UtshovChapter 62
62.1
भीष्म उवाच
ततः स भगवान्देवो लोकानां परमेश्वरः
ब्रह्माणं प्रत्युवाचेदं स्निग्धगम्भीरया गिरा
Bhishma uvacha
Tatah sa bhagavandevo lokanam parameshvarah
Brahmanam pratyuvachedam snigdhagambhiraya gira
62.2
विदितं तात योगान्मे सर्वमेतत्तवेप्सितम्
तथा तद्भवितेत्युक्त्वा तत्रैवान्तरधीयत
Viditam tata yoganme sarvametattavepsitam
Tatha tadbhavitetyuktva tatraivantaradhiyata
62.3
ततो देवर्षिगन्धर्वा विस्मयं परमं गताः
कौतूहलपराः सर्वे पितामहमथाब्रुवन्
Tato devarshigandharva vismayam paramam gatah
Kautuhalaparah sarve pitamahamathabruvan
62.4
को न्वयं यो भगवता प्रणम्य विनयाद्विभो
वाग्भिः स्तुतो वरिष्ठाभिः श्रोतुमिच्छाम तं वयम्
Ko nvayam yo bhagavata pranamya vinayadvibho
Vagbhih stuto varishthabhih shrotumichchhama tam vayam
62.5
एवमुक्तस्तु भगवान्प्रत्युवाच पितामहः
देवब्रह्मर्षिगन्धर्वान्सर्वान्मधुरया गिरा
Evamuktastu bhagavanpratyuvacha pitamahah
Devabrahmarshigandharvansarvanmadhuraya gira
62.6
यत्तत्परं भविष्यं च भवितव्यं च यत्परम्
भूतात्मा यः प्रभुश्चैव ब्रह्म यच्च परं पदम्
Yattatparam bhavishyam cha bhavitavyam cha yatparam
Bhutatma yah prabhushchaiva brahma yachcha param padam
62.7
तेनास्मि कृतसंवादः प्रसन्नेन सुरर्षभाः
जगतोऽनुग्रहार्थाय याचितो मे जगत्पतिः
Tenasmi kritasanvadah prasannena surarshabhah
Jagatonugraharthaya yachito me jagatpatih
62.8
मानुषं लोकमातिष्ठ वासुदेव इति श्रुतः
असुराणां वधार्थाय संभवस्व महीतले
Manusham lokamatishtha vasudeva iti shrutah
Asuranam vadharthaya sambhavasva mahitale
62.9
संग्रामे निहता ये ते दैत्यदानवराक्षसाः
त इमे नृषु संभूता घोररूपा महाबलाः
Sangrame nihata ye te daityadanavarakshasah
Ta ime nrishu sambhuta ghorarupa mahabalah
62.10
तेषां वधार्थं भगवान्नरेण सहितो वशी
मानुषीं योनिमास्थाय चरिष्यति महीतले
Tesham vadhartham bhagavannarena sahito vashi
Manushim yonimasthaya charishyati mahitale
62.11
नरनारायणौ यौ तौ पुराणावृषिसत्तमौ
सहितौ मानुषे लोके संभूतावमितद्युती
Naranarayanau yau tau puranavrishisattamau
Sahitau manushe loke sambhutavamitadyuti
62.12
अजेयौ समरे यत्तौ सहितावमरैरपि
मूढास्त्वेतौ न जानन्ति नरनारायणावृषी
Ajeyau samare yattau sahitavamarairapi
Mudhastvetau na jananti naranarayanavrishi
62.13
तस्याहमात्मजो ब्रह्मा सर्वस्य जगतः पतिः
वासुदेवोऽर्चनीयो वः सर्वलोकमहेश्वरः
Tasyahamatmajo brahma sarvasya jagatah patih
Vasudevorchaniyo vah sarvalokamaheshvarah
62.14
तथा मनुष्योऽयमिति कदाचित्सुरसत्तमाः
नावज्ञेयो महावीर्यः शङ्खचक्रगदाधरः
Tatha manushyoyamiti kadachitsurasattamah
Navagyeyo mahaviryah shankhachakragadadharah
