UtshovChapter 78
78.1
संजय उवाच
तथा प्रवृत्ते संग्रामे निवृत्ते च सुशर्मणि
प्रभग्नेषु च वीरेषु पाण्डवेन महात्मना
Sanjaya uvacha
Tatha pravritte sangrame nivritte cha susharmani
Prabhagneshu cha vireshu pandavena mahatmana
78.2
क्षुभ्यमाणे बले तूर्णं सागरप्रतिमे तव
प्रत्युद्याते च गाङ्गेये त्वरितं विजयं प्रति
Kshubhyamane bale turnam sagarapratime tava
Pratyudyate cha gangeye tvaritam vijayam prati
78.3
दृष्ट्वा दुर्योधनो राजन्रणे पार्थस्य विक्रमम्
त्वरमाणः समभ्येत्य सर्वांस्तानब्रवीन्नृपान्
Drishtva duryodhano rajanrane parthasya vikramam
Tvaramanah samabhyetya sarvanstanabravinnripan
78.4
तेषां च प्रमुखे शूरं सुशर्माणं महाबलम्
मध्ये सर्वस्य सैन्यस्य भृशं संहर्षयन्वचः
Tesham cha pramukhe shuram susharmanam mahabalam
Madhye sarvasya sainyasya bhrisham sanharshayanvachah
78.5
एष भीष्मः शांतनवो योद्धुकामो धनंजयम्
सर्वात्मना कुरुश्रेष्ठस्त्यक्त्वा जीवितमात्मनः
Esha bhishmah shantanavo yoddhukamo dhananjayam
Sarvatmana kurushreshthastyaktva jivitamatmanah
78.6
तं प्रयान्तं परानीकं सर्वसैन्येन भारतम्
संयत्ताः समरे सर्वे पालयध्वं पितामहम्
Tam prayantam paranikam sarvasainyena bharatam
Sanyattah samare sarve palayadhvam pitamaham
78.7
बाढमित्येवमुक्त्वा तु तान्यनीकानि सर्वशः
नरेन्द्राणां महाराज समाजग्मुः पितामहम्
Badhamityevamuktva tu tanyanikani sarvashah
Narendranam maharaja samajagmuh pitamaham
78.8
ततः प्रयातः सहसा भीष्मः शांतनवोऽर्जुनम्
रणे भारतमायान्तमाससाद महाबलम्
Tatah prayatah sahasa bhishmah shantanavorjunam
Rane bharatamayantamasasada mahabalam
78.9
महाश्वेताश्वयुक्तेन भीमवानरकेतुना
महता मेघनादेन रथेनाति विराजत
Mahashvetashvayuktena bhimavanaraketuna
Mahata meghanadena rathenati virajata
78.10
समरे सर्वसैन्यानामुपयातं धनंजयम्
अभवत्तुमुलो नादो भयाद्दृष्ट्वा किरीटिनम्
Samare sarvasainyanamupayatam dhananjayam
Abhavattumulo nado bhayaddrishtva kiritinam
78.11
अभीशुहस्तं कृष्णं च दृष्ट्वादित्यमिवापरम्
मध्यंदिनगतं संख्ये न शेकुः प्रतिवीक्षितुम्
Abhishuhastam krishnam cha drishtvadityamivaparam
Madhyandinagatam sankhye na shekuh prativikshitum
78.12
तथा शांतनवं भीष्मं श्वेताश्वं श्वेतकार्मुकम्
न शेकुः पाण्डवा द्रष्टुं श्वेतग्रहमिवोदितम्
Tatha shantanavam bhishmam shvetashvam shvetakarmukam
Na shekuh pandava drashtum shvetagrahamivoditam
78.13
स सर्वतः परिवृतस्त्रिगर्तैः सुमहात्मभिः
भ्रातृभिस्तव पुत्रैश्च तथान्यैश्च महारथैः
Sa sarvatah parivritastrigartaih sumahatmabhih
Bhratribhistava putraishcha tathanyaishcha maharathaih
78.14
भारद्वाजस्तु समरे मत्स्यं विव्याध पत्रिणा
ध्वजं चास्य शरेणाजौ धनुश्चैकेन चिच्छिदे
Bharadvajastu samare matsyam vivyadha patrina
Dhvajam chasya sharenajau dhanushchaikena chichchhide
78.15
तदपास्य धनुश्छिन्नं विराटो वाहिनीपतिः
अन्यदादत्त वेगेन धनुर्भारसहं दृढम्
शरांश्चाशीविषाकाराञ्ज्वलितान्पन्नगानिव
Tadapasya dhanushchhinnam virato vahinipatih
Anyadadatta vegena dhanurbharasaham dridham
