UtshovChapter 55
55.1
धृतराष्ट्र उवाच
प्रतिज्ञाते तु भीष्मेण तस्मिन्युद्धे सुदारुणे
क्रोधितो मम पुत्रेण दुःखितेन विशेषतः
Dhritarashtra uvacha
Pratigyate tu bhishmena tasminyuddhe sudarune
Krodhito mama putrena duhkhitena visheshatah
55.2
भीष्मः किमकरोत्तत्र पाण्डवेयेषु संजय
पितामहे वा पाञ्चालास्तन्ममाचक्ष्व संजय
Bhishmah kimakarottatra pandaveyeshu sanjaya
Pitamahe va panchalastanmamachakshva sanjaya
55.3
संजय उवाच
गतपूर्वाह्णभूयिष्ठे तस्मिन्नहनि भारत
जयं प्राप्तेषु हृष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु
Sanjaya uvacha
Gatapurvahnabhuyishthe tasminnahani bharata
Jayam prapteshu hrishteshu pandaveshu mahatmasu
55.4
सर्वधर्मविशेषज्ञः पिता देवव्रतस्तव
अभ्ययाज्जवनैरश्वैः पाण्डवानामनीकिनीम्
महत्या सेनया गुप्तस्तव पुत्रैश्च सर्वशः
Sarvadharmavisheshagyah pita devavratastava
Abhyayajjavanairashvaih pandavanamanikinim
Mahatya senaya guptastava putraishcha sarvashah
55.5
प्रावर्तत ततो युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम्
अस्माकं पाण्डवैः सार्धमनयात्तव भारत
Pravartata tato yuddham tumulam lomaharshanam
Asmakam pandavaih sardhamanayattava bharata
55.6
धनुषां कूजतां तत्र तलानां चाभिहन्यताम्
महान्समभवच्छब्दो गिरीणामिव दीर्यताम्
Dhanusham kujatam tatra talanam chabhihanyatam
Mahansamabhavachchhabdo girinamiva diryatam
55.7
तिष्ठ स्थितोऽस्मि विद्ध्येनं निवर्तस्व स्थिरो भव
स्थितोऽस्मि प्रहरस्वेति शब्दाः श्रूयन्त सर्वशः
Tishtha sthitosmi viddhyenam nivartasva sthiro bhava
Sthitosmi praharasveti shabdah shruyanta sarvashah
55.8
काञ्चनेषु तनुत्रेषु किरीटेषु ध्वजेषु च
शिलानामिव शैलेषु पतितानामभूत्स्वनः
Kanchaneshu tanutreshu kiriteshu dhvajeshu cha
Shilanamiva shaileshu patitanamabhutsvanah
55.9
पतितान्युत्तमाङ्गानि बाहवश्च विभूषिताः
व्यचेष्टन्त महीं प्राप्य शतशोऽथ सहस्रशः
Patitanyuttamangani bahavashcha vibhushitah
Vyacheshtanta mahim prapya shatashotha sahasrashah
55.10
हृतोत्तमाङ्गाः केचित्तु तथैवोद्यतकार्मुकाः
प्रगृहीतायुधाश्चापि तस्थुः पुरुषसत्तमाः
Hritottamangah kechittu tathaivodyatakarmukah
Pragrihitayudhashchapi tasthuh purushasattamah
55.11
प्रावर्तत महावेगा नदी रुधिरवाहिनी
मातङ्गाङ्गशिलारौद्रा मांसशोणितकर्दमा
Pravartata mahavega nadi rudhiravahini
Matangangashilaraudra mansashonitakardama
55.12
वराश्वनरनागानां शरीरप्रभवा तदा
परलोकार्णवमुखी गृध्रगोमायुमोदिनी
Varashvanaranaganam shariraprabhava tada
Paralokarnavamukhi gridhragomayumodini
55.13
न दृष्टं न श्रुतं चापि युद्धमेतादृशं नृप
यथा तव सुतानां च पाण्डवानां च भारत
Na drishtam na shrutam chapi yuddhametadrisham nripa
Yatha tava sutanam cha pandavanam cha bharata
55.14
नासीद्रथपथस्तत्र योधैर्युधि निपातितैः
गजैश्च पतितैर्नीलैर्गिरिशृङ्गैरिवावृतम्
Nasidrathapathastatra yodhairyudhi nipatitaih
Gajaishcha patitairnilairgirishringairivavritam
55.15
विकीर्णैः कवचैश्चित्रैर्ध्वजैश्छत्रैश्च मारिष
शुशुभे तद्रणस्थानं शरदीव नभस्तलम्
Vikirnaih kavachaishchitrairdhvajaishchhatraishcha marisha
Shushubhe tadranasthanam sharadiva nabhastalam
55.16
विनिर्भिन्नाः शरैः केचिदन्तपीडाविकर्षिणः
अभीताः समरे शत्रूनभ्यधावन्त दंशिताः
Vinirbhinnah sharaih kechidantapidavikarshinah
Abhitah samare shatrunabhyadhavanta danshitah
55.17
तात भ्रातः सखे बन्धो वयस्य मम मातुल
मा मां परित्यजेत्यन्ये चुक्रुशुः पतिता रणे
Tata bhratah sakhe bandho vayasya mama matula
Ma mam parityajetyanye chukrushuh patita rane
55.18
आधावाभ्येहि मा गच्छ किं भीतोऽसि क्व यास्यसि
स्थितोऽहं समरे मा भैरिति चान्ये विचुक्रुशुः
Adhavabhyehi ma gachchha kim bhitosi kva yasyasi
Sthitoham samare ma bhairiti chanye vichukrushuh
55.19
तत्र भीष्मः शांतनवो नित्यं मण्डलकार्मुकः
मुमोच बाणान्दीप्ताग्रानहीनाशीविषानिव
Tatra bhishmah shantanavo nityam mandalakarmukah
Mumocha banandiptagranahinashivishaniva
55.20
