UtshovChapter 54
54.1
संजय उवाच
ततस्ते पार्थिवाः क्रुद्धाः फल्गुनं वीक्ष्य संयुगे
रथैरनेकसाहस्रैः समन्तात्पर्यवारयन्
Sanjaya uvacha
Tataste parthivah kruddhah phalgunam vikshya sanyuge
Rathairanekasahasraih samantatparyavarayan
54.2
अथैनं रथवृन्देन कोष्टकीकृत्य भारत
शरैः सुबहुसाहस्रैः समन्तादभ्यवारयन्
Athainam rathavrindena koshtakikritya bharata
Sharaih subahusahasraih samantadabhyavarayan
54.3
शक्तीश्च विमलास्तीक्ष्णा गदाश्च परिघैः सह
प्रासान्परश्वधांश्चैव मुद्गरान्मुसलानपि
चिक्षिपुः समरे क्रुद्धाः फल्गुनस्य रथं प्रति
Shaktishcha vimalastikshna gadashcha parighaih saha
Prasanparashvadhanshchaiva mudgaranmusalanapi
Chikshipuh samare kruddhah phalgunasya ratham prati
54.4
शस्त्राणामथ तां वृष्टिं शलभानामिवायतिम्
रुरोध सर्वतः पार्थः शरैः कनकभूषणैः
Shastranamatha tam vrishtim shalabhanamivayatim
Rurodha sarvatah parthah sharaih kanakabhushanaih
54.5
तत्र तल्लाघवं दृष्ट्वा बीभत्सोरतिमानुषम्
देवदानवगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः
साधु साध्विति राजेन्द्र फल्गुनं प्रत्यपूजयन्
Tatra tallaghavam drishtva bibhatsoratimanusham
Devadanavagandharvah pishachoragarakshasah
Sadhu sadhviti rajendra phalgunam pratyapujayan
54.6
सात्यकिं चाभिमन्युं च महत्या सेनया सह
गान्धाराः समरे शूरा रुरुधुः सहसौबलाः
Satyakim chabhimanyum cha mahatya senaya saha
Gandharah samare shura rurudhuh sahasaubalah
54.7
तत्र सौबलकाः क्रुद्धा वार्ष्णेयस्य रथोत्तमम्
तिलशश्चिच्छिदुः क्रोधाच्छस्त्रैर्नानाविधैर्युधि
Tatra saubalakah kruddha varshneyasya rathottamam
Tilashashchichchhiduh krodhachchhastrairnanavidhairyudhi
54.8
सात्यकिस्तु रथं त्यक्त्वा वर्तमाने महाभये
अभिमन्यो रथं तूर्णमारुरोह परंतपः
Satyakistu ratham tyaktva vartamane mahabhaye
Abhimanyo ratham turnamaruroha parantapah
54.9
तावेकरथसंयुक्तौ सौबलेयस्य वाहिनीम्
व्यधमेतां शितैस्तूर्णं शरैः संनतपर्वभिः
Tavekarathasanyuktau saubaleyasya vahinim
Vyadhametam shitaisturnam sharaih sannataparvabhih
54.10
द्रोणभीष्मौ रणे यत्तौ धर्मराजस्य वाहिनीम्
नाशयेतां शरैस्तीक्ष्णैः कङ्कपत्रपरिच्छदैः
Dronabhishmau rane yattau dharmarajasya vahinim
Nashayetam sharaistikshnaih kankapatraparichchhadaih
54.11
ततो धर्मसुतो राजा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
मिषतां सर्वसैन्यानां द्रोणानीकमुपाद्रवन्
Tato dharmasuto raja madriputrau cha pandavau
Mishatam sarvasainyanam dronanikamupadravan
54.12
तत्रासीत्सुमहद्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम्
यथा देवासुरं युद्धं पूर्वमासीत्सुदारुणम्
Tatrasitsumahadyuddham tumulam lomaharshanam
Yatha devasuram yuddham purvamasitsudarunam
54.13
कुर्वाणौ तु महत्कर्म भीमसेनघटोत्कचौ
दुर्योधनस्ततोऽभ्येत्य तावुभावभ्यवारयत्
Kurvanau tu mahatkarma bhimasenaghatotkachau
