UtshovChapter 80
80.1
संजय उवाच
ततो युधिष्ठिरो राजा मध्यं प्राप्ते दिवाकरे
श्रुतायुषमभिप्रेक्ष्य चोदयामास वाजिनः
Sanjaya uvacha
Tato yudhishthiro raja madhyam prapte divakare
Shrutayushamabhiprekshya chodayamasa vajinah
80.2
अभ्यधावत्ततो राजा श्रुतायुषमरिंदमम्
विनिघ्नन्सायकैस्तीक्ष्णैर्नवभिर्नतपर्वभिः
Abhyadhavattato raja shrutayushamarindamam
Vinighnansayakaistikshnairnavabhirnataparvabhih
80.3
स संवार्य रणे राजा प्रेषितान्धर्मसूनुना
शरान्सप्त महेष्वासः कौन्तेयाय समर्पयत्
Sa sanvarya rane raja preshitandharmasununa
Sharansapta maheshvasah kaunteyaya samarpayat
80.4
ते तस्य कवचं भित्त्वा पपुः शोणितमाहवे
असूनिव विचिन्वन्तो देहे तस्य महात्मनः
Te tasya kavacham bhittva papuh shonitamahave
Asuniva vichinvanto dehe tasya mahatmanah
80.5
पाण्डवस्तु भृशं विद्धस्तेन राज्ञा महात्मना
रणे वराहकर्णेन राजानं हृदि विव्यधे
Pandavastu bhrisham viddhastena ragya mahatmana
Rane varahakarnena rajanam hridi vivyadhe
80.6
अथापरेण भल्लेन केतुं तस्य महात्मनः
रथश्रेष्ठो रथात्तूर्णं भूमौ पार्थो न्यपातयत्
Athaparena bhallena ketum tasya mahatmanah
Rathashreshtho rathatturnam bhumau partho nyapatayat
80.7
केतुं निपतितं दृष्ट्वा श्रुतायुः स तु पार्थिवः
पाण्डवं विशिखैस्तीक्ष्णै राजन्विव्याध सप्तभिः
Ketum nipatitam drishtva shrutayuh sa tu parthivah
Pandavam vishikhaistikshnai rajanvivyadha saptabhih
80.8
ततः क्रोधात्प्रजज्वाल धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
यथा युगान्ते भूतानि धक्ष्यन्निव हुताशनः
Tatah krodhatprajajvala dharmaputro yudhishthirah
Yatha yugante bhutani dhakshyanniva hutashanah
80.9
क्रुद्धं तु पाण्डवं दृष्ट्वा देवगन्धर्वराक्षसाः
प्रविव्यथुर्महाराज व्याकुलं चाप्यभूज्जगत्
Kruddham tu pandavam drishtva devagandharvarakshasah
Pravivyathurmaharaja vyakulam chapyabhujjagat
80.10
सर्वेषां चैव भूतानामिदमासीन्मनोगतम्
त्रीँल्लोकानद्य संक्रुद्धो नृपोऽयं धक्ष्यतीति वै
Sarvesham chaiva bhutanamidamasinmanogatam
Trinllokanadya sankruddho nripoyam dhakshyatiti vai
80.11
ऋषयश्चैव देवाश्च चक्रुः स्वस्त्ययनं महत्
लोकानां नृप शान्त्यर्थं क्रोधिते पाण्डवे तदा
Rishayashchaiva devashcha chakruh svastyayanam mahat
Lokanam nripa shantyartham krodhite pandave tada
80.12
स च क्रोधसमाविष्टः सृक्किणी परिलेलिहन्
दधारात्मवपुर्घोरं युगान्तादित्यसंनिभम्
Sa cha krodhasamavishtah srikkini parilelihan
Dadharatmavapurghoram yugantadityasannibham
80.13
ततः सर्वाणि सैन्यानि तावकानि विशां पते
निराशान्यभवंस्तत्र जीवितं प्रति भारत
Tatah sarvani sainyani tavakani visham pate
Nirashanyabhavanstatra jivitam prati bharata
80.14
स तु धैर्येण तं कोपं संनिवार्य महायशाः