शरैरेकायनीकुर्वन्दिशः सर्वा यतव्रतः
जघान पाण्डवरथानादिश्यादिश्य भारत
Sharairekayanikurvandishah sarva yatavratah
Jaghana pandavarathanadishyadishya bharata
55.21
स नृत्यन्वै रथोपस्थे दर्शयन्पाणिलाघवम्
अलातचक्रवद्राजंस्तत्र तत्र स्म दृश्यते
Sa nrityanvai rathopasthe darshayanpanilaghavam
Alatachakravadrajanstatra tatra sma drishyate
55.22
तमेकं समरे शूरं पाण्डवाः सृञ्जयास्तथा
अनेकशतसाहस्रं समपश्यन्त लाघवात्
Tamekam samare shuram pandavah srinjayastatha
Anekashatasahasram samapashyanta laghavat
55.23
मायाकृतात्मानमिव भीष्मं तत्र स्म मेनिरे
पूर्वस्यां दिशि तं दृष्ट्वा प्रतीच्यां ददृशुर्जनाः
Mayakritatmanamiva bhishmam tatra sma menire
Purvasyam dishi tam drishtva pratichyam dadrishurjanah
55.24
उदीच्यां चैनमालोक्य दक्षिणस्यां पुनः प्रभो
एवं स समरे वीरो गाङ्गेयः प्रत्यदृश्यत
Udichyam chainamalokya dakshinasyam punah prabho
Evam sa samare viro gangeyah pratyadrishyata
55.25
न चैनं पाण्डवेयानां कश्चिच्छक्नोति वीक्षितुम्
विशिखानेव पश्यन्ति भीष्मचापच्युतान्बहून्
Na chainam pandaveyanam kashchichchhaknoti vikshitum
Vishikhaneva pashyanti bhishmachapachyutanbahun
55.26
कुर्वाणं समरे कर्म सूदयानं च वाहिनीम्
व्याक्रोशन्त रणे तत्र वीरा बहुविधं बहु
अमानुषेण रूपेण चरन्तं पितरं तव
Kurvanam samare karma sudayanam cha vahinim
Vyakroshanta rane tatra vira bahuvidham bahu
Amanushena rupena charantam pitaram tava
55.27
शलभा इव राजानः पतन्ति विधिचोदिताः
भीष्माग्निमभि संक्रुद्धं विनाशाय सहस्रशः
Shalabha iva rajanah patanti vidhichoditah
Bhishmagnimabhi sankruddham vinashaya sahasrashah
55.28
न हि मोघः शरः कश्चिदासीद्भीष्मस्य संयुगे
नरनागाश्वकायेषु बहुत्वाल्लघुवेधिनः
Na hi moghah sharah kashchidasidbhishmasya sanyuge
Naranagashvakayeshu bahutvallaghuvedhinah
55.29
भिनत्त्येकेन बाणेन सुमुक्तेन पतत्रिणा
गजकङ्कटसंनाहं वज्रेणेवाचलोत्तमम्
Bhinattyekena banena sumuktena patatrina
Gajakankatasannaham vajrenevachalottamam
55.30
द्वौ त्रीनपि गजारोहान्पिण्डितान्वर्मितानपि
नाराचेन सुतीक्ष्णेन निजघान पिता तव
Dvau trinapi gajarohanpinditanvarmitanapi
Narachena sutikshnena nijaghana pita tava
55.31
यो यो भीष्मं नरव्याघ्रमभ्येति युधि कश्चन
मुहूर्तदृष्टः स मया पातितो भुवि दृश्यते
Yo yo bhishmam naravyaghramabhyeti yudhi kashchana
Muhurtadrishtah sa maya patito bhuvi drishyate
55.32
एवं सा धर्मराजस्य वध्यमाना महाचमूः
भीष्मेणातुलवीर्येण व्यशीर्यत सहस्रधा
Evam sa dharmarajasya vadhyamana mahachamuh
Bhishmenatulaviryena vyashiryata sahasradha
55.33
प्रकीर्यत महासेना शरवर्षाभितापिता
पश्यतो वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः
Prakiryata mahasena sharavarshabhitapita
Pashyato vasudevasya parthasya cha mahatmanah
55.34
यतमानापि ते वीरा द्रवमाणान्महारथान्
नाशक्नुवन्वारयितुं भीष्मबाणप्रपीडिताः
Yatamanapi te vira dravamananmaharathan
Nashaknuvanvarayitum bhishmabanaprapiditah
55.35
महेन्द्रसमवीर्येण वध्यमाना महाचमूः
अभज्यत महाराज न च द्वौ सह धावतः
Mahendrasamaviryena vadhyamana mahachamuh
Abhajyata maharaja na cha dvau saha dhavatah
55.36
आविद्धनरनागाश्वं पतितध्वजकूबरम्
अनीकं पाण्डुपुत्राणां हाहाभूतमचेतनम्
Aviddhanaranagashvam patitadhvajakubaram
Anikam panduputranam hahabhutamachetanam
55.37
जघानात्र पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं तथा
प्रियं सखायं चाक्रन्दे सखा दैवबलात्कृतः
Jaghanatra pita putram putrashcha pitaram tatha
Priyam sakhayam chakrande sakha daivabalatkritah
55.38
विमुच्य कवचानन्ये पाण्डुपुत्रस्य सैनिकाः
प्रकीर्य केशान्धावन्तः प्रत्यदृश्यन्त भारत
Vimuchya kavachananye panduputrasya sainikah
Prakirya keshandhavantah pratyadrishyanta bharata
55.39
तद्गोकुलमिवोद्भ्रान्तमुद्भ्रान्तरथयूथपम्
ददृशे पाण्डुपुत्रस्य सैन्यमार्तस्वरं तदा
Tadgokulamivodbhrantamudbhrantarathayuthapam
Dadrishe panduputrasya sainyamartasvaram tada
55.40
