UtshovChapter 60
60.1
संजय उवाच
ततो भूरिश्रवा राजन्सात्यकिं नवभिः शरैः
अविध्यद्भृशसंक्रुद्धस्तोत्त्रैरिव महाद्विपम्
Sanjaya uvacha
Tato bhurishrava rajansatyakim navabhih sharaih
Avidhyadbhrishasankruddhastottrairiva mahadvipam
60.2
कौरवं सात्यकिश्चैव शरैः संनतपर्वभिः
अवाकिरदमेयात्मा सर्वलोकस्य पश्यतः
Kauravam satyakishchaiva sharaih sannataparvabhih
Avakiradameyatma sarvalokasya pashyatah
60.3
ततो दुर्योधनो राजा सोदर्यैः परिवारितः
सौमदत्तिं रणे यत्तः समन्तात्पर्यवारयत्
Tato duryodhano raja sodaryaih parivaritah
Saumadattim rane yattah samantatparyavarayat
60.4
तथैव पाण्डवाः सर्वे सात्यकिं रभसं रणे
परिवार्य स्थिताः संख्ये समन्तात्सुमहौजसः
Tathaiva pandavah sarve satyakim rabhasam rane
Parivarya sthitah sankhye samantatsumahaujasah
60.5
भीमसेनस्तु संक्रुद्धो गदामुद्यम्य भारत
दुर्योधनमुखान्सर्वान्पुत्रांस्ते पर्यवारयत्
Bhimasenastu sankruddho gadamudyamya bharata
Duryodhanamukhansarvanputranste paryavarayat
60.6
रथैरनेकसाहस्रैः क्रोधामर्षसमन्वितः
नन्दकस्तव पुत्रस्तु भीमसेनं महाबलम्
विव्याध निशितैः षड्भिः कङ्कपत्रैः शिलाशितैः
Rathairanekasahasraih krodhamarshasamanvitah
Nandakastava putrastu bhimasenam mahabalam
Vivyadha nishitaih shadbhih kankapatraih shilashitaih
60.7
दुर्योधनस्तु समरे भीमसेनं महाबलम्
आजघानोरसि क्रुद्धो मार्गणैर्निशितैस्त्रिभिः
Duryodhanastu samare bhimasenam mahabalam
Ajaghanorasi kruddho marganairnishitaistribhih
60.8
ततो भीमो महाबाहुः स्वरथं सुमहाबलः
आरुरोह रथश्रेष्ठं विशोकं चेदमब्रवीत्
Tato bhimo mahabahuh svaratham sumahabalah
Aruroha rathashreshtham vishokam chedamabravit
60.9
एते महारथाः शूरा धार्तराष्ट्रा महाबलाः
मामेव भृशसंक्रुद्धा हन्तुमभ्युद्यता युधि
Ete maharathah shura dhartarashtra mahabalah
Mameva bhrishasankruddha hantumabhyudyata yudhi
60.10
एतानद्य हनिष्यामि पश्यतस्ते न संशयः
तस्मान्ममाश्वान्संग्रामे यत्तः संयच्छ सारथे
Etanadya hanishyami pashyataste na sanshayah
Tasmanmamashvansangrame yattah sanyachchha sarathe
60.11
एवमुक्त्वा ततः पार्थः पुत्रं दुर्योधनं तव
विव्याध दशभिस्तीक्ष्णैः शरैः कनकभूषणैः
नन्दकं च त्रिभिर्बाणैः प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे
Evamuktva tatah parthah putram duryodhanam tava
Vivyadha dashabhistikshnaih sharaih kanakabhushanaih
Nandakam cha tribhirbanaih pratyavidhyatstanantare
60.12
तं तु दुर्योधनः षष्ट्या विद्ध्वा भीमं महाबलम्
त्रिभिरन्यैः सुनिशितैर्विशोकं प्रत्यविध्यत
Tam tu duryodhanah shashtya viddhva bhimam mahabalam
Tribhiranyaih sunishitairvishokam pratyavidhyata
60.13
भीमस्य च रणे राजन्धनुश्चिच्छेद भास्वरम्
मुष्टिदेशे शरैस्तीक्ष्णैस्त्रिभी राजा हसन्निव
