UtshovChapter 61
61.1
धृतराष्ट्र उवाच
भयं मे सुमहज्जातं विस्मयश्चैव संजय
श्रुत्वा पाण्डुकुमाराणां कर्म देवैः सुदुष्करम्
Dhritarashtra uvacha
Bhayam me sumahajjatam vismayashchaiva sanjaya
Shrutva pandukumaranam karma devaih sudushkaram
61.2
पुत्राणां च पराभवं श्रुत्वा संजय सर्वशः
चिन्ता मे महती सूत भविष्यति कथं त्विति
Putranam cha parabhavam shrutva sanjaya sarvashah
Chinta me mahati suta bhavishyati katham tviti
61.3
ध्रुवं विदुरवाक्यानि धक्ष्यन्ति हृदयं मम
यथा हि दृश्यते सर्वं दैवयोगेन संजय
Dhruvam viduravakyani dhakshyanti hridayam mama
Yatha hi drishyate sarvam daivayogena sanjaya
61.4
यत्र भीष्ममुखाञ्शूरानस्त्रज्ञान्योधसत्तमान्
पाण्डवानामनीकानि योधयन्ति प्रहारिणः
Yatra bhishmamukhanshuranastragyanyodhasattaman
Pandavanamanikani yodhayanti praharinah
61.5
केनावध्या महात्मानः पाण्डुपुत्रा महाबलाः
केन दत्तवरास्तात किं वा ज्ञानं विदन्ति ते
येन क्षयं न गच्छन्ति दिवि तारागणा इव
Kenavadhya mahatmanah panduputra mahabalah
Kena dattavarastata kim va gyanam vidanti te
Yena kshayam na gachchhanti divi taragana iva
61.6
पुनः पुनर्न मृष्यामि हतं सैन्यं स्म पाण्डवैः
मय्येव दण्डः पतति दैवात्परमदारुणः
Punah punarna mrishyami hatam sainyam sma pandavaih
Mayyeva dandah patati daivatparamadarunah
61.7
यथावध्याः पाण्डुसुता यथा वध्याश्च मे सुताः
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व यथातत्त्वेन संजय
Yathavadhyah pandusuta yatha vadhyashcha me sutah
Etanme sarvamachakshva yathatattvena sanjaya
61.8
न हि पारं प्रपश्यामि दुःखस्यास्य कथंचन
समुद्रस्येव महतो भुजाभ्यां प्रतरन्नरः
Na hi param prapashyami duhkhasyasya kathanchana
Samudrasyeva mahato bhujabhyam pratarannarah
61.9
पुत्राणां व्यसनं मन्ये ध्रुवं प्राप्तं सुदारुणम्
घातयिष्यति मे पुत्रान्सर्वान्भीमो न संशयः
Putranam vyasanam manye dhruvam praptam sudarunam
Ghatayishyati me putransarvanbhimo na sanshayah
61.10
न हि पश्यामि तं वीरं यो मे रक्षेत्सुतान्रणे
ध्रुवं विनाशः समरे पुत्राणां मम संजय
Na hi pashyami tam viram yo me rakshetsutanrane
Dhruvam vinashah samare putranam mama sanjaya
61.11
तस्मान्मे कारणं सूत युक्तिं चैव विशेषतः
पृच्छतोऽद्य यथातत्त्वं सर्वमाख्यातुमर्हसि
Tasmanme karanam suta yuktim chaiva visheshatah
Prichchhatodya yathatattvam sarvamakhyatumarhasi
61.12
दुर्योधनोऽपि यच्चक्रे दृष्ट्वा स्वान्विमुखान्रणे
भीष्मद्रोणौ कृपश्चैव सौबलेयो जयद्रथः
द्रौणिर्वापि महेष्वासो विकर्णो वा महाबलः
Duryodhanopi yachchakre drishtva svanvimukhanrane
Bhishmadronau kripashchaiva saubaleyo jayadrathah
Draunirvapi maheshvaso vikarno va mahabalah
61.13
निश्चयो वापि कस्तेषां तदा ह्यासीन्महात्मनाम्
विमुखेषु महाप्राज्ञ मम पुत्रेषु संजय
Nishchayo vapi kastesham tada hyasinmahatmanam
Vimukheshu mahapragya mama putreshu sanjaya
61.14
संजय उवाच
शृणु राजन्नवहितः श्रुत्वा चैवावधारय
नैव मन्त्रकृतं किंचिन्नैव मायां तथाविधाम्
न वै विभीषिकां कांचिद्राजन्कुर्वन्ति पाण्डवाः