प्रभज्यमानं तत्सैन्यं दृष्ट्वा देवकिनन्दनः
उवाच पार्थं बीभत्सुं निगृह्य रथमुत्तमम्
Prabhajyamanam tatsainyam drishtva devakinandanah
Uvacha partham bibhatsum nigrihya rathamuttamam
55.41
अयं स कालः संप्राप्तः पार्थ यः काङ्क्षितस्त्वया
प्रहरास्मै नरव्याघ्र न चेन्मोहाद्विमुह्यसे
Ayam sa kalah sampraptah partha yah kankshitastvaya
Praharasmai naravyaghra na chenmohadvimuhyase
55.42
यत्त्वया कथितं वीर पुरा राज्ञां समागमे
भीष्मद्रोणमुखान्सर्वान्धार्तराष्ट्रस्य सैनिकान्
Yattvaya kathitam vira pura ragyam samagame
Bhishmadronamukhansarvandhartarashtrasya sainikan
55.43
सानुबन्धान्हनिष्यामि ये मां योत्स्यन्ति संयुगे
इति तत्कुरु कौन्तेय सत्यं वाक्यमरिंदम
Sanubandhanhanishyami ye mam yotsyanti sanyuge
Iti tatkuru kaunteya satyam vakyamarindama
55.44
बीभत्सो पश्य सैन्यं स्वं भज्यमानं समन्ततः
द्रवतश्च महीपालान्सर्वान्यौधिष्ठिरे बले
Bibhatso pashya sainyam svam bhajyamanam samantatah
Dravatashcha mahipalansarvanyaudhishthire bale
55.45
दृष्ट्वा हि समरे भीष्मं व्यात्ताननमिवान्तकम्
भयार्ताः संप्रणश्यन्ति सिंहं क्षुद्रमृगा इव
Drishtva hi samare bhishmam vyattananamivantakam
Bhayartah sampranashyanti sinham kshudramriga iva
55.46
एवमुक्तः प्रत्युवाच वासुदेवं धनंजयः
चोदयाश्वान्यतो भीष्मो विगाह्यैतद्बलार्णवम्
Evamuktah pratyuvacha vasudevam dhananjayah
Chodayashvanyato bhishmo vigahyaitadbalarnavam
55.47
ततोऽश्वान्रजतप्रख्यांश्चोदयामास माधवः
यतो भीष्मरथो राजन्दुष्प्रेक्ष्यो रश्मिमानिव
Tatoshvanrajataprakhyanshchodayamasa madhavah
Yato bhishmaratho rajandushprekshyo rashmimaniva
55.48
ततस्तत्पुनरावृत्तं युधिष्ठिरबलं महत्
दृष्ट्वा पार्थं महाबाहुं भीष्मायोद्यन्तमाहवे
Tatastatpunaravrittam yudhishthirabalam mahat
Drishtva partham mahabahum bhishmayodyantamahave
55.49
ततो भीष्मः कुरुश्रेष्ठः सिंहवद्विनदन्मुहुः
धनंजयरथं तूर्णं शरवर्षैरवाकिरत्
Tato bhishmah kurushreshthah sinhavadvinadanmuhuh
Dhananjayaratham turnam sharavarshairavakirat
55.50
क्षणेन स रथस्तस्य सहयः सहसारथिः
शरवर्षेण महता संछन्नो न प्रकाशते
Kshanena sa rathastasya sahayah sahasarathih
Sharavarshena mahata sanchhanno na prakashate
55.51
वासुदेवस्त्वसंभ्रान्तो धैर्यमास्थाय सत्त्ववान्
चोदयामास तानश्वान्वितुन्नान्भीष्मसायकैः
Vasudevastvasambhranto dhairyamasthaya sattvavan
Chodayamasa tanashvanvitunnanbhishmasayakaih
55.52
ततः पार्थो धनुर्गृह्य दिव्यं जलदनिस्वनम्
पातयामास भीष्मस्य धनुश्छित्त्वा त्रिभिः शरैः
Tatah partho dhanurgrihya divyam jaladanisvanam
Patayamasa bhishmasya dhanushchhittva tribhih sharaih
55.53
स च्छिन्नधन्वा कौरव्यः पुनरन्यन्महद्धनुः
निमेषान्तरमात्रेण सज्यं चक्रे पिता तव
Sa chchhinnadhanva kauravyah punaranyanmahaddhanuh
Nimeshantaramatrena sajyam chakre pita tava
55.54
विचकर्ष ततो दोर्भ्यां धनुर्जलदनिस्वनम्
अथास्य तदपि क्रुद्धश्चिच्छेद धनुरर्जुनः
Vichakarsha tato dorbhyam dhanurjaladanisvanam
Athasya tadapi kruddhashchichchheda dhanurarjunah
55.55
तस्य तत्पूजयामास लाघवं शंतनोः सुतः
साधु पार्थ महाबाहो साधु भो पाण्डुनन्दन
Tasya tatpujayamasa laghavam shantanoh sutah
Sadhu partha mahabaho sadhu bho pandunandana
55.56
त्वय्येवैतद्युक्तरूपं महत्कर्म धनंजय
प्रीतोऽस्मि सुदृढं पुत्र कुरु युद्धं मया सह
Tvayyevaitadyuktarupam mahatkarma dhananjaya
Pritosmi sudridham putra kuru yuddham maya saha
55.57
इति पार्थं प्रशस्याथ प्रगृह्यान्यन्महद्धनुः
मुमोच समरे वीरः शरान्पार्थरथं प्रति
Iti partham prashasyatha pragrihyanyanmahaddhanuh
Mumocha samare virah sharanpartharatham prati
55.58
अदर्शयद्वासुदेवो हययाने परं बलम्
मोघान्कुर्वञ्शरांस्तस्य मण्डलान्यचरल्लघु
Adarshayadvasudevo hayayane param balam
Moghankurvansharanstasya mandalanyacharallaghu
55.59
तथापि भीष्मः सुदृढं वासुदेवधनंजयौ
विव्याध निशितैर्बाणैः सर्वगात्रेषु मारिष
Tathapi bhishmah sudridham vasudevadhananjayau
Vivyadha nishitairbanaih sarvagatreshu marisha
