UtshovChapter 95
95.1
संजय उवाच
प्रभातायां तु शर्वर्यां प्रातरुत्थाय वै नृपः
राज्ञः समाज्ञापयत सेनां योजयतेति ह
अद्य भीष्मो रणे क्रुद्धो निहनिष्यति सोमकान्
Sanjaya uvacha
Prabhatayam tu sharvaryam pratarutthaya vai nripah
Ragyah samagyapayata senam yojayateti ha
Adya bhishmo rane kruddho nihanishyati somakan
95.2
दुर्योधनस्य तच्छ्रुत्वा रात्रौ विलपितं बहु
मन्यमानः स तं राजन्प्रत्यादेशमिवात्मनः
Duryodhanasya tachchhrutva ratrau vilapitam bahu
Manyamanah sa tam rajanpratyadeshamivatmanah
95.3
निर्वेदं परमं गत्वा विनिन्द्य परवाच्यताम्
दीर्घं दध्यौ शांतनवो योद्धुकामोऽर्जुनं रणे
Nirvedam paramam gatva vinindya paravachyatam
Dirgham dadhyau shantanavo yoddhukamorjunam rane
95.4
इङ्गितेन तु तज्ज्ञात्वा गाङ्गेयेन विचिन्तितम्
दुर्योधनो महाराज दुःशासनमचोदयत्
Ingitena tu tajgyatva gangeyena vichintitam
Duryodhano maharaja duhshasanamachodayat
95.5
दुःशासन रथास्तूर्णं युज्यन्तां भीष्मरक्षिणः
द्वात्रिंशत्त्वमनीकानि सर्वाण्येवाभिचोदय
Duhshasana rathasturnam yujyantam bhishmarakshinah
Dvatrinshattvamanikani sarvanyevabhichodaya
95.6
इदं हि समनुप्राप्तं वर्षपूगाभिचिन्तितम्
पाण्डवानां ससैन्यानां वधो राज्यस्य चागमः
Idam hi samanupraptam varshapugabhichintitam
Pandavanam sasainyanam vadho rajyasya chagamah
95.7
तत्र कार्यमहं मन्ये भीष्मस्यैवाभिरक्षणम्
स नो गुप्तः सुखाय स्याद्धन्यात्पार्थांश्च संयुगे
Tatra karyamaham manye bhishmasyaivabhirakshanam
Sa no guptah sukhaya syaddhanyatparthanshcha sanyuge
95.8
अब्रवीच्च विशुद्धात्मा नाहं हन्यां शिखण्डिनम्
स्त्रीपूर्वको ह्यसौ जातस्तस्माद्वर्ज्यो रणे मया
Abravichcha vishuddhatma naham hanyam shikhandinam
Stripurvako hyasau jatastasmadvarjyo rane maya
95.9
लोकस्तद्वेद यदहं पितुः प्रियचिकीर्षया
राज्यं स्फीतं महाबाहो स्त्रियश्च त्यक्तवान्पुरा
Lokastadveda yadaham pituh priyachikirshaya
Rajyam sphitam mahabaho striyashcha tyaktavanpura
95.10
नैव चाहं स्त्रियं जातु न स्त्रीपूर्वं कथंचन
हन्यां युधि नरश्रेष्ठ सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
Naiva chaham striyam jatu na stripurvam kathanchana
Hanyam yudhi narashreshtha satyametadbravimi te
95.11
अयं स्त्रीपूर्वको राजञ्शिखण्डी यदि ते श्रुतः
उद्योगे कथितं यत्तत्तथा जाता शिखण्डिनी
Ayam stripurvako rajanshikhandi yadi te shrutah
Udyoge kathitam yattattatha jata shikhandini
95.12
कन्या भूत्वा पुमाञ्जातः स च योत्स्यति भारत
तस्याहं प्रमुखे बाणान्न मुञ्चेयं कथंचन
Kanya bhutva pumanjatah sa cha yotsyati bharata
Tasyaham pramukhe bananna muncheyam kathanchana
95.13
युद्धे तु क्षत्रियांस्तात पाण्डवानां जयैषिणः
सर्वानन्यान्हनिष्यामि संप्राप्तान्बाणगोचरान्
Yuddhe tu kshatriyanstata pandavanam jayaishinah
Sarvananyanhanishyami sampraptanbanagocharan
95.14