Sanjaya uvacha
Shrinu rajannavahitah shrutva chaivavadharaya
Naiva mantrakritam kinchinnaiva mayam tathavidham
Na vai vibhishikam kanchidrajankurvanti pandavah
61.15
युध्यन्ति ते यथान्यायं शक्तिमन्तश्च संयुगे
धर्मेण सर्वकार्याणि कीर्तितानीति भारत
आरभन्ते सदा पार्थाः प्रार्थयाना महद्यशः
Yudhyanti te yathanyayam shaktimantashcha sanyuge
Dharmena sarvakaryani kirtitaniti bharata
Arabhante sada parthah prarthayana mahadyashah
61.16
न ते युद्धान्निवर्तन्ते धर्मोपेता महाबलाः
श्रिया परमया युक्ता यतो धर्मस्ततो जयः
तेनावध्या रणे पार्था जययुक्ताश्च पार्थिव
Na te yuddhannivartante dharmopeta mahabalah
Shriya paramaya yukta yato dharmastato jayah
Tenavadhya rane partha jayayuktashcha parthiva
61.17
तव पुत्रा दुरात्मानः पापेष्वभिरताः सदा
निष्ठुरा हीनकर्माणस्तेन हीयन्ति संयुगे
Tava putra duratmanah papeshvabhiratah sada
Nishthura hinakarmanastena hiyanti sanyuge
61.18
सुबहूनि नृशंसानि पुत्रैस्तव जनेश्वर
निकृतानीह पाण्डूनां नीचैरिव यथा नरैः
Subahuni nrishansani putraistava janeshvara
Nikritaniha pandunam nichairiva yatha naraih
61.19
सर्वं च तदनादृत्य पुत्राणां तव किल्बिषम्
सापह्नवाः सदैवासन्पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज
न चैनान्बहु मन्यन्ते पुत्रास्तव विशां पते
Sarvam cha tadanadritya putranam tava kilbisham
Sapahnavah sadaivasanpandavah pandupurvaja
Na chainanbahu manyante putrastava visham pate
61.20
तस्य पापस्य सततं क्रियमाणस्य कर्मणः
संप्राप्तं सुमहद्घोरं फलं किंपाकसंनिभम्
स तद्भुङ्क्ष्व महाराज सपुत्रः ससुहृज्जनः
Tasya papasya satatam kriyamanasya karmanah
Sampraptam sumahadghoram phalam kimpakasannibham
Sa tadbhunkshva maharaja saputrah sasuhrijjanah
61.21
नावबुध्यसि यद्राजन्वार्यमाणः सुहृज्जनैः
विदुरेणाथ भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना
Navabudhyasi yadrajanvaryamanah suhrijjanaih
Vidurenatha bhishmena dronena cha mahatmana
61.22
तथा मया चाप्यसकृद्वार्यमाणो न गृह्णसि
वाक्यं हितं च पथ्यं च मर्त्यः पथ्यमिवौषधम्
पुत्राणां मतमास्थाय जितान्मन्यसि पाण्डवान्
Tatha maya chapyasakridvaryamano na grihnasi
Vakyam hitam cha pathyam cha martyah pathyamivaushadham
Putranam matamasthaya jitanmanyasi pandavan
61.23
शृणु भूयो यथातत्त्वं यन्मां त्वं परिपृच्छसि
कारणं भरतश्रेष्ठ पाण्डवानां जयं प्रति
तत्तेऽहं कथयिष्यामि यथाश्रुतमरिंदम
Shrinu bhuyo yathatattvam yanmam tvam pariprichchhasi
Karanam bharatashreshtha pandavanam jayam prati
Tatteham kathayishyami yathashrutamarindama
61.24
दुर्योधनेन संपृष्ट एतमर्थं पितामहः
दृष्ट्वा भ्रातॄन्रणे सर्वान्निर्जितान्सुमहारथान्
Duryodhanena samprishta etamartham pitamahah
Drishtva bhratrinrane sarvannirjitansumaharathan
61.25
शोकसंमूढहृदयो निशाकाले स्म कौरवः
पितामहं महाप्राज्ञं विनयेनोपगम्य ह
यदब्रवीत्सुतस्तेऽसौ तन्मे शृणु जनेश्वर
Shokasammudhahridayo nishakale sma kauravah
Pitamaham mahapragyam vinayenopagamya ha
Yadabravitsutastesau tanme shrinu janeshvara