55.60
शुशुभाते नरव्याघ्रौ तौ भीष्मशरविक्षतौ
गोवृषाविव नर्दन्तौ विषाणोल्लिखिताङ्कितौ
Shushubhate naravyaghrau tau bhishmasharavikshatau
Govrishaviva nardantau vishanollikhitankitau
55.61
पुनश्चापि सुसंक्रुद्धः शरैः संनतपर्वभिः
कृष्णयोर्युधि संरब्धो भीष्मो व्यावारयद्दिशः
Punashchapi susankruddhah sharaih sannataparvabhih
Krishnayoryudhi sanrabdho bhishmo vyavarayaddishah
55.62
वार्ष्णेयं च शरैस्तीक्ष्णैः कम्पयामास रोषितः
मुहुरभ्युत्स्मयन्भीष्मः प्रहस्य स्वनवत्तदा
Varshneyam cha sharaistikshnaih kampayamasa roshitah
Muhurabhyutsmayanbhishmah prahasya svanavattada
55.63
ततः कृष्णस्तु समरे दृष्ट्वा भीष्मपराक्रमम्
संप्रेक्ष्य च महाबाहुः पार्थस्य मृदुयुद्धताम्
Tatah krishnastu samare drishtva bhishmaparakramam
Samprekshya cha mahabahuh parthasya mriduyuddhatam
55.64
भीष्मं च शरवर्षाणि सृजन्तमनिशं युधि
प्रतपन्तमिवादित्यं मध्यमासाद्य सेनयोः
Bhishmam cha sharavarshani srijantamanisham yudhi
Pratapantamivadityam madhyamasadya senayoh
55.65
वरान्वरान्विनिघ्नन्तं पाण्डुपुत्रस्य सैनिकान्
युगान्तमिव कुर्वाणं भीष्मं यौधिष्ठिरे बले
Varanvaranvinighnantam panduputrasya sainikan
Yugantamiva kurvanam bhishmam yaudhishthire bale
55.66
अमृष्यमाणो भगवान्केशवः परवीरहा
अचिन्तयदमेयात्मा नास्ति यौधिष्ठिरं बलम्
Amrishyamano bhagavankeshavah paraviraha
Achintayadameyatma nasti yaudhishthiram balam
55.67
एकाह्ना हि रणे भीष्मो नाशयेद्देवदानवान्
किमु पाण्डुसुतान्युद्धे सबलान्सपदानुगान्
Ekahna hi rane bhishmo nashayeddevadanavan
Kimu pandusutanyuddhe sabalansapadanugan
55.68
द्रवते च महत्सैन्यं पाण्डवस्य महात्मनः
एते च कौरवास्तूर्णं प्रभग्नान्दृश्य सोमकान्
आद्रवन्ति रणे हृष्टा हर्षयन्तः पितामहम्
Dravate cha mahatsainyam pandavasya mahatmanah
Ete cha kauravasturnam prabhagnandrishya somakan
Adravanti rane hrishta harshayantah pitamaham
55.69
सोऽहं भीष्मं निहन्म्यद्य पाण्डवार्थाय दंशितः
भारमेतं विनेष्यामि पाण्डवानां महात्मनाम्
Soham bhishmam nihanmyadya pandavarthaya danshitah
Bharametam vineshyami pandavanam mahatmanam
55.70
अर्जुनोऽपि शरैस्तीक्ष्णैर्वध्यमानो हि संयुगे
कर्तव्यं नाभिजानाति रणे भीष्मस्य गौरवात्
Arjunopi sharaistikshnairvadhyamano hi sanyuge
Kartavyam nabhijanati rane bhishmasya gauravat
55.71
तथा चिन्तयतस्तस्य भूय एव पितामहः
प्रेषयामास संक्रुद्धः शरान्पार्थरथं प्रति
Tatha chintayatastasya bhuya eva pitamahah
Preshayamasa sankruddhah sharanpartharatham prati
55.72
तेषां बहुत्वाद्धि भृशं शराणां; दिशोऽथ सर्वाः पिहिता बभूवुः
न चान्तरिक्षं न दिशो न भूमि;र्न भास्करोऽदृश्यत रश्मिमाली
ववुश्च वातास्तुमुलाः सधूमा; दिशश्च सर्वाः क्षुभिता बभूवुः
Tesham bahutvaddhi bhrisham sharanam; dishotha sarvah pihita babhuvuh
Na chantariksham na disho na bhumi;rna bhaskarodrishyata rashmimali
Vavushcha vatastumulah sadhuma; dishashcha sarvah kshubhita babhuvuh
55.73
द्रोणो विकर्णोऽथ जयद्रथश्च; भूरिश्रवाः कृतवर्मा कृपश्च
श्रुतायुरम्बष्ठपतिश्च राजा; विन्दानुविन्दौ च सुदक्षिणश्च
Drono vikarnotha jayadrathashcha; bhurishravah kritavarma kripashcha
Shrutayurambashthapatishcha raja; vindanuvindau cha sudakshinashcha
55.74
प्राच्याश्च सौवीरगणाश्च सर्वे; वसातयः क्षुद्रकमालवाश्च
किरीटिनं त्वरमाणाभिसस्रु;र्निदेशगाः शांतनवस्य राज्ञः
Prachyashcha sauviraganashcha sarve; vasatayah kshudrakamalavashcha
Kiritinam tvaramanabhisasru;rnideshagah shantanavasya ragyah
55.75
तं वाजिपादातरथौघजालै;रनेकसाहस्रशतैर्ददर्श
किरीटिनं संपरिवार्यमाणं; शिनेर्नप्ता वारणयूथपैश्च
Tam vajipadatarathaughajalai;ranekasahasrashatairdadarsha
Kiritinam samparivaryamanam; shinernapta varanayuthapaishcha
55.76
ततस्तु दृष्ट्वार्जुनवासुदेवौ; पदातिनागाश्वरथैः समन्तात्
अभिद्रुतौ शस्त्रभृतां वरिष्ठौ; शिनिप्रवीरोऽभिससार तूर्णम्
Tatastu drishtvarjunavasudevau; padatinagashvarathaih samantat