श्रुतायुषः प्रचिच्छेद मुष्टिदेशे महद्धनुः
Sa tu dhairyena tam kopam sannivarya mahayashah
Shrutayushah prachichchheda mushtideshe mahaddhanuh
80.15
अथैनं छिन्नधन्वानं नाराचेन स्तनान्तरे
निर्बिभेद रणे राजा सर्वसैन्यस्य पश्यतः
Athainam chhinnadhanvanam narachena stanantare
Nirbibheda rane raja sarvasainyasya pashyatah
80.16
सत्वरं चरणे राजंस्तस्य वाहान्महात्मनः
निजघान शरैः क्षिप्रं सूतं च सुमहाबलः
Satvaram charane rajanstasya vahanmahatmanah
Nijaghana sharaih kshipram sutam cha sumahabalah
80.17
हताश्वं तु रथं त्यक्त्वा दृष्ट्वा राज्ञस्तु पौरुषम्
विप्रदुद्राव वेगेन श्रुतायुः समरे तदा
Hatashvam tu ratham tyaktva drishtva ragyastu paurusham
Vipradudrava vegena shrutayuh samare tada
80.18
तस्मिञ्जिते महेष्वासे धर्मपुत्रेण संयुगे
दुर्योधनबलं राजन्सर्वमासीत्पराङ्मुखम्
Tasminjite maheshvase dharmaputrena sanyuge
Duryodhanabalam rajansarvamasitparanmukham
80.19
एतत्कृत्वा महाराज धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
व्यात्ताननो यथा कालस्तव सैन्यं जघान ह
Etatkritva maharaja dharmaputro yudhishthirah
Vyattanano yatha kalastava sainyam jaghana ha
80.20
चेकितानस्तु वार्ष्णेयो गौतमं रथिनां वरम्
प्रेक्षतां सर्वसैन्यानां छादयामास सायकैः
Chekitanastu varshneyo gautamam rathinam varam
Prekshatam sarvasainyanam chhadayamasa sayakaih
80.21
संनिवार्य शरांस्तांस्तु कृपः शारद्वतो युधि
चेकितानं रणे यत्तं राजन्विव्याध पत्रिभिः
Sannivarya sharanstanstu kripah sharadvato yudhi
Chekitanam rane yattam rajanvivyadha patribhih
80.22
अथापरेण भल्लेन धनुश्चिच्छेद मारिष
सारथिं चास्य समरे क्षिप्रहस्तो न्यपातयत्
हयांश्चास्यावधीद्राजन्नुभौ च पार्ष्णिसारथी
Athaparena bhallena dhanushchichchheda marisha
Sarathim chasya samare kshiprahasto nyapatayat
Hayanshchasyavadhidrajannubhau cha parshnisarathi
80.23
सोऽवप्लुत्य रथात्तूर्णं गदां जग्राह सात्वतः
स तया वीरघातिन्या गदया गदिनां वरः
गौतमस्य हयान्हत्वा सारथिं च न्यपातयत्
Sovaplutya rathatturnam gadam jagraha satvatah
Sa taya viraghatinya gadaya gadinam varah
Gautamasya hayanhatva sarathim cha nyapatayat
80.24
भूमिष्ठो गौतमस्तस्य शरांश्चिक्षेप षोडश
ते शराः सात्वतं भित्त्वा प्राविशन्त धरातलम्
Bhumishtho gautamastasya sharanshchikshepa shodasha
Te sharah satvatam bhittva pravishanta dharatalam
80.25
चेकितानस्ततः क्रुद्धः पुनश्चिक्षेप तां गदाम्
गौतमस्य वधाकाङ्क्षी वृत्रस्येव पुरंदरः
Chekitanastatah kruddhah punashchikshepa tam gadam
Gautamasya vadhakankshi vritrasyeva purandarah
80.26
तामापतन्तीं विमलामश्मगर्भां महागदाम्
शरैरनेकसाहस्रैर्वारयामास गौतमः
Tamapatantim vimalamashmagarbham mahagadam