एवं मां भरतश्रेष्ठो गाङ्गेयः प्राह शास्त्रवित्
तत्र सर्वात्मना मन्ये भीष्मस्यैवाभिपालनम्
Evam mam bharatashreshtho gangeyah praha shastravit
Tatra sarvatmana manye bhishmasyaivabhipalanam
95.15
अरक्ष्यमाणं हि वृको हन्यात्सिंहं महावने
मा वृकेणेव शार्दूलं घातयेम शिखण्डिना
Arakshyamanam hi vriko hanyatsinham mahavane
Ma vrikeneva shardulam ghatayema shikhandina
95.16
मातुलः शकुनिः शल्यः कृपो द्रोणो विविंशतिः
यत्ता रक्षन्तु गाङ्गेयं तस्मिन्गुप्ते ध्रुवो जयः
Matulah shakunih shalyah kripo drono vivinshatih
Yatta rakshantu gangeyam tasmingupte dhruvo jayah
95.17
एतच्छ्रुत्वा तु राजानो दुर्योधनवचस्तदा
सर्वतो रथवंशेन गाङ्गेयं पर्यवारयन्
Etachchhrutva tu rajano duryodhanavachastada
Sarvato rathavanshena gangeyam paryavarayan
95.18
पुत्राश्च तव गाङ्गेयं परिवार्य ययुर्मुदा
कम्पयन्तो भुवं द्यां च क्षोभयन्तश्च पाण्डवान्
Putrashcha tava gangeyam parivarya yayurmuda
Kampayanto bhuvam dyam cha kshobhayantashcha pandavan
95.19
तै रथैश्च सुसंयुक्तैर्दन्तिभिश्च महारथाः
परिवार्य रणे भीष्मं दंशिताः समवस्थिताः
Tai rathaishcha susanyuktairdantibhishcha maharathah
Parivarya rane bhishmam danshitah samavasthitah
95.20
यथा देवासुरे युद्धे त्रिदशा वज्रधारिणम्
सर्वे ते स्म व्यतिष्ठन्त रक्षन्तस्तं महारथम्
Yatha devasure yuddhe tridasha vajradharinam
Sarve te sma vyatishthanta rakshantastam maharatham
95.21
ततो दुर्योधनो राजा पुनर्भ्रातरमब्रवीत्
सव्यं चक्रं युधामन्युरुत्तमौजाश्च दक्षिणम्
गोप्तारावर्जुनस्यैतावर्जुनोऽपि शिखण्डिनः
Tato duryodhano raja punarbhrataramabravit
Savyam chakram yudhamanyuruttamaujashcha dakshinam
Goptaravarjunasyaitavarjunopi shikhandinah
95.22
स रक्ष्यमाणः पार्थेन तथास्माभिर्विवर्जितः
यथा भीष्मं न नो हन्याद्दुःशासन तथा कुरु
Sa rakshyamanah parthena tathasmabhirvivarjitah
Yatha bhishmam na no hanyadduhshasana tatha kuru
95.23
भ्रातुस्तद्वचनं श्रुत्वा पुत्रो दुःशासनस्तव
भीष्मं प्रमुखतः कृत्वा प्रययौ सेनया सह
Bhratustadvachanam shrutva putro duhshasanastava
Bhishmam pramukhatah kritva prayayau senaya saha
95.24
भीष्मं तु रथवंशेन दृष्ट्वा तमभिसंवृतम्
अर्जुनो रथिनां श्रेष्ठो धृष्टद्युम्नमुवाच ह
Bhishmam tu rathavanshena drishtva tamabhisanvritam
Arjuno rathinam shreshtho dhrishtadyumnamuvacha ha
95.25
शिखण्डिनं नरव्याघ्र भीष्मस्य प्रमुखेऽनघ
स्थापयस्वाद्य पाञ्चाल्य तस्य गोप्ताहमप्युत
Shikhandinam naravyaghra bhishmasya pramukhenagha
Sthapayasvadya panchalya tasya goptahamapyuta
95.26
ततः शांतनवो भीष्मो निर्ययौ सेनया सह
व्यूहं चाव्यूहत महत्सर्वतोभद्रमाहवे
Tatah shantanavo bhishmo niryayau senaya saha
Vyuham chavyuhata mahatsarvatobhadramahave
95.27
कृपश्च कृतवर्मा च शैब्यश्चैव महारथः
शकुनिः सैन्धवश्चैव काम्बोजश्च सुदक्षिणः
Kripashcha kritavarma cha shaibyashchaiva maharathah