Abhidrutau shastrabhritam varishthau; shinipravirobhisasara turnam
55.77
स तान्यनीकानि महाधनुष्मा;ञ्शिनिप्रवीरः सहसाभिपत्य
चकार साहाय्यमथार्जुनस्य; विष्णुर्यथा वृत्रनिषूदनस्य
Sa tanyanikani mahadhanushma;nshinipravirah sahasabhipatya
Chakara sahayyamatharjunasya; vishnuryatha vritranishudanasya
55.78
विशीर्णनागाश्वरथध्वजौघं; भीष्मेण वित्रासितसर्वयोधम्
युधिष्ठिरानीकमभिद्रवन्तं; प्रोवाच संदृश्य शिनिप्रवीरः
Vishirnanagashvarathadhvajaugham; bhishmena vitrasitasarvayodham
Yudhishthiranikamabhidravantam; provacha sandrishya shinipravirah
55.79
क्व क्षत्रिया यास्यथ नैष धर्मः; सतां पुरस्तात्कथितः पुराणैः
मा स्वां प्रतिज्ञां जहत प्रवीराः; स्वं वीरधर्मं परिपालयध्वम्
Kva kshatriya yasyatha naisha dharmah; satam purastatkathitah puranaih
Ma svam pratigyam jahata pravirah; svam viradharmam paripalayadhvam
55.80
तान्वासवानन्तरजो निशम्य; नरेन्द्रमुख्यान्द्रवतः समन्तात्
पार्थस्य दृष्ट्वा मृदुयुद्धतां च; भीष्मं च संख्ये समुदीर्यमाणम्
Tanvasavanantarajo nishamya; narendramukhyandravatah samantat
Parthasya drishtva mriduyuddhatam cha; bhishmam cha sankhye samudiryamanam
55.81
अमृष्यमाणः स ततो महात्मा; यशस्विनं सर्वदशार्हभर्ता
उवाच शैनेयमभिप्रशंस;न्दृष्ट्वा कुरूनापततः समन्तात्
Amrishyamanah sa tato mahatma; yashasvinam sarvadasharhabharta
Uvacha shaineyamabhiprashansa;ndrishtva kurunapatatah samantat
55.82
ये यान्ति यान्त्वेव शिनिप्रवीर; येऽपि स्थिताः सात्वत तेऽपि यान्तु
भीष्मं रथात्पश्य निपात्यमानं; द्रोणं च संख्ये सगणं मयाद्य
Ye yanti yantveva shinipravira; yepi sthitah satvata tepi yantu
Bhishmam rathatpashya nipatyamanam; dronam cha sankhye saganam mayadya
55.83
नासौ रथः सात्वत कौरवाणां; क्रुद्धस्य मुच्येत रणेऽद्य कश्चित्
तस्मादहं गृह्य रथाङ्गमुग्रं; प्राणं हरिष्यामि महाव्रतस्य
Nasau rathah satvata kauravanam; kruddhasya muchyeta ranedya kashchit
Tasmadaham grihya rathangamugram; pranam harishyami mahavratasya
55.84
निहत्य भीष्मं सगणं तथाजौ; द्रोणं च शैनेय रथप्रवीरम्
प्रीतिं करिष्यामि धनंजयस्य; राज्ञश्च भीमस्य तथाश्विनोश्च
Nihatya bhishmam saganam tathajau; dronam cha shaineya rathapraviram
Pritim karishyami dhananjayasya; ragyashcha bhimasya tathashvinoshcha
55.85
निहत्य सर्वान्धृतराष्ट्रपुत्रां;स्तत्पक्षिणो ये च नरेन्द्रमुख्याः
राज्येन राजानमजातशत्रुं; संपादयिष्याम्यहमद्य हृष्टः
Nihatya sarvandhritarashtraputram;statpakshino ye cha narendramukhyah
Rajyena rajanamajatashatrum; sampadayishyamyahamadya hrishtah
55.86
ततः सुनाभं वसुदेवपुत्रः; सूर्यप्रभं वज्रसमप्रभावम्
क्षुरान्तमुद्यम्य भुजेन चक्रं; रथादवप्लुत्य विसृज्य वाहान्
Tatah sunabham vasudevaputrah; suryaprabham vajrasamaprabhavam
Kshurantamudyamya bhujena chakram; rathadavaplutya visrijya vahan
55.87
संकम्पयन्गां चरणैर्महात्मा; वेगेन कृष्णः प्रससार भीष्मम्
मदान्धमाजौ समुदीर्णदर्पः; सिंहो जिघांसन्निव वारणेन्द्रम्
Sankampayangam charanairmahatma; vegena krishnah prasasara bhishmam
Madandhamajau samudirnadarpah; sinho jighansanniva varanendram
55.88
सोऽभ्यद्रवद्भीष्ममनीकमध्ये; क्रुद्धो महेन्द्रावरजः प्रमाथी
व्यालम्बिपीतान्तपटश्चकाशे; घनो यथा खेऽचिरभापिनद्धः
Sobhyadravadbhishmamanikamadhye; kruddho mahendravarajah pramathi
Vyalambipitantapatashchakashe; ghano yatha khechirabhapinaddhah
55.89
सुदर्शनं चास्य रराज शौरे;स्तच्चक्रपद्मं सुभुजोरुनालम्
यथादिपद्मं तरुणार्कवर्णं; रराज नारायणनाभिजातम्
Sudarshanam chasya raraja shaure;stachchakrapadmam subhujorunalam
Yathadipadmam tarunarkavarnam; raraja narayananabhijatam
55.90
तत्कृष्णकोपोदयसूर्यबुद्धं; क्षुरान्ततीक्ष्णाग्रसुजातपत्रम्
तस्यैव देहोरुसरःप्ररूढं; रराज नारायणबाहुनालम्
Tatkrishnakopodayasuryabuddham; kshurantatikshnagrasujatapatram
Tasyaiva dehorusarahprarudham; raraja narayanabahunalam
55.91
तमात्तचक्रं प्रणदन्तमुच्चैः; क्रुद्धं महेन्द्रावरजं समीक्ष्य