Sharairanekasahasrairvarayamasa gautamah
80.27
चेकितानस्ततः खड्गं कोशादुद्धृत्य भारत
लाघवं परमास्थाय गौतमं समुपाद्रवत्
Chekitanastatah khadgam koshaduddhritya bharata
Laghavam paramasthaya gautamam samupadravat
80.28
गौतमोऽपि धनुस्त्यक्त्वा प्रगृह्यासिं सुसंशितम्
वेगेन महता राजंश्चेकितानमुपाद्रवत्
Gautamopi dhanustyaktva pragrihyasim susanshitam
Vegena mahata rajanshchekitanamupadravat
80.29
तावुभौ बलसंपन्नौ निस्त्रिंशवरधारिणौ
निस्त्रिंशाभ्यां सुतीक्ष्णाभ्यामन्योन्यं संततक्षतुः
Tavubhau balasampannau nistrinshavaradharinau
Nistrinshabhyam sutikshnabhyamanyonyam santatakshatuh
80.30
निस्त्रिंशवेगाभिहतौ ततस्तौ पुरुषर्षभौ
धरणीं समनुप्राप्तौ सर्वभूतनिषेविताम्
मूर्छयाभिपरीताङ्गौ व्यायामेन च मोहितौ
Nistrinshavegabhihatau tatastau purusharshabhau
Dharanim samanupraptau sarvabhutanishevitam
Murchhayabhiparitangau vyayamena cha mohitau
80.31
ततोऽभ्यधावद्वेगेन करकर्षः सुहृत्तया
चेकितानं तथाभूतं दृष्ट्वा समरदुर्मदम्
रथमारोपयच्चैनं सर्वसैन्यस्य पश्यतः
Tatobhyadhavadvegena karakarshah suhrittaya
Chekitanam tathabhutam drishtva samaradurmadam
Rathamaropayachchainam sarvasainyasya pashyatah
80.32
तथैव शकुनिः शूरः स्यालस्तव विशां पते
आरोपयद्रथं तूर्णं गौतमं रथिनां वरम्
Tathaiva shakunih shurah syalastava visham pate
Aropayadratham turnam gautamam rathinam varam
80.33
सौमदत्तिं तथा क्रुद्धो धृष्टकेतुर्महाबलः
नवत्या सायकैः क्षिप्रं राजन्विव्याध वक्षसि
Saumadattim tatha kruddho dhrishtaketurmahabalah
Navatya sayakaih kshipram rajanvivyadha vakshasi
80.34
सौमदत्तिरुरःस्थैस्तैर्भृशं बाणैरशोभत
मध्यंदिने महाराज रश्मिभिस्तपनो यथा
Saumadattirurahsthaistairbhrisham banairashobhata
Madhyandine maharaja rashmibhistapano yatha
80.35
भूरिश्रवास्तु समरे धृष्टकेतुं महारथम्
हतसूतहयं चक्रे विरथं सायकोत्तमैः
Bhurishravastu samare dhrishtaketum maharatham
Hatasutahayam chakre viratham sayakottamaih
80.36
विरथं चैनमालोक्य हताश्वं हतसारथिम्
महता शरवर्षेण छादयामास संयुगे
Viratham chainamalokya hatashvam hatasarathim
Mahata sharavarshena chhadayamasa sanyuge
80.37
स च तं रथमुत्सृज्य धृष्टकेतुर्महामनाः
आरुरोह ततो यानं शतानीकस्य मारिष
Sa cha tam rathamutsrijya dhrishtaketurmahamanah
Aruroha tato yanam shatanikasya marisha
80.38
चित्रसेनो विकर्णश्च राजन्दुर्मर्षणस्तथा
रथिनो हेमसंनाहाः सौभद्रमभिदुद्रुवुः
Chitraseno vikarnashcha rajandurmarshanastatha
Rathino hemasannahah saubhadramabhidudruvuh
80.39
अभिमन्योस्ततस्तैस्तु घोरं युद्धमवर्तत
शरीरस्य यथा राजन्वातपित्तकफैस्त्रिभिः
Abhimanyostatastaistu ghoram yuddhamavartata
Sharirasya yatha rajanvatapittakaphaistribhih
80.40