62.15
एतत्परमकं गुह्यमेतत्परमकं पदम्
एतत्परमकं ब्रह्म एतत्परमकं यशः
Etatparamakam guhyametatparamakam padam
Etatparamakam brahma etatparamakam yashah
62.16
एतदक्षरमव्यक्तमेतत्तच्छाश्वतं महत्
एतत्पुरुषसंज्ञं वै गीयते ज्ञायते न च
Etadaksharamavyaktametattachchhashvatam mahat
Etatpurushasangyam vai giyate gyayate na cha
62.17
एतत्परमकं तेज एतत्परमकं सुखम्
एतत्परमकं सत्यं कीर्तितं विश्वकर्मणा
Etatparamakam teja etatparamakam sukham
Etatparamakam satyam kirtitam vishvakarmana
62.18
तस्मात्सर्वैः सुरैः सेन्द्रैर्लोकैश्चामितविक्रमः
नावज्ञेयो वासुदेवो मानुषोऽयमिति प्रभुः
Tasmatsarvaih suraih sendrairlokaishchamitavikramah
Navagyeyo vasudevo manushoyamiti prabhuh
62.19
यश्च मानुषमात्रोऽयमिति ब्रूयात्सुमन्दधीः
हृषीकेशमवज्ञानात्तमाहुः पुरुषाधमम्
Yashcha manushamatroyamiti bruyatsumandadhih
Hrishikeshamavagyanattamahuh purushadhamam
62.20
योगिनं तं महात्मानं प्रविष्टं मानुषीं तनुम्
अवमन्येद्वासुदेवं तमाहुस्तामसं जनाः
Yoginam tam mahatmanam pravishtam manushim tanum
Avamanyedvasudevam tamahustamasam janah
62.21
देवं चराचरात्मानं श्रीवत्साङ्कं सुवर्चसम्
पद्मनाभं न जानाति तमाहुस्तामसं जनाः
Devam characharatmanam shrivatsankam suvarchasam
Padmanabham na janati tamahustamasam janah
62.22
किरीटकौस्तुभधरं मित्राणामभयंकरम्
अवजानन्महात्मानं घोरे तमसि मज्जति
Kiritakaustubhadharam mitranamabhayankaram
Avajananmahatmanam ghore tamasi majjati
62.23
एवं विदित्वा तत्त्वार्थं लोकानामीश्वरेश्वरः
वासुदेवो नमस्कार्यः सर्वलोकैः सुरोत्तमाः
Evam viditva tattvartham lokanamishvareshvarah
Vasudevo namaskaryah sarvalokaih surottamah
62.24
एवमुक्त्वा स भगवान्सर्वान्देवगणान्पुरा
विसृज्य सर्वलोकात्मा जगाम भवनं स्वकम्
Evamuktva sa bhagavansarvandevagananpura
Visrijya sarvalokatma jagama bhavanam svakam
62.25
ततो देवाः सगन्धर्वा मुनयोऽप्सरसोऽपि च
कथां तां ब्रह्मणा गीतां श्रुत्वा प्रीता दिवं ययुः
Tato devah sagandharva munayopsarasopi cha
Katham tam brahmana gitam shrutva prita divam yayuh
62.26
एतच्छ्रुतं मया तात ऋषीणां भावितात्मनाम्
वासुदेवं कथयतां समवाये पुरातनम्
Etachchhrutam maya tata rishinam bhavitatmanam
Vasudevam kathayatam samavaye puratanam
62.27
जामदग्न्यस्य रामस्य मार्कण्डेयस्य धीमतः
व्यासनारदयोश्चापि श्रुतं श्रुतविशारद
Jamadagnyasya ramasya markandeyasya dhimatah
Vyasanaradayoshchapi shrutam shrutavisharada
62.28
एतमर्थं च विज्ञाय श्रुत्वा च प्रभुमव्ययम्
वासुदेवं महात्मानं लोकानामीश्वरेश्वरम्
Etamartham cha vigyaya shrutva cha prabhumavyayam
Vasudevam mahatmanam lokanamishvareshvaram
62.29