Bhimasya cha rane rajandhanushchichchheda bhasvaram
Mushtideshe sharaistikshnaistribhi raja hasanniva
60.14
भीमस्तु प्रेक्ष्य यन्तारं विशोकं संयुगे तदा
पीडितं विशिखैस्तीक्ष्णैस्तव पुत्रेण धन्विना
Bhimastu prekshya yantaram vishokam sanyuge tada
Piditam vishikhaistikshnaistava putrena dhanvina
60.15
अमृष्यमाणः संक्रुद्धो धनुर्दिव्यं परामृशत्
पुत्रस्य ते महाराज वधार्थं भरतर्षभ
Amrishyamanah sankruddho dhanurdivyam paramrishat
Putrasya te maharaja vadhartham bharatarshabha
60.16
समादत्त च संरब्धः क्षुरप्रं लोमवाहिनम्
तेन चिच्छेद नृपतेर्भीमः कार्मुकमुत्तमम्
Samadatta cha sanrabdhah kshurapram lomavahinam
Tena chichchheda nripaterbhimah karmukamuttamam
60.17
सोऽपविध्य धनुश्छिन्नं क्रोधेन प्रज्वलन्निव
अन्यत्कार्मुकमादत्त सत्वरं वेगवत्तरम्
Sopavidhya dhanushchhinnam krodhena prajvalanniva
Anyatkarmukamadatta satvaram vegavattaram
60.18
संधत्त विशिखं घोरं कालमृत्युसमप्रभम्
तेनाजघान संक्रुद्धो भीमसेनं स्तनान्तरे
Sandhatta vishikham ghoram kalamrityusamaprabham
Tenajaghana sankruddho bhimasenam stanantare
60.19
स गाढविद्धो व्यथितः स्यन्दनोपस्थ आविशत्
स निषण्णो रथोपस्थे मूर्छामभिजगाम ह
Sa gadhaviddho vyathitah syandanopastha avishat
Sa nishanno rathopasthe murchhamabhijagama ha
60.20
तं दृष्ट्वा व्यथितं भीममभिमन्युपुरोगमाः
नामृष्यन्त महेष्वासाः पाण्डवानां महारथाः
Tam drishtva vyathitam bhimamabhimanyupurogamah
Namrishyanta maheshvasah pandavanam maharathah
60.21
ततस्तु तुमुलां वृष्टिं शस्त्राणां तिग्मतेजसाम्
पातयामासुरव्यग्राः पुत्रस्य तव मूर्धनि
Tatastu tumulam vrishtim shastranam tigmatejasam
Patayamasuravyagrah putrasya tava murdhani
60.22
प्रतिलभ्य ततः संज्ञां भीमसेनो महाबलः
दुर्योधनं त्रिभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध पञ्चभिः
Pratilabhya tatah sangyam bhimaseno mahabalah
Duryodhanam tribhirviddhva punarvivyadha panchabhih
60.23
शल्यं च पञ्चविंशत्या शरैर्विव्याध पाण्डवः
रुक्मपुङ्खैर्महेष्वासः स विद्धो व्यपयाद्रणात्
Shalyam cha panchavinshatya sharairvivyadha pandavah
Rukmapunkhairmaheshvasah sa viddho vyapayadranat
60.24
प्रत्युद्ययुस्ततो भीमं तव पुत्राश्चतुर्दश
सेनापतिः सुषेणश्च जलसंधः सुलोचनः
Pratyudyayustato bhimam tava putrashchaturdasha
Senapatih sushenashcha jalasandhah sulochanah
60.25
उग्रो भीमरथो भीमो भीमबाहुरलोलुपः
दुर्मुखो दुष्प्रधर्षश्च विवित्सुर्विकटः समः
Ugro bhimaratho bhimo bhimabahuralolupah
Durmukho dushpradharshashcha vivitsurvikatah samah
60.26
विसृजन्तो बहून्बाणान्क्रोधसंरक्तलोचनाः
भीमसेनमभिद्रुत्य विव्यधुः सहिता भृशम्
Visrijanto bahunbanankrodhasanraktalochanah
Bhimasenamabhidrutya vivyadhuh sahita bhrisham
60.27
