UtshovChapter 67
67.1
संजय उवाच
दृष्ट्वा भीष्मेण संसक्तान्भ्रातॄनन्यांश्च पार्थिवान्
तमभ्यधावद्गाङ्गेयमुद्यतास्त्रो धनंजयः
Sanjaya uvacha
Drishtva bhishmena sansaktanbhratrinanyanshcha parthivan
Tamabhyadhavadgangeyamudyatastro dhananjayah
67.2
पाञ्चजन्यस्य निर्घोषं धनुषो गाण्डिवस्य च
ध्वजं च दृष्ट्वा पार्थस्य सर्वान्नो भयमाविशत्
Panchajanyasya nirghosham dhanusho gandivasya cha
Dhvajam cha drishtva parthasya sarvanno bhayamavishat
67.3
असज्जमानं वृक्षेषु धूमकेतुमिवोत्थितम्
बहुवर्णं च चित्रं च दिव्यं वानरलक्षणम्
अपश्याम महाराज ध्वजं गाण्डिवधन्वनः
Asajjamanam vriksheshu dhumaketumivotthitam
Bahuvarnam cha chitram cha divyam vanaralakshanam
Apashyama maharaja dhvajam gandivadhanvanah
67.4
विद्युतं मेघमध्यस्थां भ्राजमानामिवाम्बरे
ददृशुर्गाण्डिवं योधा रुक्मपृष्ठं महारथे
Vidyutam meghamadhyastham bhrajamanamivambare
Dadrishurgandivam yodha rukmaprishtham maharathe
67.5
अशुश्रुम भृशं चास्य शक्रस्येवाभिगर्जतः
सुघोरं तलयोः शब्दं निघ्नतस्तव वाहिनीम्
Ashushruma bhrisham chasya shakrasyevabhigarjatah
Sughoram talayoh shabdam nighnatastava vahinim
67.6
चण्डवातो यथा मेघः सविद्युत्स्तनयित्नुमान्
दिशः संप्लावयन्सर्वाः शरवर्षैः समन्ततः
Chandavato yatha meghah savidyutstanayitnuman
Dishah samplavayansarvah sharavarshaih samantatah
67.7
अभ्यधावत गाङ्गेयं भैरवास्त्रो धनंजयः
दिशं प्राचीं प्रतीचीं च न जानीमोऽस्त्रमोहिताः
Abhyadhavata gangeyam bhairavastro dhananjayah
Disham prachim pratichim cha na janimostramohitah
67.8
कांदिग्भूताः श्रान्तपत्रा हतास्त्रा हतचेतसः
अन्योन्यमभिसंश्लिष्य योधास्ते भरतर्षभ
Kandigbhutah shrantapatra hatastra hatachetasah
Anyonyamabhisanshlishya yodhaste bharatarshabha
67.9
भीष्ममेवाभिलीयन्त सह सर्वैस्तवात्मजैः
तेषामार्तायनमभूद्भीष्मः शंतनवो रणे
Bhishmamevabhiliyanta saha sarvaistavatmajaih
Teshamartayanamabhudbhishmah shantanavo rane
67.10
समुत्पतन्त वित्रस्ता रथेभ्यो रथिनस्तदा
सादिनश्चाश्वपृष्ठेभ्यो भूमौ चापि पदातयः
Samutpatanta vitrasta rathebhyo rathinastada
Sadinashchashvaprishthebhyo bhumau chapi padatayah
67.11
श्रुत्वा गाण्डीवनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः
सर्वसैन्यानि भीतानि व्यवलीयन्त भारत
Shrutva gandivanirghosham visphurjitamivashaneh
Sarvasainyani bhitani vyavaliyanta bharata
67.12
अथ काम्बोजमुख्यैस्तु बृहद्भिः शीघ्रगामिभिः
गोपानां बहुसाहस्रैर्बलैर्गोवासनो वृतः
Atha kambojamukhyaistu brihadbhih shighragamibhih
Gopanam bahusahasrairbalairgovasano vritah
67.13
मद्रसौवीरगान्धारैस्त्रिगर्तैश्च विशां पते
सर्वकालिङ्गमुख्यैश्च कलिङ्गाधिपतिर्वृतः
Madrasauviragandharaistrigartaishcha visham pate