Sharanshchashivishakaranjvalitanpannaganiva
78.16
द्रोणं त्रिभिः प्रविव्याध चतुर्भिश्चास्य वाजिनः
ध्वजमेकेन विव्याध सारथिं चास्य पञ्चभिः
धनुरेकेषुणाविध्यत्तत्राक्रुध्यद्द्विजर्षभः
Dronam tribhih pravivyadha chaturbhishchasya vajinah
Dhvajamekena vivyadha sarathim chasya panchabhih
Dhanurekeshunavidhyattatrakrudhyaddvijarshabhah
78.17
तस्य द्रोणोऽवधीदश्वाञ्शरैः संनतपर्वभिः
अष्टाभिर्भरतश्रेष्ठ सूतमेकेन पत्रिणा
Tasya dronovadhidashvansharaih sannataparvabhih
Ashtabhirbharatashreshtha sutamekena patrina
78.18
स हताश्वादवप्लुत्य स्यन्दनाद्धतसारथिः
आरुरोह रथं तूर्णं शङ्खस्य रथिनां वरः
Sa hatashvadavaplutya syandanaddhatasarathih
Aruroha ratham turnam shankhasya rathinam varah
78.19
ततस्तु तौ पितापुत्रौ भारद्वाजं रथे स्थितौ
महता शरवर्षेण वारयामासतुर्बलात्
Tatastu tau pitaputrau bharadvajam rathe sthitau
Mahata sharavarshena varayamasaturbalat
78.20
भारद्वाजस्ततः क्रुद्धः शरमाशीविषोपमम्
चिक्षेप समरे तूर्णं शङ्खं प्रति जनेश्वर
Bharadvajastatah kruddhah sharamashivishopamam
Chikshepa samare turnam shankham prati janeshvara
78.21
स तस्य हृदयं भित्त्वा पीत्वा शोणितमाहवे
जगाम धरणिं बाणो लोहितार्द्रीकृतच्छविः
Sa tasya hridayam bhittva pitva shonitamahave
Jagama dharanim bano lohitardrikritachchhavih
78.22
स पपात रथात्तूर्णं भारद्वाजशराहतः
धनुस्त्यक्त्वा शरांश्चैव पितुरेव समीपतः
Sa papata rathatturnam bharadvajasharahatah
Dhanustyaktva sharanshchaiva pitureva samipatah
78.23
हतं स्वमात्मजं दृष्ट्वा विराटः प्राद्रवद्भयात्
उत्सृज्य समरे द्रोणं व्यात्ताननमिवान्तकम्
Hatam svamatmajam drishtva viratah pradravadbhayat
Utsrijya samare dronam vyattananamivantakam
78.24
भारद्वाजस्ततस्तूर्णं पाण्डवानां महाचमूम्
दारयामास समरे शतशोऽथ सहस्रशः
Bharadvajastatasturnam pandavanam mahachamum
Darayamasa samare shatashotha sahasrashah
78.25
शिखण्ड्यपि महाराज द्रौणिमासाद्य संयुगे
आजघान भ्रुवोर्मध्ये नाराचैस्त्रिभिराशुगैः
Shikhandyapi maharaja draunimasadya sanyuge
Ajaghana bhruvormadhye narachaistribhirashugaih
78.26
स बभौ नरशार्दूलो ललाटे संस्थितैस्त्रिभिः
शिखरैः काञ्चनमयैर्मेरुस्त्रिभिरिवोच्छ्रितैः
Sa babhau narashardulo lalate sansthitaistribhih
Shikharaih kanchanamayairmerustribhirivochchhritaih
78.27
अश्वत्थामा ततः क्रुद्धो निमेषार्धाच्छिखण्डिनः
सूतं ध्वजमथो राजंस्तुरगानायुधं तथा
शरैर्बहुभिरुद्दिश्य पातयामास संयुगे
Ashvatthama tatah kruddho nimeshardhachchhikhandinah
Sutam dhvajamatho rajansturaganayudham tatha
Sharairbahubhiruddishya patayamasa sanyuge
78.28
स हताश्वादवप्लुत्य रथाद्वै रथिनां वरः
खड्गमादाय निशितं विमलं च शरावरम्
श्येनवद्व्यचरत्क्रुद्धः शिखण्डी शत्रुतापनः
Sa hatashvadavaplutya rathadvai rathinam varah
Khadgamadaya nishitam vimalam cha sharavaram
Shyenavadvyacharatkruddhah shikhandi shatrutapanah
78.29
सखड्गस्य महाराज चरतस्तस्य संयुगे
नान्तरं ददृशे द्रौणिस्तदद्भुतमिवाभवत्
Sakhadgasya maharaja charatastasya sanyuge