61.26
दुर्योधन उवाच
त्वं च द्रोणश्च शल्यश्च कृपो द्रौणिस्तथैव च
कृतवर्मा च हार्दिक्यः काम्बोजश्च सुदक्षिणः
Duryodhana uvacha
Tvam cha dronashcha shalyashcha kripo draunistathaiva cha
Kritavarma cha hardikyah kambojashcha sudakshinah
61.27
भूरिश्रवा विकर्णश्च भगदत्तश्च वीर्यवान्
महारथाः समाख्याताः कुलपुत्रास्तनुत्यजः
Bhurishrava vikarnashcha bhagadattashcha viryavan
Maharathah samakhyatah kulaputrastanutyajah
61.28
त्रयाणामपि लोकानां पर्याप्ता इति मे मतिः
पाण्डवानां समस्ताश्च न तिष्ठन्ति पराक्रमे
Trayanamapi lokanam paryapta iti me matih
Pandavanam samastashcha na tishthanti parakrame
61.29
तत्र मे संशयो जातस्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः
यं समाश्रित्य कौन्तेया जयन्त्यस्मान्पदे पदे
Tatra me sanshayo jatastanmamachakshva prichchhatah
Yam samashritya kaunteya jayantyasmanpade pade
61.30
भीष्म उवाच
शृणु राजन्वचो मह्यं यत्त्वां वक्ष्यामि कौरव
बहुशश्च ममोक्तोऽसि न च मे तत्त्वया कृतम्
Bhishma uvacha
Shrinu rajanvacho mahyam yattvam vakshyami kaurava
Bahushashcha mamoktosi na cha me tattvaya kritam
61.31
क्रियतां पाण्डवैः सार्धं शमो भरतसत्तम
एतत्क्षममहं मन्ये पृथिव्यास्तव चाभिभो
Kriyatam pandavaih sardham shamo bharatasattama
Etatkshamamaham manye prithivyastava chabhibho
61.32
भुञ्जेमां पृथिवीं राजन्भ्रातृभिः सहितः सुखी
दुर्हृदस्तापयन्सर्वान्नन्दयंश्चापि बान्धवान्
Bhunjemam prithivim rajanbhratribhih sahitah sukhi
Durhridastapayansarvannandayanshchapi bandhavan
61.33
न च मे क्रोशतस्तात श्रुतवानसि वै पुरा
तदिदं समनुप्राप्तं यत्पाण्डूनवमन्यसे
Na cha me kroshatastata shrutavanasi vai pura
Tadidam samanupraptam yatpandunavamanyase
61.34
यश्च हेतुरवध्यत्वे तेषामक्लिष्टकर्मणाम्
तं शृणुष्व महाराज मम कीर्तयतः प्रभो
Yashcha heturavadhyatve teshamaklishtakarmanam
Tam shrinushva maharaja mama kirtayatah prabho
61.35
नास्ति लोकेषु तद्भूतं भविता नो भविष्यति
यो जयेत्पाण्डवान्संख्ये पालिताञ्शार्ङ्गधन्वना
Nasti lokeshu tadbhutam bhavita no bhavishyati
Yo jayetpandavansankhye palitansharngadhanvana
61.36
यत्तु मे कथितं तात मुनिभिर्भावितात्मभिः
पुराणगीतं धर्मज्ञ तच्छृणुष्व यथातथम्
Yattu me kathitam tata munibhirbhavitatmabhih
Puranagitam dharmagya tachchhrinushva yathatatham
61.37
पुरा किल सुराः सर्वे ऋषयश्च समागताः
पितामहमुपासेदुः पर्वते गन्धमादने
Pura kila surah sarve rishayashcha samagatah
Pitamahamupaseduh parvate gandhamadane
61.38
मध्ये तेषां समासीनः प्रजापतिरपश्यत
विमानं जाज्वलद्भासा स्थितं प्रवरमम्बरे
Madhye tesham samasinah prajapatirapashyata
Vimanam jajvaladbhasa sthitam pravaramambare
61.39
ध्यानेनावेद्य तं ब्रह्मा कृत्वा च नियतोऽञ्जलिम्
नमश्चकार हृष्टात्मा परमं परमेश्वरम्
Dhyanenavedya tam brahma kritva cha niyatonjalim
Namashchakara hrishtatma paramam parameshvaram
61.40
ऋषयस्त्वथ देवाश्च दृष्ट्वा ब्रह्माणमुत्थितम्
स्थिताः प्राञ्जलयः सर्वे पश्यन्तो महदद्भुतम्
