UtshovChapter 69
69.1
संजय उवाच
विराटोऽथ त्रिभिर्बाणैर्भीष्ममार्छन्महारथम्
विव्याध तुरगांश्चास्य त्रिभिर्बाणैर्महारथः
Sanjaya uvacha
Viratotha tribhirbanairbhishmamarchhanmaharatham
Vivyadha turaganshchasya tribhirbanairmaharathah
69.2
तं प्रत्यविध्यद्दशभिर्भीष्मः शांतनवः शरैः
रुक्मपुङ्खैर्महेष्वासः कृतहस्तो महाबलः
Tam pratyavidhyaddashabhirbhishmah shantanavah sharaih
Rukmapunkhairmaheshvasah kritahasto mahabalah
69.3
द्रौणिर्गाण्डीवधन्वानं भीमधन्वा महारथः
अविध्यदिषुभिः षड्भिर्दृढहस्तः स्तनान्तरे
Draunirgandivadhanvanam bhimadhanva maharathah
Avidhyadishubhih shadbhirdridhahastah stanantare
69.4
कार्मुकं तस्य चिच्छेद फल्गुनः परवीरहा
अविध्यच्च भृशं तीक्ष्णैः पत्रिभिः शत्रुकर्शनः
Karmukam tasya chichchheda phalgunah paraviraha
Avidhyachcha bhrisham tikshnaih patribhih shatrukarshanah
69.5
सोऽन्यत्कार्मुकमादाय वेगवत्क्रोधमूर्छितः
अमृष्यमाणः पार्थेन कार्मुकच्छेदमाहवे
Sonyatkarmukamadaya vegavatkrodhamurchhitah
Amrishyamanah parthena karmukachchhedamahave
69.6
अविध्यत्फल्गुनं राजन्नवत्या निशितैः शरैः
वासुदेवं च सप्तत्या विव्याध परमेषुभिः
Avidhyatphalgunam rajannavatya nishitaih sharaih
Vasudevam cha saptatya vivyadha parameshubhih
69.7
ततः क्रोधाभिताम्राक्षः सह कृष्णेन फल्गुनः
दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य चिन्तयित्वा मुहुर्मुहुः
Tatah krodhabhitamrakshah saha krishnena phalgunah
Dirghamushnam cha nihshvasya chintayitva muhurmuhuh
69.8
धनुः प्रपीड्य वामेन करेणामित्रकर्शनः
गाण्डीवधन्वा संक्रुद्धः शितान्संनतपर्वणः
जीवितान्तकरान्घोरान्समादत्त शिलीमुखान्
Dhanuh prapidya vamena karenamitrakarshanah
Gandivadhanva sankruddhah shitansannataparvanah
Jivitantakaranghoransamadatta shilimukhan
69.9
तैस्तूर्णं समरेऽविध्यद्द्रौणिं बलवतां वरम्
तस्य ते कवचं भित्त्वा पपुः शोणितमाहवे
Taisturnam samarevidhyaddraunim balavatam varam
Tasya te kavacham bhittva papuh shonitamahave
69.10
न विव्यथे च निर्भिन्नो द्रौणिर्गाण्डीवधन्वना
तथैव शरवर्षाणि प्रतिमुञ्चन्नविह्वलः
तस्थौ स समरे राजंस्त्रातुमिच्छन्महाव्रतम्
Na vivyathe cha nirbhinno draunirgandivadhanvana
Tathaiva sharavarshani pratimunchannavihvalah
Tasthau sa samare rajanstratumichchhanmahavratam
69.11
तस्य तत्सुमहत्कर्म शशंसुः पुरुषर्षभाः
यत्कृष्णाभ्यां समेताभ्यां नापत्रपत संयुगे
Tasya tatsumahatkarma shashansuh purusharshabhah
Yatkrishnabhyam sametabhyam napatrapata sanyuge
69.12
स हि नित्यमनीकेषु युध्यतेऽभयमास्थितः
अस्त्रग्रामं ससंहारं द्रोणात्प्राप्य सुदुर्लभम्
Sa hi nityamanikeshu yudhyatebhayamasthitah
Astragramam sasanharam dronatprapya sudurlabham
69.13
ममायमाचार्यसुतो द्रोणस्यातिप्रियः सुतः
ब्राह्मणश्च विशेषेण माननीयो ममेति च
Mamayamacharyasuto dronasyatipriyah sutah
Brahmanashcha visheshena mananiyo mameti cha
69.14
