UtshovChapter 79
79.1
धृतराष्ट्र उवाच
बहूनीह विचित्राणि द्वैरथानि स्म संजय
पाण्डूनां मामकैः सार्धमश्रौषं तव जल्पतः
Dhritarashtra uvacha
Bahuniha vichitrani dvairathani sma sanjaya
Pandunam mamakaih sardhamashrausham tava jalpatah
79.2
न चैव मामकं कंचिद्धृष्टं शंससि संजय
नित्यं पाण्डुसुतान्हृष्टानभग्नांश्चैव शंससि
Na chaiva mamakam kanchiddhrishtam shansasi sanjaya
Nityam pandusutanhrishtanabhagnanshchaiva shansasi
79.3
जीयमानान्विमनसो मामकान्विगतौजसः
वदसे संयुगे सूत दिष्टमेतदसंशयम्
Jiyamananvimanaso mamakanvigataujasah
Vadase sanyuge suta dishtametadasanshayam
79.4
संजय उवाच
यथाशक्ति यथोत्साहं युद्धे चेष्टन्ति तावकाः
दर्शयानाः परं शक्त्या पौरुषं पुरुषर्षभ
Sanjaya uvacha
Yathashakti yathotsaham yuddhe cheshtanti tavakah
Darshayanah param shaktya paurusham purusharshabha
79.5
गङ्गायाः सुरनद्या वै स्वादुभूतं यथोदकम्
महोदधिगुणाभ्यासाल्लवणत्वं निगच्छति
Gangayah suranadya vai svadubhutam yathodakam
Mahodadhigunabhyasallavanatvam nigachchhati
79.6
तथा तत्पौरुषं राजंस्तावकानां महात्मनाम्
प्राप्य पाण्डुसुतान्वीरान्व्यर्थं भवति संयुगे
Tatha tatpaurusham rajanstavakanam mahatmanam
Prapya pandusutanviranvyartham bhavati sanyuge
79.7
घटमानान्यथाशक्ति कुर्वाणान्कर्म दुष्करम्
न दोषेण कुरुश्रेष्ठ कौरवान्गन्तुमर्हसि
Ghatamananyathashakti kurvanankarma dushkaram
Na doshena kurushreshtha kauravangantumarhasi
79.8
तवापराधात्सुमहान्सपुत्रस्य विशां पते
पृथिव्याः प्रक्षयो घोरो यमराष्ट्रविवर्धनः
Tavaparadhatsumahansaputrasya visham pate
Prithivyah prakshayo ghoro yamarashtravivardhanah
79.9
आत्मदोषात्समुत्पन्नं शोचितुं नार्हसे नृप
न हि रक्षन्ति राजानः सर्वार्थान्नापि जीवितम्
Atmadoshatsamutpannam shochitum narhase nripa
Na hi rakshanti rajanah sarvarthannapi jivitam
79.10
युद्धे सुकृतिनां लोकानिच्छन्तो वसुधाधिपाः
चमूं विगाह्य युध्यन्ते नित्यं स्वर्गपरायणाः
Yuddhe sukritinam lokanichchhanto vasudhadhipah
Chamum vigahya yudhyante nityam svargaparayanah
79.11
पूर्वाह्णे तु महाराज प्रावर्तत जनक्षयः
तन्ममैकमना भूत्वा शृणु देवासुरोपमम्
Purvahne tu maharaja pravartata janakshayah
Tanmamaikamana bhutva shrinu devasuropamam
79.12
आवन्त्यौ तु महेष्वासौ महात्मानौ महाबलौ
इरावन्तमभिप्रेक्ष्य समेयातां रणोत्कटौ
तेषां प्रववृते युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम्
Avantyau tu maheshvasau mahatmanau mahabalau
Iravantamabhiprekshya sameyatam ranotkatau
Tesham pravavrite yuddham tumulam lomaharshanam
79.13
इरावांस्तु सुसंक्रुद्धो भ्रातरौ देवरूपिणौ
विव्याध निशितैस्तूर्णं शरैः संनतपर्वभिः
तावेनं प्रत्यविध्येतां समरे चित्रयोधिनौ
Iravanstu susankruddho bhratarau devarupinau
Vivyadha nishitaisturnam sharaih sannataparvabhih