Sarvakalingamukhyaishcha kalingadhipatirvritah
67.14
नागा नरगणौघाश्च दुःशासनपुरःसराः
जयद्रथश्च नृपतिः सहितः सर्वराजभिः
Naga naraganaughashcha duhshasanapurahsarah
Jayadrathashcha nripatih sahitah sarvarajabhih
67.15
हयारोहवराश्चैव तव पुत्रेण चोदिताः
चतुर्दश सहस्राणि सौबलं पर्यवारयन्
Hayarohavarashchaiva tava putrena choditah
Chaturdasha sahasrani saubalam paryavarayan
67.16
ततस्ते सहिताः सर्वे विभक्तरथवाहनाः
पाण्डवान्समरे जग्मुस्तावका भरतर्षभ
Tataste sahitah sarve vibhaktarathavahanah
Pandavansamare jagmustavaka bharatarshabha
67.17
रथिभिर्वारणैरश्वैः पदातैश्च समीरितम्
घोरमायोधनं जज्ञे महाभ्रसदृशं रजः
Rathibhirvaranairashvaih padataishcha samiritam
Ghoramayodhanam jagye mahabhrasadrisham rajah
67.18
तोमरप्रासनाराचगजाश्वरथयोधिनाम्
बलेन महता भीष्मः समसज्जत्किरीटिना
Tomaraprasanarachagajashvarathayodhinam
Balena mahata bhishmah samasajjatkiritina
67.19
आवन्त्यः काशिराजेन भीमसेनेन सैन्धवः
अजातशत्रुर्मद्राणामृषभेण यशस्विना
सहपुत्रः सहामात्यः शल्येन समसज्जत
Avantyah kashirajena bhimasenena saindhavah
Ajatashatrurmadranamrishabhena yashasvina
Sahaputrah sahamatyah shalyena samasajjata
67.20
विकर्णः सहदेवेन चित्रसेनः शिखण्डिना
मत्स्या दुर्योधनं जग्मुः शकुनिं च विशां पते
Vikarnah sahadevena chitrasenah shikhandina
Matsya duryodhanam jagmuh shakunim cha visham pate
67.21
द्रुपदश्चेकितानश्च सात्यकिश्च महारथः
द्रोणेन समसज्जन्त सपुत्रेण महात्मना
कृपश्च कृतवर्मा च धृष्टकेतुमभिद्रुतौ
Drupadashchekitanashcha satyakishcha maharathah
Dronena samasajjanta saputrena mahatmana
Kripashcha kritavarma cha dhrishtaketumabhidrutau
67.22
एवं प्रजविताश्वानि भ्रान्तनागरथानि च
सैन्यानि समसज्जन्त प्रयुद्धानि समन्ततः
Evam prajavitashvani bhrantanagarathani cha
Sainyani samasajjanta prayuddhani samantatah
67.23
निरभ्रे विद्युतस्तीव्रा दिशश्च रजसावृताः
प्रादुरासन्महोल्काश्च सनिर्घाता विशां पते
Nirabhre vidyutastivra dishashcha rajasavritah
Pradurasanmaholkashcha sanirghata visham pate
67.24
प्रववौ च महावातः पांसुवर्षं पपात च
नभस्यन्तर्दधे सूर्यः सैन्येन रजसावृतः
Pravavau cha mahavatah pansuvarsham papata cha
Nabhasyantardadhe suryah sainyena rajasavritah
67.25
प्रमोहः सर्वसत्त्वानामतीव समपद्यत
रजसा चाभिभूतानामस्त्रजालैश्च तुद्यताम्
Pramohah sarvasattvanamativa samapadyata
Rajasa chabhibhutanamastrajalaishcha tudyatam
67.26
वीरबाहुविसृष्टानां सर्वावरणभेदिनाम्
संघातः शरजालानां तुमुलः समपद्यत
Virabahuvisrishtanam sarvavaranabhedinam
Sanghatah sharajalanam tumulah samapadyata
67.27
प्रकाशं चक्रुराकाशमुद्यतानि भुजोत्तमैः
नक्षत्रविमलाभानि शस्त्राणि भरतर्षभ
Prakasham chakrurakashamudyatani bhujottamaih