Shakunih saindhavashchaiva kambojashcha sudakshinah
95.28
भीष्मेण सहिताः सर्वे पुत्रैश्च तव भारत
अग्रतः सर्वसैन्यानां व्यूहस्य प्रमुखे स्थिताः
Bhishmena sahitah sarve putraishcha tava bharata
Agratah sarvasainyanam vyuhasya pramukhe sthitah
95.29
द्रोणो भूरिश्रवाः शल्यो भगदत्तश्च मारिष
दक्षिणं पक्षमाश्रित्य स्थिता व्यूहस्य दंशिताः
Drono bhurishravah shalyo bhagadattashcha marisha
Dakshinam pakshamashritya sthita vyuhasya danshitah
95.30
अश्वत्थामा सोमदत्त आवन्त्यौ च महारथौ
महत्या सेनया युक्ता वामं पक्षमपालयन्
Ashvatthama somadatta avantyau cha maharathau
Mahatya senaya yukta vamam pakshamapalayan
95.31
दुर्योधनो महाराज त्रिगर्तैः सर्वतो वृतः
व्यूहमध्ये स्थितो राजन्पाण्डवान्प्रति भारत
Duryodhano maharaja trigartaih sarvato vritah
Vyuhamadhye sthito rajanpandavanprati bharata
95.32
अलम्बुसो रथश्रेष्ठः श्रुतायुश्च महारथः
पृष्ठतः सर्वसैन्यानां स्थितौ व्यूहस्य दंशितौ
Alambuso rathashreshthah shrutayushcha maharathah
Prishthatah sarvasainyanam sthitau vyuhasya danshitau
95.33
एवमेते तदा व्यूहं कृत्वा भारत तावकाः
संनद्धाः समदृश्यन्त प्रतपन्त इवाग्नयः
Evamete tada vyuham kritva bharata tavakah
Sannaddhah samadrishyanta pratapanta ivagnayah
95.34
तथा युधिष्ठिरो राजा भीमसेनश्च पाण्डवः
नकुलः सहदेवश्च माद्रीपुत्रावुभावपि
अग्रतः सर्वसैन्यानां स्थिता व्यूहस्य दंशिताः
Tatha yudhishthiro raja bhimasenashcha pandavah
Nakulah sahadevashcha madriputravubhavapi
Agratah sarvasainyanam sthita vyuhasya danshitah
95.35
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्च महारथः
स्थिताः सैन्येन महता परानीकविनाशनाः
Dhrishtadyumno viratashcha satyakishcha maharathah
Sthitah sainyena mahata paranikavinashanah
95.36
शिखण्डी विजयश्चैव राक्षसश्च घटोत्कचः
चेकितानो महाबाहुः कुन्तिभोजश्च वीर्यवान्
स्थिता रणे महाराज महत्या सेनया वृताः
Shikhandi vijayashchaiva rakshasashcha ghatotkachah
Chekitano mahabahuh kuntibhojashcha viryavan
Sthita rane maharaja mahatya senaya vritah
95.37
अभिमन्युर्महेष्वासो द्रुपदश्च महारथः
केकया भ्रातरः पञ्च स्थिता युद्धाय दंशिताः
Abhimanyurmaheshvaso drupadashcha maharathah
Kekaya bhratarah pancha sthita yuddhaya danshitah
95.38
एवं तेऽपि महाव्यूहं प्रतिव्यूह्य सुदुर्जयम्
पाण्डवाः समरे शूराः स्थिता युद्धाय मारिष
Evam tepi mahavyuham prativyuhya sudurjayam
Pandavah samare shurah sthita yuddhaya marisha
95.39
तावकास्तु रणे यत्ताः सहसेना नराधिपाः
अभ्युद्ययू रणे पार्थान्भीष्मं कृत्वाग्रतो नृप
Tavakastu rane yattah sahasena naradhipah
Abhyudyayu rane parthanbhishmam kritvagrato nripa
95.40
तथैव पाण्डवा राजन्भीमसेनपुरोगमाः
भीष्मं युद्धपरिप्रेप्सुं संग्रामे विजिगीषवः
Tathaiva pandava rajanbhimasenapurogamah
Bhishmam yuddhapariprepsum sangrame vijigishavah
95.41