Tavenam pratyavidhyetam samare chitrayodhinau
79.14
युध्यतां हि तथा राजन्विशेषो न व्यदृश्यत
यततां शत्रुनाशाय कृतप्रतिकृतैषिणाम्
Yudhyatam hi tatha rajanvishesho na vyadrishyata
Yatatam shatrunashaya kritapratikritaishinam
79.15
इरावांस्तु ततो राजन्ननुविन्दस्य सायकैः
चतुर्भिश्चतुरो वाहाननयद्यमसादनम्
Iravanstu tato rajannanuvindasya sayakaih
Chaturbhishchaturo vahananayadyamasadanam
79.16
भल्लाभ्यां च सुतीक्ष्णाभ्यां धनुः केतुं च मारिष
चिच्छेद समरे राजंस्तदद्भुतमिवाभवत्
Bhallabhyam cha sutikshnabhyam dhanuh ketum cha marisha
Chichchheda samare rajanstadadbhutamivabhavat
79.17
त्यक्त्वानुविन्दोऽथ रथं विन्दस्य रथमास्थितः
धनुर्गृहीत्वा नवमं भारसाधनमुत्तमम्
Tyaktvanuvindotha ratham vindasya rathamasthitah
Dhanurgrihitva navamam bharasadhanamuttamam
79.18
तावेकस्थौ रणे वीरावावन्त्यौ रथिनां वरौ
शरान्मुमुचतुस्तूर्णमिरावति महात्मनि
Tavekasthau rane viravavantyau rathinam varau
Sharanmumuchatusturnamiravati mahatmani
79.19
ताभ्यां मुक्ता महावेगाः शराः काञ्चनभूषणाः
दिवाकरपथं प्राप्य छादयामासुरम्बरम्
Tabhyam mukta mahavegah sharah kanchanabhushanah
Divakarapatham prapya chhadayamasurambaram
79.20
इरावांस्तु ततः क्रुद्धो भ्रातरौ तौ महारथौ
ववर्ष शरवर्षेण सारथिं चाप्यपातयत्
Iravanstu tatah kruddho bhratarau tau maharathau
Vavarsha sharavarshena sarathim chapyapatayat
79.21
तस्मिन्निपतिते भूमौ गतसत्त्वेऽथ सारथौ
रथः प्रदुद्राव दिशः समुद्भ्रान्तहयस्ततः
Tasminnipatite bhumau gatasattvetha sarathau
Rathah pradudrava dishah samudbhrantahayastatah
79.22
तौ स जित्वा महाराज नागराजसुतासुतः
पौरुषं ख्यापयंस्तूर्णं व्यधमत्तव वाहिनीम्
Tau sa jitva maharaja nagarajasutasutah
Paurusham khyapayansturnam vyadhamattava vahinim
79.23
सा वध्यमाना समरे धार्तराष्ट्री महाचमूः
वेगान्बहुविधांश्चक्रे विषं पीत्वेव मानवः
Sa vadhyamana samare dhartarashtri mahachamuh
Veganbahuvidhanshchakre visham pitveva manavah
79.24
हैडिम्बो राक्षसेन्द्रस्तु भगदत्तं समाद्रवत्
रथेनादित्यवर्णेन सध्वजेन महाबलः
Haidimbo rakshasendrastu bhagadattam samadravat
Rathenadityavarnena sadhvajena mahabalah
79.25
ततः प्राग्ज्योतिषो राजा नागराजं समास्थितः
यथा वज्रधरः पूर्वं संग्रामे तारकामये
Tatah pragjyotisho raja nagarajam samasthitah
Yatha vajradharah purvam sangrame tarakamaye
79.26
तत्र देवाः सगन्धर्वा ऋषयश्च समागताः
विशेषं न स्म विविदुर्हैडिम्बभगदत्तयोः
Tatra devah sagandharva rishayashcha samagatah
Vishesham na sma vividurhaidimbabhagadattayoh
79.27
यथा सुरपतिः शक्रस्त्रासयामास दानवान्
तथैव समरे राजंस्त्रासयामास पाण्डवान्
Yatha surapatih shakrastrasayamasa danavan
Tathaiva samare rajanstrasayamasa pandavan
79.28
तेन विद्राव्यमाणास्ते पाण्डवाः सर्वतोदिशम्
त्रातारं नाभ्यविन्दन्त स्वेष्वनीकेषु भारत