समास्थाय मतिं वीरो बीभत्सुः शत्रुतापनः
कृपां चक्रे रथश्रेष्ठो भारद्वाजसुतं प्रति
Samasthaya matim viro bibhatsuh shatrutapanah
Kripam chakre rathashreshtho bharadvajasutam prati
69.15
द्रौणिं त्यक्त्वा ततो युद्धे कौन्तेयः शत्रुतापनः
युयुधे तावकान्निघ्नंस्त्वरमाणः पराक्रमी
Draunim tyaktva tato yuddhe kaunteyah shatrutapanah
Yuyudhe tavakannighnanstvaramanah parakrami
69.16
दुर्योधनस्तु दशभिर्गार्ध्रपत्रैः शिलाशितैः
भीमसेनं महेष्वासं रुक्मपुङ्खैः समर्पयत्
Duryodhanastu dashabhirgardhrapatraih shilashitaih
Bhimasenam maheshvasam rukmapunkhaih samarpayat
69.17
भीमसेनस्तु संक्रुद्धः परासुकरणं दृढम्
चित्रं कार्मुकमादत्त शरांश्च निशितान्दश
Bhimasenastu sankruddhah parasukaranam dridham
Chitram karmukamadatta sharanshcha nishitandasha
69.18
आकर्णप्रहितैस्तीक्ष्णैर्वेगितैस्तिग्मतेजनैः
अविध्यत्तूर्णमव्यग्रः कुरुराजं महोरसि
Akarnaprahitaistikshnairvegitaistigmatejanaih
Avidhyatturnamavyagrah kururajam mahorasi
69.19
तस्य काञ्चनसूत्रस्तु शरैः परिवृतो मणिः
रराजोरसि वै सूर्यो ग्रहैरिव समावृतः
Tasya kanchanasutrastu sharaih parivrito manih
Rarajorasi vai suryo grahairiva samavritah
69.20
पुत्रस्तु तव तेजस्वी भीमसेनेन ताडितः
नामृष्यत यथा नागस्तलशब्दं समीरितम्
Putrastu tava tejasvi bhimasenena taditah
Namrishyata yatha nagastalashabdam samiritam
69.21
ततः शरैर्महाराज रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः
भीमं विव्याध संक्रुद्धस्त्रासयानो वरूथिनीम्
Tatah sharairmaharaja rukmapunkhaih shilashitaih
Bhimam vivyadha sankruddhastrasayano varuthinim
69.22
तौ युध्यमानौ समरे भृशमन्योन्यविक्षतौ
पुत्रौ ते देवसंकाशौ व्यरोचेतां महाबलौ
Tau yudhyamanau samare bhrishamanyonyavikshatau
Putrau te devasankashau vyarochetam mahabalau
69.23
चित्रसेनं नरव्याघ्रं सौभद्रः परवीरहा
अविध्यद्दशभिर्बाणैः पुरुमित्रं च सप्तभिः
Chitrasenam naravyaghram saubhadrah paraviraha
Avidhyaddashabhirbanaih purumitram cha saptabhih
69.24
सत्यव्रतं च सप्तत्या विद्ध्वा शक्रसमो युधि
नृत्यन्निव रणे वीर आर्तिं नः समजीजनत्
Satyavratam cha saptatya viddhva shakrasamo yudhi
Nrityanniva rane vira artim nah samajijanat
69.25
तं प्रत्यविद्यद्दशभिश्चित्रसेनः शिलीमुखैः
सत्यव्रतश्च नवभिः पुरुमित्रश्च सप्तभिः
Tam pratyavidyaddashabhishchitrasenah shilimukhaih
Satyavratashcha navabhih purumitrashcha saptabhih
69.26
स विद्धो विक्षरन्रक्तं शत्रुसंवारणं महत्
चिच्छेद चित्रसेनस्य चित्रं कार्मुकमार्जुनिः
भित्त्वा चास्य तनुत्राणं शरेणोरस्यताडयत्
Sa viddho viksharanraktam shatrusanvaranam mahat
Chichchheda chitrasenasya chitram karmukamarjunih
Bhittva chasya tanutranam sharenorasyatadayat
69.27
ततस्ते तावका वीरा राजपुत्रा महारथाः
समेत्य युधि संरब्धा विव्यधुर्निशितैः शरैः
तांश्च सर्वाञ्शरैस्तीक्ष्णैर्जघान परमास्त्रवित्
Tataste tavaka vira rajaputra maharathah