Nakshatravimalabhani shastrani bharatarshabha
67.28
आर्षभाणि विचित्राणि रुक्मजालावृतानि च
संपेतुर्दिक्षु सर्वासु चर्माणि भरतर्षभ
Arshabhani vichitrani rukmajalavritani cha
Sampeturdikshu sarvasu charmani bharatarshabha
67.29
सूर्यवर्णैश्च निस्त्रिंशैः पात्यमानानि सर्वशः
दिक्षु सर्वास्वदृश्यन्त शरीराणि शिरांसि च
Suryavarnaishcha nistrinshaih patyamanani sarvashah
Dikshu sarvasvadrishyanta sharirani shiransi cha
67.30
भग्नचक्राक्षनीडाश्च निपातितमहाध्वजाः
हताश्वाः पृथिवीं जग्मुस्तत्र तत्र महारथाः
Bhagnachakrakshanidashcha nipatitamahadhvajah
Hatashvah prithivim jagmustatra tatra maharathah
67.31
परिपेतुर्हयाश्चात्र केचिच्छस्त्रकृतव्रणाः
रथान्विपरिकर्षन्तो हतेषु रथयोधिषु
Paripeturhayashchatra kechichchhastrakritavranah
Rathanviparikarshanto hateshu rathayodhishu
67.32
शराहता भिन्नदेहा बद्धयोक्त्रा हयोत्तमाः
युगानि पर्यकर्षन्त तत्र तत्र स्म भारत
Sharahata bhinnadeha baddhayoktra hayottamah
Yugani paryakarshanta tatra tatra sma bharata
67.33
अदृश्यन्त ससूताश्च साश्वाः सरथयोधिनः
एकेन बलिना राजन्वारणेन हता रथाः
Adrishyanta sasutashcha sashvah sarathayodhinah
Ekena balina rajanvaranena hata rathah
67.34
गन्धहस्तिमदस्रावमाघ्राय बहवो रणे
संनिपाते बलौघानां वीतमाददिरे गजाः
Gandhahastimadasravamaghraya bahavo rane
Sannipate balaughanam vitamadadire gajah
67.35
सतोमरमहामात्रैर्निपतद्भिर्गतासुभिः
बभूवायोधनं छन्नं नाराचाभिहतैर्गजैः
Satomaramahamatrairnipatadbhirgatasubhih
Babhuvayodhanam chhannam narachabhihatairgajaih
67.36
संनिपाते बलौघानां प्रेषितैर्वरवारणैः
निपेतुर्युधि संभग्नाः सयोधाः सध्वजा रथाः
Sannipate balaughanam preshitairvaravaranaih
Nipeturyudhi sambhagnah sayodhah sadhvaja rathah
67.37
नागराजोपमैर्हस्तैर्नागैराक्षिप्य संयुगे
व्यदृश्यन्त महाराज संभग्ना रथकूबराः
Nagarajopamairhastairnagairakshipya sanyuge
Vyadrishyanta maharaja sambhagna rathakubarah
67.38
विशीर्णरथजालाश्च केशेष्वाक्षिप्य दन्तिभिः
द्रुमशाखा इवाविध्य निष्पिष्टा रथिनो रणे
Vishirnarathajalashcha kesheshvakshipya dantibhih
Drumashakha ivavidhya nishpishta rathino rane
67.39
रथेषु च रथान्युद्धे संसक्तान्वरवारणाः
विकर्षन्तो दिशः सर्वाः संपेतुः सर्वशब्दगाः
Ratheshu cha rathanyuddhe sansaktanvaravaranah
Vikarshanto dishah sarvah sampetuh sarvashabdagah
67.40
तेषां तथा कर्षतां च गजानां रूपमाबभौ
सरःसु नलिनीजालं विषक्तमिव कर्षताम्
Tesham tatha karshatam cha gajanam rupamababhau
Sarahsu nalinijalam vishaktamiva karshatam
67.41
एवं संछादितं तत्र बभूवायोधनं महत्
सादिभिश्च पदातैश्च सध्वजैश्च महारथैः
Evam sanchhaditam tatra babhuvayodhanam mahat
Sadibhishcha padataishcha sadhvajaishcha maharathaih