पुत्रांस्तु तव संप्रेक्ष्य भीमसेनो महाबलः
सृक्किणी विलिहन्वीरः पशुमध्ये वृको यथा
सेनापतेः क्षुरप्रेण शिरश्चिच्छेद पाण्डवः
Putranstu tava samprekshya bhimaseno mahabalah
Srikkini vilihanvirah pashumadhye vriko yatha
Senapateh kshuraprena shirashchichchheda pandavah
60.28
जलसंधं विनिर्भिद्य सोऽनयद्यमसादनम्
सुषेणं च ततो हत्वा प्रेषयामास मृत्यवे
Jalasandham vinirbhidya sonayadyamasadanam
Sushenam cha tato hatva preshayamasa mrityave
60.29
उग्रस्य सशिरस्त्राणं शिरश्चन्द्रोपमं भुवि
पातयामास भल्लेन कुण्डलाभ्यां विभूषितम्
Ugrasya sashirastranam shirashchandropamam bhuvi
Patayamasa bhallena kundalabhyam vibhushitam
60.30
भीमबाहुं च सप्तत्या साश्वकेतुं ससारथिम्
निनाय समरे भीमः परलोकाय मारिष
Bhimabahum cha saptatya sashvaketum sasarathim
Ninaya samare bhimah paralokaya marisha
60.31
भीमं भीमरथं चोभौ भीमसेनो हसन्निव
भ्रातरौ रभसौ राजन्ननयद्यमसादनम्
Bhimam bhimaratham chobhau bhimaseno hasanniva
Bhratarau rabhasau rajannanayadyamasadanam
60.32
ततः सुलोचनं भीमः क्षुरप्रेण महामृधे
मिषतां सर्वसैन्यानामनयद्यमसादनम्
Tatah sulochanam bhimah kshuraprena mahamridhe
Mishatam sarvasainyanamanayadyamasadanam
60.33
पुत्रास्तु तव तं दृष्ट्वा भीमसेनपराक्रमम्
शेषा येऽन्येऽभवंस्तत्र ते भीमस्य भयार्दिताः
विप्रद्रुता दिशो राजन्वध्यमाना महात्मना
Putrastu tava tam drishtva bhimasenaparakramam
Shesha yenyebhavanstatra te bhimasya bhayarditah
Vipradruta disho rajanvadhyamana mahatmana
60.34
ततोऽब्रवीच्छांतनवः सर्वानेव महारथान्
एष भीमो रणे क्रुद्धो धार्तराष्ट्रान्महारथान्
Tatobravichchhantanavah sarvaneva maharathan
Esha bhimo rane kruddho dhartarashtranmaharathan
60.35
यथाप्राग्र्यान्यथाज्येष्ठान्यथाशूरांश्च संगतान्
निपातयत्युग्रधन्वा तं प्रमथ्नीत पार्थिवाः
Yathapragryanyathajyeshthanyathashuranshcha sangatan
Nipatayatyugradhanva tam pramathnita parthivah
60.36
एवमुक्तास्ततः सर्वे धार्तराष्ट्रस्य सैनिकाः
अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धा भीमसेनं महाबलम्
Evamuktastatah sarve dhartarashtrasya sainikah
Abhyadravanta sankruddha bhimasenam mahabalam
60.37
भगदत्तः प्रभिन्नेन कुञ्जरेण विशां पते
अपतत्सहसा तत्र यत्र भीमो व्यवस्थितः
Bhagadattah prabhinnena kunjarena visham pate
Apatatsahasa tatra yatra bhimo vyavasthitah
60.38
आपतन्नेव च रणे भीमसेनं शिलाशितैः
अदृश्यं समरे चक्रे जीमूत इव भास्करम्
Apatanneva cha rane bhimasenam shilashitaih
Adrishyam samare chakre jimuta iva bhaskaram
60.39
अभिमन्युमुखास्तत्र नामृष्यन्त महारथाः
भीमस्याच्छादनं संख्ये स्वबाहुबलमाश्रिताः
Abhimanyumukhastatra namrishyanta maharathah
Bhimasyachchhadanam sankhye svabahubalamashritah
60.40