Sametya yudhi sanrabdha vivyadhurnishitaih sharaih
Tanshcha sarvansharaistikshnairjaghana paramastravit
69.28
तस्य दृष्ट्वा तु तत्कर्म परिवव्रुः सुतास्तव
दहन्तं समरे सैन्यं तव कक्षं यथोल्बणम्
Tasya drishtva tu tatkarma parivavruh sutastava
Dahantam samare sainyam tava kaksham yatholbanam
69.29
अपेतशिशिरे काले समिद्धमिव पावकः
अत्यरोचत सौभद्रस्तव सैन्यानि शातयन्
Apetashishire kale samiddhamiva pavakah
Atyarochata saubhadrastava sainyani shatayan
69.30
तत्तस्य चरितं दृष्ट्वा पौत्रस्तव विशां पते
लक्ष्मणोऽभ्यपतत्तूर्णं सात्वतीपुत्रमाहवे
Tattasya charitam drishtva pautrastava visham pate
Lakshmanobhyapatatturnam satvatiputramahave
69.31
अभिमन्युस्तु संक्रुद्धो लक्ष्मणं शुभलक्षणम्
विव्याध विशिखैः षड्भिः सारथिं च त्रिभिः शरैः
Abhimanyustu sankruddho lakshmanam shubhalakshanam
Vivyadha vishikhaih shadbhih sarathim cha tribhih sharaih
69.32
तथैव लक्ष्मणो राजन्सौभद्रं निशितैः शरैः
अविध्यत महाराज तदद्भुतमिवाभवत्
Tathaiva lakshmano rajansaubhadram nishitaih sharaih
Avidhyata maharaja tadadbhutamivabhavat
69.33
तस्याश्वांश्चतुरो हत्वा सारथिं च महाबलः
अभ्यद्रवत सौभद्रो लक्ष्मणं निशितैः शरैः
Tasyashvanshchaturo hatva sarathim cha mahabalah
Abhyadravata saubhadro lakshmanam nishitaih sharaih
69.34
हताश्वे तु रथे तिष्ठँल्लक्ष्मणः परवीरहा
शक्तिं चिक्षेप संक्रुद्धः सौभद्रस्य रथं प्रति
Hatashve tu rathe tishthanllakshmanah paraviraha
Shaktim chikshepa sankruddhah saubhadrasya ratham prati
69.35
तामापतन्तीं सहसा घोररूपां दुरासदाम्
अभिमन्युः शरैस्तीक्ष्णैश्चिच्छेद भुजगोपमाम्
Tamapatantim sahasa ghorarupam durasadam
Abhimanyuh sharaistikshnaishchichchheda bhujagopamam
69.36
ततः स्वरथमारोप्य लक्ष्मणं गौतमस्तदा
अपोवाह रथेनाजौ सर्वसैन्यस्य पश्यतः
Tatah svarathamaropya lakshmanam gautamastada
Apovaha rathenajau sarvasainyasya pashyatah
69.37
ततः समाकुले तस्मिन्वर्तमाने महाभये
अभ्यद्रवञ्जिघांसन्तः परस्परवधैषिणः
Tatah samakule tasminvartamane mahabhaye
Abhyadravanjighansantah parasparavadhaishinah
69.38
तावकाश्च महेष्वासाः पाण्डवाश्च महारथाः
जुह्वन्तः समरे प्राणान्निजघ्नुरितरेतरम्
Tavakashcha maheshvasah pandavashcha maharathah
Juhvantah samare pranannijaghnuritaretaram
69.39
मुक्तकेशा विकवचा विरथाश्छिन्नकार्मुकाः
बाहुभिः समयुध्यन्त सृञ्जयाः कुरुभिः सह
Muktakesha vikavacha virathashchhinnakarmukah
Bahubhih samayudhyanta srinjayah kurubhih saha
69.40
ततो भीष्मो महाबाहुः पाण्डवानां महात्मनाम्
सेनां जघान संक्रुद्धो दिव्यैरस्त्रैर्महाबलः
Tato bhishmo mahabahuh pandavanam mahatmanam
Senam jaghana sankruddho divyairastrairmahabalah
69.41
हतेश्वरैर्गजैस्तत्र नरैरश्वैश्च पातितैः
रथिभिः सादिभिश्चैव समास्तीर्यत मेदिनी
Hateshvarairgajaistatra narairashvaishcha patitaih
Rathibhih sadibhishchaiva samastiryata medini