विरथांस्तव पुत्रांस्तु कृत्वा राजन्महाहवे
न जघान नरव्याघ्रः स्मरन्भीमवचस्तदा
Virathanstava putranstu kritva rajanmahahave
Na jaghana naravyaghrah smaranbhimavachastada
80.41
ततो राज्ञां बहुशतैर्गजाश्वरथयायिभिः
संवृतं समरे भीष्मं देवैरपि दुरासदम्
Tato ragyam bahushatairgajashvarathayayibhih
Sanvritam samare bhishmam devairapi durasadam
80.42
प्रयान्तं शीघ्रमुद्वीक्ष्य परित्रातुं सुतांस्तव
अभिमन्युं समुद्दिश्य बालमेकं महारथम्
वासुदेवमुवाचेदं कौन्तेयः श्वेतवाहनः
Prayantam shighramudvikshya paritratum sutanstava
Abhimanyum samuddishya balamekam maharatham
Vasudevamuvachedam kaunteyah shvetavahanah
80.43
चोदयाश्वान्हृषीकेश यत्रैते बहुला रथाः
एते हि बहवः शूराः कृतास्त्रा युद्धदुर्मदाः
यथा न हन्युर्नः सेनां तथा माधव चोदय
Chodayashvanhrishikesha yatraite bahula rathah
Ete hi bahavah shurah kritastra yuddhadurmadah
Yatha na hanyurnah senam tatha madhava chodaya
80.44
एवमुक्तः स वार्ष्णेयः कौन्तेयेनामितौजसा
रथं श्वेतहयैर्युक्तं प्रेषयामास संयुगे
Evamuktah sa varshneyah kaunteyenamitaujasa
Ratham shvetahayairyuktam preshayamasa sanyuge
80.45
निष्टानको महानासीत्तव सैन्यस्य मारिष
यदर्जुनो रणे क्रुद्धः संयातस्तावकान्प्रति
Nishtanako mahanasittava sainyasya marisha
Yadarjuno rane kruddhah sanyatastavakanprati
80.46
समासाद्य तु कौन्तेयो राज्ञस्तान्भीष्मरक्षिणः
सुशर्माणमथो राजन्निदं वचनमब्रवीत्
Samasadya tu kaunteyo ragyastanbhishmarakshinah
Susharmanamatho rajannidam vachanamabravit
80.47
जानामि त्वां युधि श्रेष्ठमत्यन्तं पूर्ववैरिणम्
पर्यायस्याद्य संप्राप्तं फलं पश्य सुदारुणम्
अद्य ते दर्शयिष्यामि पूर्वप्रेतान्पितामहान्
Janami tvam yudhi shreshthamatyantam purvavairinam
Paryayasyadya sampraptam phalam pashya sudarunam
Adya te darshayishyami purvapretanpitamahan
80.48
एवं संजल्पतस्तस्य बीभत्सोः शत्रुघातिनः
श्रुत्वापि परुषं वाक्यं सुशर्मा रथयूथपः
न चैनमब्रवीत्किंचिच्छुभं वा यदि वाशुभम्
Evam sanjalpatastasya bibhatsoh shatrughatinah
Shrutvapi parusham vakyam susharma rathayuthapah
Na chainamabravitkinchichchhubham va yadi vashubham
80.49
अभि गत्वार्जुनं वीरं राजभिर्बहुभिर्वृतः
पुरस्तात्पृष्ठतश्चैव पार्श्वतश्चैव सर्वतः
Abhi gatvarjunam viram rajabhirbahubhirvritah
Purastatprishthatashchaiva parshvatashchaiva sarvatah
80.50
परिवार्यार्जुनं संख्ये तव पुत्रैः सहानघ
शरैः संछादयामास मेघैरिव दिवाकरम्
Parivaryarjunam sankhye tava putraih sahanagha
Sharaih sanchhadayamasa meghairiva divakaram
80.51
ततः प्रवृत्तः सुमहान्संग्रामः शोणितोदकः
तावकानां च समरे पाण्डवानां च भारत
Tatah pravrittah sumahansangramah shonitodakah
Tavakanam cha samare pandavanam cha bharata