त एनं शरवर्षेण समन्तात्पर्यवारयन्
गजं च शरवृष्ट्या तं बिभिदुस्ते समन्ततः
Ta enam sharavarshena samantatparyavarayan
Gajam cha sharavrishtya tam bibhiduste samantatah
60.41
स शस्त्रवृष्ट्याभिहतः प्राद्रवद्द्विगुणं पदम्
प्राग्ज्योतिषगजो राजन्नानालिङ्गैः सुतेजनैः
Sa shastravrishtyabhihatah pradravaddvigunam padam
Pragjyotishagajo rajannanalingaih sutejanaih
60.42
संजातरुधिरोत्पीडः प्रेक्षणीयोऽभवद्रणे
गभस्तिभिरिवार्कस्य संस्यूतो जलदो महान्
Sanjatarudhirotpidah prekshaniyobhavadrane
Gabhastibhirivarkasya sansyuto jalado mahan
60.43
स चोदितो मदस्रावी भगदत्तेन वारणः
अभ्यधावत तान्सर्वान्कालोत्सृष्ट इवान्तकः
द्विगुणं जवमास्थाय कम्पयंश्चरणैर्महीम्
Sa chodito madasravi bhagadattena varanah
Abhyadhavata tansarvankalotsrishta ivantakah
Dvigunam javamasthaya kampayanshcharanairmahim
60.44
तस्य तत्सुमहद्रूपं दृष्ट्वा सर्वे महारथाः
असह्यं मन्यमानास्ते नातिप्रमनसोऽभवन्
Tasya tatsumahadrupam drishtva sarve maharathah
Asahyam manyamanaste natipramanasobhavan
60.45
ततस्तु नृपतिः क्रुद्धो भीमसेनं स्तनान्तरे
आजघान नरव्याघ्र शरेण नतपर्वणा
Tatastu nripatih kruddho bhimasenam stanantare
Ajaghana naravyaghra sharena nataparvana
60.46
सोऽतिविद्धो महेष्वासस्तेन राज्ञा महारथः
मूर्छयाभिपरीताङ्गो ध्वजयष्टिमुपाश्रितः
Sotividdho maheshvasastena ragya maharathah
Murchhayabhiparitango dhvajayashtimupashritah
60.47
तांस्तु भीतान्समालक्ष्य भीमसेनं च मूर्छितम्
ननाद बलवन्नादं भगदत्तः प्रतापवान्
Tanstu bhitansamalakshya bhimasenam cha murchhitam
Nanada balavannadam bhagadattah pratapavan
60.48
ततो घटोत्कचो राजन्प्रेक्ष्य भीमं तथागतम्
संक्रुद्धो राक्षसो घोरस्तत्रैवान्तरधीयत
Tato ghatotkacho rajanprekshya bhimam tathagatam
Sankruddho rakshaso ghorastatraivantaradhiyata
60.49
स कृत्वा दारुणां मायां भीरूणां भयवर्धिनीम्
अदृश्यत निमेषार्धाद्घोररूपं समाश्रितः
Sa kritva darunam mayam bhirunam bhayavardhinim
Adrishyata nimeshardhadghorarupam samashritah
60.50
ऐरावतं समारुह्य स्वयं मायामयं कृतम्
तस्य चान्येऽपि दिङ्नागा बभूवुरनुयायिनः
Airavatam samaruhya svayam mayamayam kritam
Tasya chanyepi dinnaga babhuvuranuyayinah
60.51
अञ्जनो वामनश्चैव महापद्मश्च सुप्रभः
त्रय एते महानागा राक्षसैः समधिष्ठिताः
Anjano vamanashchaiva mahapadmashcha suprabhah
Traya ete mahanaga rakshasaih samadhishthitah
60.52
महाकायास्त्रिधा राजन्प्रस्रवन्तो मदं बहु
तेजोवीर्यबलोपेता महाबलपराक्रमाः
Mahakayastridha rajanprasravanto madam bahu
Tejoviryabalopeta mahabalaparakramah
60.53
घटोत्कचस्तु स्वं नागं चोदयामास तं ततः
सगजं भगदत्तं तु हन्तुकामः परंतपः
Ghatotkachastu svam nagam chodayamasa tam tatah
Sagajam bhagadattam tu hantukamah parantapah