Rishayastvatha devashcha drishtva brahmanamutthitam
Sthitah pranjalayah sarve pashyanto mahadadbhutam
61.41
यथावच्च तमभ्यर्च्य ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः
जगाद जगतः स्रष्टा परं परमधर्मवित्
Yathavachcha tamabhyarchya brahma brahmavidam varah
Jagada jagatah srashta param paramadharmavit
61.42
विश्वावसुर्विश्वमूर्तिर्विश्वेशो; विष्वक्सेनो विश्वकर्मा वशी च
विश्वेश्वरो वासुदेवोऽसि तस्मा;द्योगात्मानं दैवतं त्वामुपैमि
Vishvavasurvishvamurtirvishvesho; vishvakseno vishvakarma vashi cha
Vishveshvaro vasudevosi tasma;dyogatmanam daivatam tvamupaimi
61.43
जय विश्व महादेव जय लोकहिते रत
जय योगीश्वर विभो जय योगपरावर
Jaya vishva mahadeva jaya lokahite rata
Jaya yogishvara vibho jaya yogaparavara
61.44
पद्मगर्भ विशालाक्ष जय लोकेश्वरेश्वर
भूतभव्यभवन्नाथ जय सौम्यात्मजात्मज
Padmagarbha vishalaksha jaya lokeshvareshvara
Bhutabhavyabhavannatha jaya saumyatmajatmaja
61.45
असंख्येयगुणाजेय जय सर्वपरायण
नारायण सुदुष्पार जय शार्ङ्गधनुर्धर
Asankhyeyagunajeya jaya sarvaparayana
Narayana sudushpara jaya sharngadhanurdhara
61.46
सर्वगुह्यगुणोपेत विश्वमूर्ते निरामय
विश्वेश्वर महाबाहो जय लोकार्थतत्पर
Sarvaguhyagunopeta vishvamurte niramaya
Vishveshvara mahabaho jaya lokarthatatpara
61.47
महोरग वराहाद्य हरिकेश विभो जय
हरिवास विशामीश विश्वावासामिताव्यय
Mahoraga varahadya harikesha vibho jaya
Harivasa vishamisha vishvavasamitavyaya
61.48
व्यक्ताव्यक्तामितस्थान नियतेन्द्रिय सेन्द्रिय
असंख्येयात्मभावज्ञ जय गम्भीर कामद
Vyaktavyaktamitasthana niyatendriya sendriya
Asankhyeyatmabhavagya jaya gambhira kamada
61.49
अनन्त विदितप्रज्ञ नित्यं भूतविभावन
कृतकार्य कृतप्रज्ञ धर्मज्ञ विजयाजय
Ananta viditapragya nityam bhutavibhavana
Kritakarya kritapragya dharmagya vijayajaya
61.50
गुह्यात्मन्सर्वभूतात्मन्स्फुटसंभूतसंभव
भूतार्थतत्त्व लोकेश जय भूतविभावन
Guhyatmansarvabhutatmansphutasambhutasambhava
Bhutarthatattva lokesha jaya bhutavibhavana
61.51
आत्मयोने महाभाग कल्पसंक्षेपतत्पर
उद्भावन मनोद्भाव जय ब्रह्मजनप्रिय
Atmayone mahabhaga kalpasankshepatatpara
Udbhavana manodbhava jaya brahmajanapriya
61.52
निसर्गसर्गाभिरत कामेश परमेश्वर
अमृतोद्भव सद्भाव युगाग्ने विजयप्रद
Nisargasargabhirata kamesha parameshvara
Amritodbhava sadbhava yugagne vijayaprada
61.53
प्रजापतिपते देव पद्मनाभ महाबल
आत्मभूत महाभूत कर्मात्मञ्जय कर्मद
Prajapatipate deva padmanabha mahabala
Atmabhuta mahabhuta karmatmanjaya karmada
61.54
पादौ तव धरा देवी दिशो बाहुर्दिवं शिरः
मूर्तिस्तेऽहं सुराः कायश्चन्द्रादित्यौ च चक्षुषी
Padau tava dhara devi disho bahurdivam shirah
Murtisteham surah kayashchandradityau cha chakshushi
61.55
बलं तपश्च सत्यं च धर्मः कामात्मजः प्रभो
तेजोऽग्निः पवनः श्वास आपस्ते स्वेदसंभवाः
Balam tapashcha satyam cha dharmah kamatmajah prabho
Tejognih pavanah shvasa apaste svedasambhavah
61.56
अश्विनौ श्रवणौ नित्यं देवी जिह्वा सरस्वती
वेदाः संस्कारनिष्ठा हि त्वयीदं जगदाश्रितम्