Duryodhanastatobhyetya tavubhavabhyavarayat
54.14
तत्राद्भुतमपश्याम हैडिम्बस्य पराक्रमम्
अतीत्य पितरं युद्धे यदयुध्यत भारत
Tatradbhutamapashyama haidimbasya parakramam
Atitya pitaram yuddhe yadayudhyata bharata
54.15
भीमसेनस्तु संक्रुद्धो दुर्योधनममर्षणम्
हृद्यविध्यत्पृषत्केन प्रहसन्निव पाण्डवः
Bhimasenastu sankruddho duryodhanamamarshanam
Hridyavidhyatprishatkena prahasanniva pandavah
54.16
ततो दुर्योधनो राजा प्रहारवरमोहितः
निषसाद रथोपस्थे कश्मलं च जगाम ह
Tato duryodhano raja praharavaramohitah
Nishasada rathopasthe kashmalam cha jagama ha
54.17
तं विसंज्ञमथो ज्ञात्वा त्वरमाणोऽस्य सारथिः
अपोवाह रणाद्राजंस्ततः सैन्यमभिद्यत
Tam visangyamatho gyatva tvaramanosya sarathih
Apovaha ranadrajanstatah sainyamabhidyata
54.18
ततस्तां कौरवीं सेनां द्रवमाणां समन्ततः
निघ्नन्भीमः शरैस्तीक्ष्णैरनुवव्राज पृष्ठतः
Tatastam kauravim senam dravamanam samantatah
Nighnanbhimah sharaistikshnairanuvavraja prishthatah
54.19
पार्षतश्च रथश्रेष्ठो धर्मपुत्रश्च पाण्डवः
द्रोणस्य पश्यतः सैन्यं गाङ्गेयस्य च पश्यतः
जघ्नतुर्विशिखैस्तीक्ष्णैः परानीकविशातनैः
Parshatashcha rathashreshtho dharmaputrashcha pandavah
Dronasya pashyatah sainyam gangeyasya cha pashyatah
Jaghnaturvishikhaistikshnaih paranikavishatanaih
54.20
द्रवमाणं तु तत्सैन्यं तव पुत्रस्य संयुगे
नाशक्नुतां वारयितुं भीष्मद्रोणौ महारथौ
Dravamanam tu tatsainyam tava putrasya sanyuge
Nashaknutam varayitum bhishmadronau maharathau
54.21
वार्यमाणं हि भीष्मेण द्रोणेन च विशां पते
विद्रवत्येव तत्सैन्यं पश्यतोर्द्रोणभीष्मयोः
Varyamanam hi bhishmena dronena cha visham pate
Vidravatyeva tatsainyam pashyatordronabhishmayoh
54.22
ततो रथसहस्रेषु विद्रवत्सु ततस्ततः
तावास्थितावेकरथं सौभद्रशिनिपुंगवौ
सौबलीं समरे सेनां शातयेतां समन्ततः
Tato rathasahasreshu vidravatsu tatastatah
Tavasthitavekaratham saubhadrashinipungavau
Saubalim samare senam shatayetam samantatah
54.23
शुशुभाते तदा तौ तु शैनेयकुरुपुंगवौ
अमावास्यां गतौ यद्वत्सोमसूर्यौ नभस्तले
Shushubhate tada tau tu shaineyakurupungavau
Amavasyam gatau yadvatsomasuryau nabhastale
54.24
अर्जुनस्तु ततः क्रुद्धस्तव सैन्यं विशां पते
ववर्ष शरवर्षेण धाराभिरिव तोयदः
Arjunastu tatah kruddhastava sainyam visham pate
Vavarsha sharavarshena dharabhiriva toyadah
54.25
वध्यमानं ततस्तत्तु शरैः पार्थस्य संयुगे
दुद्राव कौरवं सैन्यं विषादभयकम्पितम्
Vadhyamanam tatastattu sharaih parthasya sanyuge
Dudrava kauravam sainyam vishadabhayakampitam
54.26
द्रवतस्तान्समालोक्य भीष्मद्रोणौ महारथौ
न्यवारयेतां संरब्धौ दुर्योधनहितैषिणौ
Dravatastansamalokya bhishmadronau maharathau
Nyavarayetam sanrabdhau duryodhanahitaishinau
54.27
ततो दुर्योधनो राजा समाश्वस्य विशां पते
न्यवर्तयत तत्सैन्यं द्रवमाणं समन्ततः
Tato duryodhano raja samashvasya visham pate