Nantaram dadrishe draunistadadbhutamivabhavat
78.30
ततः शरसहस्राणि बहूनि भरतर्षभ
प्रेषयामास समरे द्रौणिः परमकोपनः
Tatah sharasahasrani bahuni bharatarshabha
Preshayamasa samare draunih paramakopanah
78.31
तामापतन्तीं समरे शरवृष्टिं सुदारुणाम्
असिना तीक्ष्णधारेण चिच्छेद बलिनां वरः
Tamapatantim samare sharavrishtim sudarunam
Asina tikshnadharena chichchheda balinam varah
78.32
ततोऽस्य विमलं द्रौणिः शतचन्द्रं मनोरमम्
चर्माच्छिनदसिं चास्य खण्डयामास संयुगे
शितैः सुबहुशो राजंस्तं च विव्याध पत्रिभिः
Tatosya vimalam draunih shatachandram manoramam
Charmachchhinadasim chasya khandayamasa sanyuge
Shitaih subahusho rajanstam cha vivyadha patribhih
78.33
शिखण्डी तु ततः खड्गं खण्डितं तेन सायकैः
आविध्य व्यसृजत्तूर्णं ज्वलन्तमिव पन्नगम्
Shikhandi tu tatah khadgam khanditam tena sayakaih
Avidhya vyasrijatturnam jvalantamiva pannagam
78.34
तमापतन्तं सहसा कालानलसमप्रभम्
चिच्छेद समरे द्रौणिर्दर्शयन्पाणिलाघवम्
शिखण्डिनं च विव्याध शरैर्बहुभिरायसैः
Tamapatantam sahasa kalanalasamaprabham
Chichchheda samare draunirdarshayanpanilaghavam
Shikhandinam cha vivyadha sharairbahubhirayasaih
78.35
शिखण्डी तु भृशं राजंस्ताड्यमानः शितैः शरैः
आरुरोह रथं तूर्णं माधवस्य महात्मनः
Shikhandi tu bhrisham rajanstadyamanah shitaih sharaih
Aruroha ratham turnam madhavasya mahatmanah
78.36
सात्यकिस्तु ततः क्रुद्धो राक्षसं क्रूरमाहवे
अलम्बुसं शरैर्घोरैर्विव्याध बलिनं बली
Satyakistu tatah kruddho rakshasam kruramahave
Alambusam sharairghorairvivyadha balinam bali
78.37
राक्षसेन्द्रस्ततस्तस्य धनुश्चिच्छेद भारत
अर्धचन्द्रेण समरे तं च विव्याध सायकैः
मायां च राक्षसीं कृत्वा शरवर्षैरवाकिरत्
Rakshasendrastatastasya dhanushchichchheda bharata
Ardhachandrena samare tam cha vivyadha sayakaih
Mayam cha rakshasim kritva sharavarshairavakirat
78.38
तत्राद्भुतमपश्याम शैनेयस्य पराक्रमम्
नासंभ्रमद्यत्समरे वध्यमानः शितैः शरैः
Tatradbhutamapashyama shaineyasya parakramam
Nasambhramadyatsamare vadhyamanah shitaih sharaih
78.39
ऐन्द्रमस्त्रं च वार्ष्णेयो योजयामास भारत
विजयाद्यदनुप्राप्तं माधवेन यशस्विना
Aindramastram cha varshneyo yojayamasa bharata
Vijayadyadanupraptam madhavena yashasvina
78.40
तदस्त्रं भस्मसात्कृत्वा मायां तां राक्षसीं तदा
अलम्बुसं शरैर्घोरैरभ्याकिरत सर्वशः
पर्वतं वारिधाराभिः प्रावृषीव बलाहकः
Tadastram bhasmasatkritva mayam tam rakshasim tada
Alambusam sharairghorairabhyakirata sarvashah
Parvatam varidharabhih pravrishiva balahakah
78.41
तत्तथा पीडितं तेन माधवेन महात्मना
प्रदुद्राव भयाद्रक्षो हित्वा सात्यकिमाहवे
Tattatha piditam tena madhavena mahatmana
Pradudrava bhayadraksho hitva satyakimahave
78.42
तमजेयं राक्षसेन्द्रं संख्ये मघवता अपि
शैनेयः प्राणदज्जित्वा योधानां तव पश्यताम्
Tamajeyam rakshasendram sankhye maghavata api
Shaineyah pranadajjitva yodhanam tava pashyatam
78.43
न्यहनत्तावकांश्चापि सात्यकिः सत्यविक्रमः