Ashvinau shravanau nityam devi jihva sarasvati
Vedah sanskaranishtha hi tvayidam jagadashritam
61.57
न संख्यां न परीमाणं न तेजो न पराक्रमम्
न बलं योगयोगीश जानीमस्ते न संभवम्
Na sankhyam na parimanam na tejo na parakramam
Na balam yogayogisha janimaste na sambhavam
61.58
त्वद्भक्तिनिरता देव नियमैस्त्वा समाहिताः
अर्चयामः सदा विष्णो परमेशं महेश्वरम्
Tvadbhaktinirata deva niyamaistva samahitah
Archayamah sada vishno paramesham maheshvaram
61.59
ऋषयो देवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः
पिशाचा मानुषाश्चैव मृगपक्षिसरीसृपाः
Rishayo devagandharva yaksharakshasapannagah
Pishacha manushashchaiva mrigapakshisarisripah
61.60
एवमादि मया सृष्टं पृथिव्यां त्वत्प्रसादजम्
पद्मनाभ विशालाक्ष कृष्ण दुःस्वप्ननाशन
Evamadi maya srishtam prithivyam tvatprasadajam
Padmanabha vishalaksha krishna duhsvapnanashana
61.61
त्वं गतिः सर्वभूतानां त्वं नेता त्वं जगन्मुखम्
त्वत्प्रसादेन देवेश सुखिनो विबुधाः सदा
Tvam gatih sarvabhutanam tvam neta tvam jaganmukham
Tvatprasadena devesha sukhino vibudhah sada
61.62
पृथिवी निर्भया देव त्वत्प्रसादात्सदाभवत्
तस्माद्भव विशालाक्ष यदुवंशविवर्धनः
Prithivi nirbhaya deva tvatprasadatsadabhavat
Tasmadbhava vishalaksha yaduvanshavivardhanah
61.63
धर्मसंस्थापनार्थाय दैतेयानां वधाय च
जगतो धारणार्थाय विज्ञाप्यं कुरु मे प्रभो
Dharmasansthapanarthaya daiteyanam vadhaya cha
Jagato dharanarthaya vigyapyam kuru me prabho
61.64
यदेतत्परमं गुह्यं त्वत्प्रसादमयं विभो
वासुदेव तदेतत्ते मयोद्गीतं यथातथम्
Yadetatparamam guhyam tvatprasadamayam vibho
Vasudeva tadetatte mayodgitam yathatatham
61.65
सृष्ट्वा संकर्षणं देवं स्वयमात्मानमात्मना
कृष्ण त्वमात्मनास्राक्षीः प्रद्युम्नं चात्मसंभवम्
Srishtva sankarshanam devam svayamatmanamatmana
Krishna tvamatmanasrakshih pradyumnam chatmasambhavam
61.66
प्रद्युम्नाच्चानिरुद्धं त्वं यं विदुर्विष्णुमव्ययम्
अनिरुद्धोऽसृजन्मां वै ब्रह्माणं लोकधारिणम्
Pradyumnachchaniruddham tvam yam vidurvishnumavyayam
Aniruddhosrijanmam vai brahmanam lokadharinam
61.67
वासुदेवमयः सोऽहं त्वयैवास्मि विनिर्मितः
विभज्य भागशोऽऽत्मानं व्रज मानुषतां विभो
Vasudevamayah soham tvayaivasmi vinirmitah
Vibhajya bhagashotmanam vraja manushatam vibho
61.68
तत्रासुरवधं कृत्वा सर्वलोकसुखाय वै
धर्मं स्थाप्य यशः प्राप्य योगं प्राप्स्यसि तत्त्वतः
Tatrasuravadham kritva sarvalokasukhaya vai
Dharmam sthapya yashah prapya yogam prapsyasi tattvatah
61.69
त्वां हि ब्रह्मर्षयो लोके देवाश्चामितविक्रम
तैस्तैश्च नामभिर्भक्ता गायन्ति परमात्मकम्
Tvam hi brahmarshayo loke devashchamitavikrama
Taistaishcha namabhirbhakta gayanti paramatmakam
61.70
स्थिताश्च सर्वे त्वयि भूतसंघाः; कृत्वाश्रयं त्वां वरदं सुबाहो
अनादिमध्यान्तमपारयोगं; लोकस्य सेतुं प्रवदन्ति विप्राः
Sthitashcha sarve tvayi bhutasanghah; kritvashrayam tvam varadam subaho
Anadimadhyantamaparayogam; lokasya setum pravadanti viprah