सर्वाणि भूतानि भृशं विनेदुः; क्षयं कुरूणामिति चिन्तयित्वा
Tamattachakram pranadantamuchchaih; kruddham mahendravarajam samikshya
Sarvani bhutani bhrisham vineduh; kshayam kurunamiti chintayitva
55.92
स वासुदेवः प्रगृहीतचक्रः; संवर्तयिष्यन्निव जीवलोकम्
अभ्युत्पतँल्लोकगुरुर्बभासे; भूतानि धक्ष्यन्निव कालवह्निः
Sa vasudevah pragrihitachakrah; sanvartayishyanniva jivalokam
Abhyutpatanllokagururbabhase; bhutani dhakshyanniva kalavahnih
55.93
तमापतन्तं प्रगृहीतचक्रं; समीक्ष्य देवं द्विपदां वरिष्ठम्
असंभ्रमात्कार्मुकबाणपाणी; रथे स्थितः शांतनवोऽभ्युवाच
Tamapatantam pragrihitachakram; samikshya devam dvipadam varishtham
Asambhramatkarmukabanapani; rathe sthitah shantanavobhyuvacha
55.94
एह्येहि देवेश जगन्निवास; नमोऽस्तु ते शार्ङ्गरथाङ्गपाणे
प्रसह्य मां पातय लोकनाथ; रथोत्तमाद्भूतशरण्य संख्ये
Ehyehi devesha jagannivasa; namostu te sharngarathangapane
Prasahya mam pataya lokanatha; rathottamadbhutasharanya sankhye
55.95
त्वया हतस्येह ममाद्य कृष्ण; श्रेयः परस्मिन्निह चैव लोके
संभावितोऽस्म्यन्धकवृष्णिनाथ; लोकैस्त्रिभिर्वीर तवाभियानात्
Tvaya hatasyeha mamadya krishna; shreyah parasminniha chaiva loke
Sambhavitosmyandhakavrishninatha; lokaistribhirvira tavabhiyanat
55.96
रथादवप्लुत्य ततस्त्वरावा;न्पार्थोऽप्यनुद्रुत्य यदुप्रवीरम्
जग्राह पीनोत्तमलम्बबाहुं; बाह्वोर्हरिं व्यायतपीनबाहुः
Rathadavaplutya tatastvarava;nparthopyanudrutya yadupraviram
Jagraha pinottamalambabahum; bahvorharim vyayatapinabahuh
55.97
निगृह्यमाणश्च तदादिदेवो; भृशं सरोषः किल नाम योगी
आदाय वेगेन जगाम विष्णु;र्जिष्णुं महावात इवैकवृक्षम्
Nigrihyamanashcha tadadidevo; bhrisham saroshah kila nama yogi
Adaya vegena jagama vishnu;rjishnum mahavata ivaikavriksham
55.98
पार्थस्तु विष्टभ्य बलेन पादौ; भीष्मान्तिकं तूर्णमभिद्रवन्तम्
बलान्निजग्राह किरीटमाली; पदेऽथ राजन्दशमे कथंचित्
Parthastu vishtabhya balena padau; bhishmantikam turnamabhidravantam
Balannijagraha kiritamali; padetha rajandashame kathanchit
55.99
अवस्थितं च प्रणिपत्य कृष्णं; प्रीतोऽर्जुनः काञ्चनचित्रमाली
उवाच कोपं प्रतिसंहरेति; गतिर्भवान्केशव पाण्डवानाम्
Avasthitam cha pranipatya krishnam; pritorjunah kanchanachitramali
Uvacha kopam pratisanhareti; gatirbhavankeshava pandavanam
55.100
न हास्यते कर्म यथाप्रतिज्ञं; पुत्रैः शपे केशव सोदरैश्च
अन्तं करिष्यामि यथा कुरूणां; त्वयाहमिन्द्रानुज संप्रयुक्तः
Na hasyate karma yathapratigyam; putraih shape keshava sodaraishcha
Antam karishyami yatha kurunam; tvayahamindranuja samprayuktah
55.101
ततः प्रतिज्ञां समयं च तस्मै; जनार्दनः प्रीतमना निशम्य
स्थितः प्रिये कौरवसत्तमस्य; रथं सचक्रः पुनरारुरोह
Tatah pratigyam samayam cha tasmai; janardanah pritamana nishamya
Sthitah priye kauravasattamasya; ratham sachakrah punararuroha
55.102
स तानभीषून्पुनराददानः; प्रगृह्य शङ्खं द्विषतां निहन्ता
विनादयामास ततो दिशश्च; स पाञ्चजन्यस्य रवेण शौरिः
Sa tanabhishunpunaradadanah; pragrihya shankham dvishatam nihanta
Vinadayamasa tato dishashcha; sa panchajanyasya ravena shaurih
55.103
व्याविद्धनिष्काङ्गदकुण्डलं तं; रजोविकीर्णाञ्चितपक्ष्मनेत्रम्
विशुद्धदंष्ट्रं प्रगृहीतशङ्खं; विचुक्रुशुः प्रेक्ष्य कुरुप्रवीराः
Vyaviddhanishkangadakundalam tam; rajovikirnanchitapakshmanetram
Vishuddhadanshtram pragrihitashankham; vichukrushuh prekshya kurupravirah
55.104
मृदङ्गभेरीपटहप्रणादा; नेमिस्वना दुन्दुभिनिस्वनाश्च
ससिंहनादाश्च बभूवुरुग्राः; सर्वेष्वनीकेषु ततः कुरूणाम्
Mridangabheripatahapranada; nemisvana dundubhinisvanashcha
Sasinhanadashcha babhuvurugrah; sarveshvanikeshu tatah kurunam
55.105
गाण्डीवघोषः स्तनयित्नुकल्पो; जगाम पार्थस्य नभो दिशश्च
जग्मुश्च बाणा विमलाः प्रसन्नाः; सर्वा दिशः पाण्डवचापमुक्ताः
Gandivaghoshah stanayitnukalpo; jagama parthasya nabho dishashcha
Jagmushcha bana vimalah prasannah; sarva dishah pandavachapamuktah