क्ष्वेडाः किलिकिलाशब्दान्क्रकचान्गोविषाणिकाः
भेरीमृदङ्गपणवान्नादयन्तश्च पुष्करान्
पाण्डवा अभ्यधावन्त नदन्तो भैरवान्रवान्
Kshvedah kilikilashabdankrakachangovishanikah
Bherimridangapanavannadayantashcha pushkaran
Pandava abhyadhavanta nadanto bhairavanravan
95.42
भेरीमृदङ्गशङ्खानां दुन्दुभीनां च निस्वनैः
उत्क्रुष्टसिंहनादैश्च वल्गितैश्च पृथग्विधैः
Bherimridangashankhanam dundubhinam cha nisvanaih
Utkrushtasinhanadaishcha valgitaishcha prithagvidhaih
95.43
वयं प्रतिनदन्तस्तानभ्यगच्छाम सत्वराः
सहसैवाभिसंक्रुद्धास्तदासीत्तुमुलं महत्
Vayam pratinadantastanabhyagachchhama satvarah
Sahasaivabhisankruddhastadasittumulam mahat
95.44
ततोऽन्योन्यं प्रधावन्तः संप्रहारं प्रचक्रिरे
ततः शब्देन महता प्रचकम्पे वसुंधरा
Tatonyonyam pradhavantah sampraharam prachakrire
Tatah shabdena mahata prachakampe vasundhara
95.45
पक्षिणश्च महाघोरं व्याहरन्तो विबभ्रमुः
सप्रभश्चोदितः सूर्यो निष्प्रभः समपद्यत
Pakshinashcha mahaghoram vyaharanto vibabhramuh
Saprabhashchoditah suryo nishprabhah samapadyata
95.46
ववुश्च तुमुला वाताः शंसन्तः सुमहद्भयम्
घोराश्च घोरनिर्ह्रादाः शिवास्तत्र ववाशिरे
वेदयन्त्यो महाराज महद्वैशसमागतम्
Vavushcha tumula vatah shansantah sumahadbhayam
Ghorashcha ghoranirhradah shivastatra vavashire
Vedayantyo maharaja mahadvaishasamagatam
95.47
दिशः प्रज्वलिता राजन्पांसुवर्षं पपात च
रुधिरेण समुन्मिश्रमस्थिवर्षं तथैव च
Dishah prajvalita rajanpansuvarsham papata cha
Rudhirena samunmishramasthivarsham tathaiva cha
95.48
रुदतां वाहनानां च नेत्रेभ्यः प्रापतज्जलम्
सुस्रुवुश्च शकृन्मूत्रं प्रध्यायन्तो विशां पते
Rudatam vahananam cha netrebhyah prapatajjalam
Susruvushcha shakrinmutram pradhyayanto visham pate
95.49
अन्तर्हिता महानादाः श्रूयन्ते भरतर्षभ
रक्षसां पुरुषादानां नदतां भैरवान्रवान्
Antarhita mahanadah shruyante bharatarshabha
Rakshasam purushadanam nadatam bhairavanravan
95.50
संपतन्तः स्म दृश्यन्ते गोमायुबकवायसाः
श्वानश्च विविधैर्नादैर्भषन्तस्तत्र तस्थिरे
Sampatantah sma drishyante gomayubakavayasah
Shvanashcha vividhairnadairbhashantastatra tasthire
95.51
ज्वलिताश्च महोल्का वै समाहत्य दिवाकरम्
निपेतुः सहसा भूमौ वेदयाना महद्भयम्
Jvalitashcha maholka vai samahatya divakaram
Nipetuh sahasa bhumau vedayana mahadbhayam
95.52
महान्त्यनीकानि महासमुच्छ्रये; समागमे पाण्डवधार्तराष्ट्रयोः
प्रकाशिरे शङ्खमृदङ्गनिस्वनैः; प्रकम्पितानीव वनानि वायुना
Mahantyanikani mahasamuchchhraye; samagame pandavadhartarashtrayoh
Prakashire shankhamridanganisvanaih; prakampitaniva vanani vayuna
95.53
नरेन्द्रनागाश्वसमाकुलाना;मभ्यायतीनामशिवे मुहूर्ते
बभूव घोषस्तुमुलश्चमूनां; वातोद्धुतानामिव सागराणाम्
Narendranagashvasamakulana;mabhyayatinamashive muhurte
Babhuva ghoshastumulashchamunam; vatoddhutanamiva sagaranam