यस्यासावात्मजो ब्रह्मा सर्वस्य जगतः पिता
कथं न वासुदेवोऽयमर्च्यश्चेज्यश्च मानवैः
Yasyasavatmajo brahma sarvasya jagatah pita
Katham na vasudevoyamarchyashchejyashcha manavaih
62.30
वारितोऽसि पुरा तात मुनिभिर्वेदपारगैः
मा गच्छ संयुगं तेन वासुदेवेन धीमता
मा पाण्डवैः सार्धमिति तच्च मोहान्न बुध्यसे
Varitosi pura tata munibhirvedaparagaih
Ma gachchha sanyugam tena vasudevena dhimata
Ma pandavaih sardhamiti tachcha mohanna budhyase
62.31
मन्ये त्वां राक्षसं क्रूरं तथा चासि तमोवृतः
यस्माद्द्विषसि गोविन्दं पाण्डवं च धनंजयम्
नरनारायणौ देवौ नान्यो द्विष्याद्धि मानवः
Manye tvam rakshasam kruram tatha chasi tamovritah
Yasmaddvishasi govindam pandavam cha dhananjayam
Naranarayanau devau nanyo dvishyaddhi manavah
62.32
तस्माद्ब्रवीमि ते राजन्नेष वै शाश्वतोऽव्ययः
सर्वलोकमयो नित्यः शास्ता धाता धरो ध्रुवः
Tasmadbravimi te rajannesha vai shashvatovyayah
Sarvalokamayo nityah shasta dhata dharo dhruvah
62.33
लोकान्धारयते यस्त्रींश्चराचरगुरुः प्रभुः
योद्धा जयश्च जेता च सर्वप्रकृतिरीश्वरः
Lokandharayate yastrinshcharacharaguruh prabhuh
Yoddha jayashcha jeta cha sarvaprakritirishvarah
62.34
राजन्सत्त्वमयो ह्येष तमोरागविवर्जितः
यतः कृष्णस्ततो धर्मो यतो धर्मस्ततो जयः
Rajansattvamayo hyesha tamoragavivarjitah
Yatah krishnastato dharmo yato dharmastato jayah
62.35
तस्य माहात्म्ययोगेन योगेनात्मन एव च
धृताः पाण्डुसुता राजञ्जयश्चैषां भविष्यति
Tasya mahatmyayogena yogenatmana eva cha
Dhritah pandusuta rajanjayashchaisham bhavishyati
62.36
श्रेयोयुक्तां सदा बुद्धिं पाण्डवानां दधाति यः
बलं चैव रणे नित्यं भयेभ्यश्चैव रक्षति
Shreyoyuktam sada buddhim pandavanam dadhati yah
Balam chaiva rane nityam bhayebhyashchaiva rakshati
62.37
स एष शाश्वतो देवः सर्वगुह्यमयः शिवः
वासुदेव इति ज्ञेयो यन्मां पृच्छसि भारत
Sa esha shashvato devah sarvaguhyamayah shivah
Vasudeva iti gyeyo yanmam prichchhasi bharata
62.38
ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रैश्च कृतलक्षणैः
सेव्यतेऽभ्यर्च्यते चैव नित्ययुक्तैः स्वकर्मभिः
Brahmanaih kshatriyairvaishyaih shudraishcha kritalakshanaih
Sevyatebhyarchyate chaiva nityayuktaih svakarmabhih
62.39
द्वापरस्य युगस्यान्ते आदौ कलियुगस्य च
सात्वतं विधिमास्थाय गीतः संकर्षणेन यः
Dvaparasya yugasyante adau kaliyugasya cha
Satvatam vidhimasthaya gitah sankarshanena yah
62.40
स एष सर्वासुरमर्त्यलोकं; समुद्रकक्ष्यान्तरिताः पुरीश्च
युगे युगे मानुषं चैव वासं; पुनः पुनः सृजते वासुदेवः
Sa esha sarvasuramartyalokam; samudrakakshyantaritah purishcha
Yuge yuge manusham chaiva vasam; punah punah srijate vasudevah