55.106
तं कौरवाणामधिपो बलेन; भीष्मेण भूरिश्रवसा च सार्धम्
अभ्युद्ययावुद्यतबाणपाणिः; कक्षं दिधक्षन्निव धूमकेतुः
Tam kauravanamadhipo balena; bhishmena bhurishravasa cha sardham
Abhyudyayavudyatabanapanih; kaksham didhakshanniva dhumaketuh
55.107
अथार्जुनाय प्रजहार भल्ला;न्भूरिश्रवाः सप्त सुवर्णपुङ्खान्
दुर्योधनस्तोमरमुग्रवेगं; शल्यो गदां शांतनवश्च शक्तिम्
Atharjunaya prajahara bhalla;nbhurishravah sapta suvarnapunkhan
Duryodhanastomaramugravegam; shalyo gadam shantanavashcha shaktim
55.108
स सप्तभिः सप्त शरप्रवेका;न्संवार्य भूरिश्रवसा विसृष्टान्
शितेन दुर्योधनबाहुमुक्तं; क्षुरेण तत्तोमरमुन्ममाथ
Sa saptabhih sapta sharapraveka;nsanvarya bhurishravasa visrishtan
Shitena duryodhanabahumuktam; kshurena tattomaramunmamatha
55.109
ततः शुभामापततीं स शक्तिं; विद्युत्प्रभां शांतनवेन मुक्ताम्
गदां च मद्राधिपबाहुमुक्तां; द्वाभ्यां शराभ्यां निचकर्त वीरः
Tatah shubhamapatatim sa shaktim; vidyutprabham shantanavena muktam
Gadam cha madradhipabahumuktam; dvabhyam sharabhyam nichakarta virah
55.110
ततो भुजाभ्यां बलवद्विकृष्य; चित्रं धनुर्गाण्डिवमप्रमेयम्
माहेन्द्रमस्त्रं विधिवत्सुघोरं; प्रादुश्चकाराद्भुतमन्तरिक्षे
Tato bhujabhyam balavadvikrishya; chitram dhanurgandivamaprameyam
Mahendramastram vidhivatsughoram; pradushchakaradbhutamantarikshe
55.111
तेनोत्तमास्त्रेण ततो महात्मा; सर्वाण्यनीकानि महाधनुष्मान्
शरौघजालैर्विमलाग्निवर्णै;र्निवारयामास किरीटमाली
Tenottamastrena tato mahatma; sarvanyanikani mahadhanushman
Sharaughajalairvimalagnivarnai;rnivarayamasa kiritamali
55.112
शिलीमुखाः पार्थधनुःप्रमुक्ता; रथान्ध्वजाग्राणि धनूंषि बाहून्
निकृत्य देहान्विविशुः परेषां; नरेन्द्रनागेन्द्रतुरंगमाणाम्
Shilimukhah parthadhanuhpramukta; rathandhvajagrani dhanunshi bahun
Nikritya dehanvivishuh paresham; narendranagendraturangamanam
55.113
ततो दिशश्चानुदिशश्च पार्थः; शरैः सुधारैर्निशितैर्वितत्य
गाण्डीवशब्देन मनांसि तेषां; किरीटमाली व्यथयां चकार
Tato dishashchanudishashcha parthah; sharaih sudharairnishitairvitatya
Gandivashabdena manansi tesham; kiritamali vyathayam chakara
55.114
तस्मिंस्तथा घोरतमे प्रवृत्ते; शङ्खस्वना दुन्दुभिनिस्वनाश्च
अन्तर्हिता गाण्डिवनिस्वनेन; बभूवुरुग्राश्च रणप्रणादाः
Tasminstatha ghoratame pravritte; shankhasvana dundubhinisvanashcha
Antarhita gandivanisvanena; babhuvurugrashcha ranapranadah
55.115
गाण्डीवशब्दं तमथो विदित्वा; विराटराजप्रमुखा नृवीराः
पाञ्चालराजो द्रुपदश्च वीर;स्तं देशमाजग्मुरदीनसत्त्वाः
Gandivashabdam tamatho viditva; viratarajapramukha nrivirah
Panchalarajo drupadashcha vira;stam deshamajagmuradinasattvah
55.116
सर्वाणि सैन्यानि तु तावकानि; यतो यतो गाण्डिवजः प्रणादः
ततस्ततः संनतिमेव जग्मु;र्न तं प्रतीपोऽभिससार कश्चित्
Sarvani sainyani tu tavakani; yato yato gandivajah pranadah
Tatastatah sannatimeva jagmu;rna tam pratipobhisasara kashchit
55.117
तस्मिन्सुघोरे नृपसंप्रहारे; हताः प्रवीराः सरथाः ससूताः
गजाश्च नाराचनिपाततप्ता; महापताकाः शुभरुक्मकक्ष्याः
Tasminsughore nripasamprahare; hatah pravirah sarathah sasutah
Gajashcha narachanipatatapta; mahapatakah shubharukmakakshyah
55.118
परीतसत्त्वाः सहसा निपेतुः; किरीटिना भिन्नतनुत्रकायाः
दृढाहताः पत्रिभिरुग्रवेगैः; पार्थेन भल्लैर्निशितैः शिताग्रैः
Paritasattvah sahasa nipetuh; kiritina bhinnatanutrakayah
Dridhahatah patribhirugravegaih; parthena bhallairnishitaih shitagraih
55.119
निकृत्तयन्त्रा निहतेन्द्रकीला; ध्वजा महान्तो ध्वजिनीमुखेषु
पदातिसंघाश्च रथाश्च संख्ये; हयाश्च नागाश्च धनंजयेन
Nikrittayantra nihatendrakila; dhvaja mahanto dhvajinimukheshu
Padatisanghashcha rathashcha sankhye; hayashcha nagashcha dhananjayena
55.120
बाणाहतास्तूर्णमपेतसत्त्वा; विष्टभ्य गात्राणि निपेतुरुर्व्याम्
ऐन्द्रेण तेनास्त्रवरेण राज;न्महाहवे भिन्नतनुत्रदेहाः