60.54
ते चान्ये चोदिता नागा राक्षसैस्तैर्महाबलैः
परिपेतुः सुसंरब्धाश्चतुर्दंष्ट्राश्चतुर्दिशम्
भगदत्तस्य तं नागं विषाणैस्तेऽभ्यपीडयन्
Te chanye chodita naga rakshasaistairmahabalaih
Paripetuh susanrabdhashchaturdanshtrashchaturdisham
Bhagadattasya tam nagam vishanaistebhyapidayan
60.55
संपीड्यमानस्तैर्नागैर्वेदनार्तः शरातुरः
सोऽनदत्सुमहानादमिन्द्राशनिसमस्वनम्
Sampidyamanastairnagairvedanartah sharaturah
Sonadatsumahanadamindrashanisamasvanam
60.56
तस्य तं नदतो नादं सुघोरं भीमनिस्वनम्
श्रुत्वा भीष्मोऽब्रवीद्द्रोणं राजानं च सुयोधनम्
Tasya tam nadato nadam sughoram bhimanisvanam
Shrutva bhishmobraviddronam rajanam cha suyodhanam
60.57
एष युध्यति संग्रामे हैडिम्बेन दुरात्मना
भगदत्तो महेष्वासः कृच्छ्रेण परिवर्तते
Esha yudhyati sangrame haidimbena duratmana
Bhagadatto maheshvasah krichchhrena parivartate
60.58
राक्षसश्च महामायः स च राजातिकोपनः
तौ समेतौ महावीर्यौ कालमृत्युसमावुभौ
Rakshasashcha mahamayah sa cha rajatikopanah
Tau sametau mahaviryau kalamrityusamavubhau
60.59
श्रूयते ह्येष हृष्टानां पाण्डवानां महास्वनः
हस्तिनश्चैव सुमहान्भीतस्य रुवतो ध्वनिः
Shruyate hyesha hrishtanam pandavanam mahasvanah
Hastinashchaiva sumahanbhitasya ruvato dhvanih
60.60
तत्र गच्छाम भद्रं वो राजानं परिरक्षितुम्
अरक्ष्यमाणः समरे क्षिप्रं प्राणान्विमोक्ष्यते
Tatra gachchhama bhadram vo rajanam parirakshitum
Arakshyamanah samare kshipram prananvimokshyate
60.61
ते त्वरध्वं महावीर्याः किं चिरेण प्रयामहे
महान्हि वर्तते रौद्रः संग्रामो लोमहर्षणः
Te tvaradhvam mahaviryah kim chirena prayamahe
Mahanhi vartate raudrah sangramo lomaharshanah
60.62
भक्तश्च कुलपुत्रश्च शूरश्च पृतनापतिः
युक्तं तस्य परित्राणं कर्तुमस्माभिरच्युताः
Bhaktashcha kulaputrashcha shurashcha pritanapatih
Yuktam tasya paritranam kartumasmabhirachyutah
60.63
भीष्मस्य तद्वचः श्रुत्वा भारद्वाजपुरोगमाः
सहिताः सर्वराजानो भगदत्तपरीप्सया
उत्तमं जवमास्थाय प्रययुर्यत्र सोऽभवत्
Bhishmasya tadvachah shrutva bharadvajapurogamah
Sahitah sarvarajano bhagadattaparipsaya
Uttamam javamasthaya prayayuryatra sobhavat
60.64
तान्प्रयातान्समालोक्य युधिष्ठिरपुरोगमाः
पाञ्चालाः पाण्डवैः सार्धं पृष्ठतोऽनुययुः परान्
Tanprayatansamalokya yudhishthirapurogamah
Panchalah pandavaih sardham prishthatonuyayuh paran
60.65
तान्यनीकान्यथालोक्य राक्षसेन्द्रः प्रतापवान्
ननाद सुमहानादं विस्फोटमशनेरिव
Tanyanikanyathalokya rakshasendrah pratapavan
Nanada sumahanadam visphotamashaneriva
60.66
तस्य तं निनदं श्रुत्वा दृष्ट्वा नागांश्च युध्यतः
भीष्मः शांतनवो भूयो भारद्वाजमभाषत
Tasya tam ninadam shrutva drishtva naganshcha yudhyatah