Tena vidravyamanaste pandavah sarvatodisham
Trataram nabhyavindanta sveshvanikeshu bharata
79.29
भैमसेनिं रथस्थं तु तत्रापश्याम भारत
शेषा विमनसो भूत्वा प्राद्रवन्त महारथाः
Bhaimasenim rathastham tu tatrapashyama bharata
Shesha vimanaso bhutva pradravanta maharathah
79.30
निवृत्तेषु तु पाण्डूनां पुनः सैन्येषु भारत
आसीन्निष्टानको घोरस्तव सैन्येषु संयुगे
Nivritteshu tu pandunam punah sainyeshu bharata
Asinnishtanako ghorastava sainyeshu sanyuge
79.31
घटोत्कचस्ततो राजन्भगदत्तं महारणे
शरैः प्रच्छादयामास मेरुं गिरिमिवाम्बुदः
Ghatotkachastato rajanbhagadattam maharane
Sharaih prachchhadayamasa merum girimivambudah
79.32
निहत्य ताञ्शरान्राजा राक्षसस्य धनुश्च्युतान्
भैमसेनिं रणे तूर्णं सर्वमर्मस्वताडयत्
Nihatya tansharanraja rakshasasya dhanushchyutan
Bhaimasenim rane turnam sarvamarmasvatadayat
79.33
स ताड्यमानो बहुभिः शरैः संनतपर्वभिः
न विव्यथे राक्षसेन्द्रो भिद्यमान इवाचलः
Sa tadyamano bahubhih sharaih sannataparvabhih
Na vivyathe rakshasendro bhidyamana ivachalah
79.34
तस्य प्राग्ज्योतिषः क्रुद्धस्तोमरान्स चतुर्दश
प्रेषयामास समरे तांश्च चिच्छेद राक्षसः
Tasya pragjyotishah kruddhastomaransa chaturdasha
Preshayamasa samare tanshcha chichchheda rakshasah
79.35
स तांश्छित्त्वा महाबाहुस्तोमरान्निशितैः शरैः
भगदत्तं च विव्याध सप्तत्या कङ्कपत्रिभिः
Sa tanshchhittva mahabahustomarannishitaih sharaih
Bhagadattam cha vivyadha saptatya kankapatribhih
79.36
ततः प्राग्ज्योतिषो राजन्प्रहसन्निव भारत
तस्याश्वांश्चतुरः संख्ये पातयामास सायकैः
Tatah pragjyotisho rajanprahasanniva bharata
Tasyashvanshchaturah sankhye patayamasa sayakaih
79.37
स हताश्वे रथे तिष्ठन्राक्षसेन्द्रः प्रतापवान्
शक्तिं चिक्षेप वेगेन प्राग्ज्योतिषगजं प्रति
Sa hatashve rathe tishthanrakshasendrah pratapavan
Shaktim chikshepa vegena pragjyotishagajam prati
79.38
तामापतन्तीं सहसा हेमदण्डां सुवेगिताम्
त्रिधा चिच्छेद नृपतिः सा व्यकीर्यत मेदिनीम्
Tamapatantim sahasa hemadandam suvegitam
Tridha chichchheda nripatih sa vyakiryata medinim
79.39
शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा हैडिम्बः प्राद्रवद्भयात्
यथेन्द्रस्य रणात्पूर्वं नमुचिर्दैत्यसत्तमः
Shaktim vinihatam drishtva haidimbah pradravadbhayat
Yathendrasya ranatpurvam namuchirdaityasattamah
79.40
तं विजित्य रणे शूरं विक्रान्तं ख्यातपौरुषम्
अजेयं समरे राजन्यमेन वरुणेन च
Tam vijitya rane shuram vikrantam khyatapaurusham
Ajeyam samare rajanyamena varunena cha
79.41
पाण्डवीं समरे सेनां संममर्द सकुञ्जरः
यथा वनगजो राजन्मृद्नंश्चरति पद्मिनीम्
Pandavim samare senam sammamarda sakunjarah
Yatha vanagajo rajanmridnanshcharati padminim
79.42
मद्रेश्वरस्तु समरे यमाभ्यां सह संगतः
स्वस्रीयौ छादयां चक्रे शरौघैः पाण्डुनन्दनौ