Banahatasturnamapetasattva; vishtabhya gatrani nipetururvyam
Aindrena tenastravarena raja;nmahahave bhinnatanutradehah
55.121
ततः शरौघैर्निशितैः किरीटिना; नृदेहशस्त्रक्षतलोहितोदा
नदी सुघोरा नरदेहफेना; प्रवर्तिता तत्र रणाजिरे वै
Tatah sharaughairnishitaih kiritina; nridehashastrakshatalohitoda
Nadi sughora naradehaphena; pravartita tatra ranajire vai
55.122
वेगेन सातीव पृथुप्रवाहा; प्रसुस्रुता भैरवारावरूपा
परेतनागाश्वशरीररोधा; नरान्त्रमज्जाभृतमांसपङ्का
Vegena sativa prithupravaha; prasusruta bhairavaravarupa
Paretanagashvasharirarodha; narantramajjabhritamansapanka
55.123
प्रभूतरक्षोगणभूतसेविता; शिरःकपालाकुलकेशशाद्वला
शरीरसंघातसहस्रवाहिनी; विशीर्णनानाकवचोर्मिसंकुला
Prabhutarakshoganabhutasevita; shirahkapalakulakeshashadvala
Sharirasanghatasahasravahini; vishirnananakavachormisankula
55.124
नराश्वनागास्थिनिकृत्तशर्करा; विनाशपातालवती भयावहा
तां कङ्कमालावृतगृध्रकह्वैः; क्रव्यादसंघैश्च तरक्षुभिश्च
Narashvanagasthinikrittasharkara; vinashapatalavati bhayavaha
Tam kankamalavritagridhrakahvaih; kravyadasanghaishcha tarakshubhishcha
55.125
उपेतकूलां ददृशुः समन्ता;त्क्रूरां महावैतरणीप्रकाशाम्
प्रवर्तितामर्जुनबाणसंघै;र्मेदोवसासृक्प्रवहां सुभीमाम्
Upetakulam dadrishuh samanta;tkruram mahavaitaraniprakasham
Pravartitamarjunabanasanghai;rmedovasasrikpravaham subhimam
55.126
ते चेदिपाञ्चालकरूषमत्स्याः; पार्थाश्च सर्वे सहिताः प्रणेदुः
वित्रास्य सेनां ध्वजिनीपतीनां; सिंहो मृगाणामिव यूथसंघान्
विनेदतुस्तावतिहर्षयुक्तौ; गाण्डीवधन्वा च जनार्दनश्च
Te chedipanchalakarushamatsyah; parthashcha sarve sahitah praneduh
Vitrasya senam dhvajinipatinam; sinho mriganamiva yuthasanghan
Vinedatustavatiharshayuktau; gandivadhanva cha janardanashcha
55.127
ततो रविं संहृतरश्मिजालं; दृष्ट्वा भृशं शस्त्रपरिक्षताङ्गाः
तदैन्द्रमस्त्रं विततं सुघोर;मसह्यमुद्वीक्ष्य युगान्तकल्पम्
Tato ravim sanhritarashmijalam; drishtva bhrisham shastraparikshatangah
Tadaindramastram vitatam sughora;masahyamudvikshya yugantakalpam
55.128
अथापयानं कुरवः सभीष्माः; सद्रोणदुर्योधनबाह्लिकाश्च
चक्रुर्निशां संधिगतां समीक्ष्य; विभावसोर्लोहितराजियुक्ताम्
Athapayanam kuravah sabhishmah; sadronaduryodhanabahlikashcha
Chakrurnisham sandhigatam samikshya; vibhavasorlohitarajiyuktam
55.129
अवाप्य कीर्तिं च यशश्च लोके; विजित्य शत्रूंश्च धनंजयोऽपि
ययौ नरेन्द्रैः सह सोदरैश्च; समाप्तकर्मा शिबिरं निशायाम्
ततः प्रजज्ञे तुमुलः कुरूणां; निशामुखे घोरतरः प्रणादः
Avapya kirtim cha yashashcha loke; vijitya shatrunshcha dhananjayopi
Yayau narendraih saha sodaraishcha; samaptakarma shibiram nishayam
Tatah prajagye tumulah kurunam; nishamukhe ghoratarah pranadah
55.130
रणे रथानामयुतं निहत्य; हता गजाः सप्तशतार्जुनेन
प्राच्याश्च सौवीरगणाश्च सर्वे; निपातिताः क्षुद्रकमालवाश्च
महत्कृतं कर्म धनंजयेन; कर्तुं यथा नार्हति कश्चिदन्यः
Rane rathanamayutam nihatya; hata gajah saptashatarjunena
Prachyashcha sauviraganashcha sarve; nipatitah kshudrakamalavashcha
Mahatkritam karma dhananjayena; kartum yatha narhati kashchidanyah
55.131
श्रुतायुरम्बष्ठपतिश्च राजा; तथैव दुर्मर्षणचित्रसेनौ
द्रोणः कृपः सैन्धवबाह्लिकौ च; भूरिश्रवाः शल्यशलौ च राजन्
स्वबाहुवीर्येण जिताः सभीष्माः; किरीटिना लोकमहारथेन
Shrutayurambashthapatishcha raja; tathaiva durmarshanachitrasenau
Dronah kripah saindhavabahlikau cha; bhurishravah shalyashalau cha rajan
Svabahuviryena jitah sabhishmah; kiritina lokamaharathena
55.132
इति ब्रुवन्तः शिबिराणि जग्मुः; सर्वे गणा भारत ये त्वदीयाः
उल्कासहस्रैश्च सुसंप्रदीप्तै;र्विभ्राजमानैश्च तथा प्रदीपैः
किरीटिवित्रासितसर्वयोधा; चक्रे निवेशं ध्वजिनी कुरूणाम्
Iti bruvantah shibirani jagmuh; sarve gana bharata ye tvadiyah
Ulkasahasraishcha susampradiptai;rvibhrajamanaishcha tatha pradipaih
Kiritivitrasitasarvayodha; chakre nivesham dhvajini kurunam