निशितैर्बहुभिर्बाणैस्तेऽद्रवन्त भयार्दिताः
Nyahanattavakanshchapi satyakih satyavikramah
Nishitairbahubhirbanaistedravanta bhayarditah
78.44
एतस्मिन्नेव काले तु द्रुपदस्यात्मजो बली
धृष्टद्युम्नो महाराज तव पुत्रं जनेश्वरम्
छादयामास समरे शरैः संनतपर्वभिः
Etasminneva kale tu drupadasyatmajo bali
Dhrishtadyumno maharaja tava putram janeshvaram
Chhadayamasa samare sharaih sannataparvabhih
78.45
संछाद्यमानो विशिखैर्धृष्टद्युम्नेन भारत
विव्यथे न च राजेन्द्र तव पुत्रो जनेश्वरः
Sanchhadyamano vishikhairdhrishtadyumnena bharata
Vivyathe na cha rajendra tava putro janeshvarah
78.46
धृष्टद्युम्नं च समरे तूर्णं विव्याध सायकैः
षष्ट्या च त्रिंशता चैव तदद्भुतमिवाभवत्
Dhrishtadyumnam cha samare turnam vivyadha sayakaih
Shashtya cha trinshata chaiva tadadbhutamivabhavat
78.47
तस्य सेनापतिः क्रुद्धो धनुश्चिच्छेद मारिष
हयांश्च चतुरः शीघ्रं निजघान महारथः
शरैश्चैनं सुनिशितैः क्षिप्रं विव्याध सप्तभिः
Tasya senapatih kruddho dhanushchichchheda marisha
Hayanshcha chaturah shighram nijaghana maharathah
Sharaishchainam sunishitaih kshipram vivyadha saptabhih
78.48
स हताश्वान्महाबाहुरवप्लुत्य रथाद्बली
पदातिरसिमुद्यम्य प्राद्रवत्पार्षतं प्रति
Sa hatashvanmahabahuravaplutya rathadbali
Padatirasimudyamya pradravatparshatam prati
78.49
शकुनिस्तं समभ्येत्य राजगृद्धी महाबलः
राजानं सर्वलोकस्य रथमारोपयत्स्वकम्
Shakunistam samabhyetya rajagriddhi mahabalah
Rajanam sarvalokasya rathamaropayatsvakam
78.50
ततो नृपं पराजित्य पार्षतः परवीरहा
न्यहनत्तावकं सैन्यं वज्रपाणिरिवासुरम्
Tato nripam parajitya parshatah paraviraha
Nyahanattavakam sainyam vajrapanirivasuram
78.51
कृतवर्मा रणे भीमं शरैरार्छन्महारथम्
प्रच्छादयामास च तं महामेघो रविं यथा
Kritavarma rane bhimam sharairarchhanmaharatham
Prachchhadayamasa cha tam mahamegho ravim yatha
78.52
ततः प्रहस्य समरे भीमसेनः परंतपः
प्रेषयामास संक्रुद्धः सायकान्कृतवर्मणे
Tatah prahasya samare bhimasenah parantapah
Preshayamasa sankruddhah sayakankritavarmane
78.53
तैरर्द्यमानोऽतिरथः सात्वतः शस्त्रकोविदः
नाकम्पत महाराज भीमं चार्छच्छितैः शरैः
Tairardyamanotirathah satvatah shastrakovidah
Nakampata maharaja bhimam charchhachchhitaih sharaih
78.54
तस्याश्वांश्चतुरो हत्वा भीमसेनो महाबलः
सारथिं पातयामास ध्वजं च सुपरिष्कृतम्
Tasyashvanshchaturo hatva bhimaseno mahabalah
Sarathim patayamasa dhvajam cha suparishkritam
78.55
शरैर्बहुविधैश्चैनमाचिनोत्परवीरहा
शकलीकृतसर्वाङ्गः श्वाविद्वत्समदृश्यत
Sharairbahuvidhaishchainamachinotparaviraha
Shakalikritasarvangah shvavidvatsamadrishyata
78.56
हताश्वात्तु रथात्तूर्णं वृषकस्य रथं ययौ
स्यालस्य ते महाराज तव पुत्रस्य पश्यतः
Hatashvattu rathatturnam vrishakasya ratham yayau
Syalasya te maharaja tava putrasya pashyatah
78.57
भीमसेनोऽपि संक्रुद्धस्तव सैन्यमुपाद्रवत्
निजघान च संक्रुद्धो दण्डपाणिरिवान्तकः
Bhimasenopi sankruddhastava sainyamupadravat
Nijaghana cha sankruddho dandapanirivantakah