Madreshvarastu samare yamabhyam saha sangatah
Svasriyau chhadayam chakre sharaughaih pandunandanau
79.43
सहदेवस्तु समरे मातुलं वीक्ष्य संगतम्
अवारयच्छरौघेण मेघो यद्वद्दिवाकरम्
Sahadevastu samare matulam vikshya sangatam
Avarayachchharaughena megho yadvaddivakaram
79.44
छाद्यमानः शरौघेण हृष्टरूपतरोऽभवत्
तयोश्चाप्यभवत्प्रीतिरतुला मातृकारणात्
Chhadyamanah sharaughena hrishtarupatarobhavat
Tayoshchapyabhavatpritiratula matrikaranat
79.45
ततः प्रहस्य समरे नकुलस्य महारथः
अश्वान्वै चतुरो राजंश्चतुर्भिः सायकोत्तमैः
प्रेषयामास समरे यमस्य सदनं प्रति
Tatah prahasya samare nakulasya maharathah
Ashvanvai chaturo rajanshchaturbhih sayakottamaih
Preshayamasa samare yamasya sadanam prati
79.46
हताश्वात्तु रथात्तूर्णमवप्लुत्य महारथः
आरुरोह ततो यानं भ्रातुरेव यशस्विनः
Hatashvattu rathatturnamavaplutya maharathah
Aruroha tato yanam bhratureva yashasvinah
79.47
एकस्थौ तु रणे शूरौ दृढे विक्षिप्य कार्मुके
मद्रराजरथं क्रुद्धौ छादयामासतुः क्षणात्
Ekasthau tu rane shurau dridhe vikshipya karmuke
Madrarajaratham kruddhau chhadayamasatuh kshanat
79.48
स च्छाद्यमानो बहुभिः शरैः संनतपर्वभिः
स्वस्रीयाभ्यां नरव्याघ्रो नाकम्पत यथाचलः
प्रहसन्निव तां चापि शरवृष्टिं जघान ह
Sa chchhadyamano bahubhih sharaih sannataparvabhih
Svasriyabhyam naravyaghro nakampata yathachalah
Prahasanniva tam chapi sharavrishtim jaghana ha
79.49
सहदेवस्ततः क्रुद्धः शरमुद्यम्य वीर्यवान्
मद्रराजमभिप्रेक्ष्य प्रेषयामास भारत
Sahadevastatah kruddhah sharamudyamya viryavan
Madrarajamabhiprekshya preshayamasa bharata
79.50
स शरः प्रेषितस्तेन गरुत्मानिव वेगवान्
मद्रराजं विनिर्भिद्य निपपात महीतले
Sa sharah preshitastena garutmaniva vegavan
Madrarajam vinirbhidya nipapata mahitale
79.51
स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थे महारथः
निषसाद महाराज कश्मलं च जगाम ह
Sa gadhaviddho vyathito rathopasthe maharathah
Nishasada maharaja kashmalam cha jagama ha
79.52
तं विसंज्ञं निपतितं सूतः संप्रेक्ष्य संयुगे
अपोवाह रथेनाजौ यमाभ्यामभिपीडितम्
Tam visangyam nipatitam sutah samprekshya sanyuge
Apovaha rathenajau yamabhyamabhipiditam
79.53
दृष्ट्वा मद्रेश्वररथं धार्तराष्ट्राः पराङ्मुखम्
सर्वे विमनसो भूत्वा नेदमस्तीत्यचिन्तयन्
Drishtva madreshvararatham dhartarashtrah paranmukham
Sarve vimanaso bhutva nedamastityachintayan
79.54
निर्जित्य मातुलं संख्ये माद्रीपुत्रौ महारथौ
दध्मतुर्मुदितौ शङ्खौ सिंहनादं विनेदतुः
Nirjitya matulam sankhye madriputrau maharathau
Dadhmaturmuditau shankhau sinhanadam vinedatuh
79.55
अभिदुद्रुवतुर्हृष्टौ तव सैन्यं विशां पते
यथा दैत्यचमूं राजन्निन्द्रोपेन्द्राविवामरौ
Abhidudruvaturhrishtau tava sainyam visham pate
Yatha daityachamum rajannindropendravivamarau