितः
Sa viddho vyathitashchaiva muhurtam kashmalayutah
Nishasada rathopasthe dhvajayashtimupashritah
97.46
प्रतिलभ्य ततः संज्ञां द्रोणपुत्रः प्रतापवान्
वार्ष्णेयं समरे क्रुद्धो नाराचेन समर्दयत्
Pratilabhya tatah sangyam dronaputrah pratapavan
Varshneyam samare kruddho narachena samardayat
97.47
शैनेयं स तु निर्भिद्य प्राविशद्धरणीतलम्
वसन्तकाले बलवान्बिलं सर्पशिशुर्यथा
Shaineyam sa tu nirbhidya pravishaddharanitalam
Vasantakale balavanbilam sarpashishuryatha
97.48
ततोऽपरेण भल्लेन माधवस्य ध्वजोत्तमम्
चिच्छेद समरे द्रौणिः सिंहनादं ननाद च
Tatoparena bhallena madhavasya dhvajottamam
Chichchheda samare draunih sinhanadam nanada cha
97.49
पुनश्चैनं शरैर्घोरैश्छादयामास भारत
निदाघान्ते महाराज यथा मेघो दिवाकरम्
Punashchainam sharairghoraishchhadayamasa bharata
Nidaghante maharaja yatha megho divakaram
97.50
सात्यकिश्च महाराज शरजालं निहत्य तत्
द्रौणिमभ्यपतत्तूर्णं शरजालैरनेकधा
Satyakishcha maharaja sharajalam nihatya tat
Draunimabhyapatatturnam sharajalairanekadha
97.51
तापयामास च द्रौणिं शैनेयः परवीरहा
विमुक्तो मेघजालेन यथैव तपनस्तथा
Tapayamasa cha draunim shaineyah paraviraha
Vimukto meghajalena yathaiva tapanastatha
97.52
शराणां च सहस्रेण पुनरेनं समुद्यतम्
सात्यकिश्छादयामास ननाद च महाबलः
Sharanam cha sahasrena punarenam samudyatam
Satyakishchhadayamasa nanada cha mahabalah
97.53
दृष्ट्वा पुत्रं तथा ग्रस्तं राहुणेव निशाकरम्
अभ्यद्रवत शैनेयं भारद्वाजः प्रतापवान्
Drishtva putram tatha grastam rahuneva nishakaram
Abhyadravata shaineyam bharadvajah pratapavan
97.54
विव्याध च पृषत्केन सुतीक्ष्णेन महामृधे
परीप्सन्स्वसुतं राजन्वार्ष्णेयेनाभितापितम्
Vivyadha cha prishatkena sutikshnena mahamridhe
Paripsansvasutam rajanvarshneyenabhitapitam
97.55
सात्यकिस्तु रणे जित्वा गुरुपुत्रं महारथम्
द्रोणं विव्याध विंशत्या सर्वपारशवैः शरैः
Satyakistu rane jitva guruputram maharatham
Dronam vivyadha vinshatya sarvaparashavaih sharaih
97.56
तदन्तरममेयात्मा कौन्तेयः श्वेतवाहनः
अभ्यद्रवद्रणे क्रुद्धो द्रोणं प्रति महारथः
Tadantaramameyatma kaunteyah shvetavahanah
Abhyadravadrane kruddho dronam prati maharathah
97.57
ततो द्रोणश्च पार्थश्च समेयातां महामृधे
यथा बुधश्च शुक्रश्च महाराज नभस्तले
Tato dronashcha parthashcha sameyatam mahamridhe
Yatha budhashcha shukrashcha maharaja nabhastale