Bhishmah shantanavo bhuyo bharadvajamabhashata
60.67
न रोचते मे संग्रामो हैडिम्बेन दुरात्मना
बलवीर्यसमाविष्टः ससहायश्च सांप्रतम्
Na rochate me sangramo haidimbena duratmana
Balaviryasamavishtah sasahayashcha sampratam
60.68
नैष शक्यो युधा जेतुमपि वज्रभृता स्वयम्
लब्धलक्ष्यः प्रहारी च वयं च श्रान्तवाहनाः
पाञ्चालैः पाण्डवेयैश्च दिवसं क्षतविक्षताः
Naisha shakyo yudha jetumapi vajrabhrita svayam
Labdhalakshyah prahari cha vayam cha shrantavahanah
Panchalaih pandaveyaishcha divasam kshatavikshatah
60.69
तन्न मे रोचते युद्धं पाण्डवैर्जितकाशिभिः
घुष्यतामवहारोऽद्य श्वो योत्स्यामः परैः सह
Tanna me rochate yuddham pandavairjitakashibhih
Ghushyatamavaharodya shvo yotsyamah paraih saha
60.70
पितामहवचः श्रुत्वा तथा चक्रुः स्म कौरवाः
उपायेनापयानं ते घटोत्कचभयार्दिताः
Pitamahavachah shrutva tatha chakruh sma kauravah
Upayenapayanam te ghatotkachabhayarditah
60.71
कौरवेषु निवृत्तेषु पाण्डवा जितकाशिनः
सिंहनादमकुर्वन्त शङ्खवेणुस्वनैः सह
Kauraveshu nivritteshu pandava jitakashinah
Sinhanadamakurvanta shankhavenusvanaih saha
60.72
एवं तदभवद्युद्धं दिवसं भरतर्षभ
पाण्डवानां कुरूणां च पुरस्कृत्य घटोत्कचम्
Evam tadabhavadyuddham divasam bharatarshabha
Pandavanam kurunam cha puraskritya ghatotkacham
60.73
कौरवास्तु ततो राजन्प्रययुः शिबिरं स्वकम्
व्रीडमाना निशाकाले पाण्डवेयैः पराजिताः
Kauravastu tato rajanprayayuh shibiram svakam
Vridamana nishakale pandaveyaih parajitah
60.74
शरविक्षतगात्राश्च पाण्डुपुत्रा महारथाः
युद्धे सुमनसो भूत्वा शिबिरायैव जग्मिरे
Sharavikshatagatrashcha panduputra maharathah
Yuddhe sumanaso bhutva shibirayaiva jagmire
60.75
पुरस्कृत्य महाराज भीमसेनघटोत्कचौ
पूजयन्तस्तदान्योन्यं मुदा परमया युताः
Puraskritya maharaja bhimasenaghatotkachau
Pujayantastadanyonyam muda paramaya yutah
60.76
नदन्तो विविधान्नादांस्तूर्यस्वनविमिश्रितान्
सिंहनादांश्च कुर्वाणा विमिश्राञ्शङ्खनिस्वनैः
Nadanto vividhannadansturyasvanavimishritan
Sinhanadanshcha kurvana vimishranshankhanisvanaih
60.77
विनदन्तो महात्मानः कम्पयन्तश्च मेदिनीम्
घट्टयन्तश्च मर्माणि तव पुत्रस्य मारिष
प्रयाताः शिबिरायैव निशाकाले परंतपाः
Vinadanto mahatmanah kampayantashcha medinim
Ghattayantashcha marmani tava putrasya marisha
Prayatah shibirayaiva nishakale parantapah
60.78
दुर्योधनस्तु नृपतिर्दीनो भ्रातृवधेन च
मुहूर्तं चिन्तयामास बाष्पशोकसमाकुलः
Duryodhanastu nripatirdino bhratrivadhena cha
Muhurtam chintayamasa bashpashokasamakulah
60.79
ततः कृत्वा विधिं सर्वं शिबिरस्य यथाविधि
प्रदध्यौ शोकसंतप्तो भ्रातृव्यसनकर्शितः
Tatah kritva vidhim sarvam shibirasya yathavidhi
Pradadhyau shokasantapto bhratrivyasanakarshitah