Nyavartayata tatsainyam dravamanam samantatah
54.28
यत्र यत्र सुतं तुभ्यं यो यः पश्यति भारत
तत्र तत्र न्यवर्तन्त क्षत्रियाणां महारथाः
Yatra yatra sutam tubhyam yo yah pashyati bharata
Tatra tatra nyavartanta kshatriyanam maharathah
54.29
तान्निवृत्तान्समीक्ष्यैव ततोऽन्येऽपीतरे जनाः
अन्योन्यस्पर्धया राजँल्लज्जयान्येऽवतस्थिरे
Tannivrittansamikshyaiva tatonyepitare janah
Anyonyaspardhaya rajanllajjayanyevatasthire
54.30
पुनरावर्ततां तेषां वेग आसीद्विशां पते
पूर्यतः सागरस्येव चन्द्रस्योदयनं प्रति
Punaravartatam tesham vega asidvisham pate
Puryatah sagarasyeva chandrasyodayanam prati
54.31
संनिवृत्तांस्ततस्तांस्तु दृष्ट्वा राजा सुयोधनः
अब्रवीत्त्वरितो गत्वा भीष्मं शांतनवं वचः
Sannivrittanstatastanstu drishtva raja suyodhanah
Abravittvarito gatva bhishmam shantanavam vachah
54.32
पितामह निबोधेदं यत्त्वा वक्ष्यामि भारत
नानुरूपमहं मन्ये त्वयि जीवति कौरव
Pitamaha nibodhedam yattva vakshyami bharata
Nanurupamaham manye tvayi jivati kaurava
54.33
द्रोणे चास्त्रविदां श्रेष्ठे सपुत्रे ससुहृज्जने
कृपे चैव महेष्वासे द्रवतीयं वरूथिनी
Drone chastravidam shreshthe saputre sasuhrijjane
Kripe chaiva maheshvase dravatiyam varuthini
54.34
न पाण्डवाः प्रतिबलास्तव राजन्कथंचन
तथा द्रोणस्य संग्रामे द्रौणेश्चैव कृपस्य च
Na pandavah pratibalastava rajankathanchana
Tatha dronasya sangrame drauneshchaiva kripasya cha
54.35
अनुग्राह्याः पाण्डुसुता नूनं तव पितामह
यथेमां क्षमसे वीर वध्यमानां वरूथिनीम्
Anugrahyah pandusuta nunam tava pitamaha
Yathemam kshamase vira vadhyamanam varuthinim
54.36
सोऽस्मि वाच्यस्त्वया राजन्पूर्वमेव समागमे
न योत्स्ये पाण्डवान्संख्ये नापि पार्षतसात्यकी
Sosmi vachyastvaya rajanpurvameva samagame
Na yotsye pandavansankhye napi parshatasatyaki
54.37
श्रुत्वा तु वचनं तुभ्यमाचार्यस्य कृपस्य च
कर्णेन सहितः कृत्यं चिन्तयानस्तदैव हि
Shrutva tu vachanam tubhyamacharyasya kripasya cha
Karnena sahitah krityam chintayanastadaiva hi
54.38
यदि नाहं परित्याज्यो युवाभ्यामिह संयुगे
विक्रमेणानुरूपेण युध्येतां पुरुषर्षभौ
Yadi naham parityajyo yuvabhyamiha sanyuge
Vikramenanurupena yudhyetam purusharshabhau
54.39
एतच्छ्रुत्वा वचो भीष्मः प्रहसन्वै मुहुर्मुहुः
अब्रवीत्तनयं तुभ्यं क्रोधादुद्वृत्य चक्षुषी
Etachchhrutva vacho bhishmah prahasanvai muhurmuhuh
Abravittanayam tubhyam krodhadudvritya chakshushi
54.40
बहुशो हि मया राजंस्तथ्यमुक्तं हितं वचः
अजेयाः पाण्डवा युद्धे देवैरपि सवासवैः
Bahusho hi maya rajanstathyamuktam hitam vachah
Ajeyah pandava yuddhe devairapi savasavaih
54.41
यत्तु शक्यं मया कर्तुं वृद्धेनाद्य नृपोत्तम
करिष्यामि यथाशक्ति प्रेक्षेदानीं सबान्धवः
Yattu shakyam maya kartum vriddhenadya nripottama
Karishyami yathashakti prekshedanim sabandhavah
54.42
अद्य पाण्डुसुतान्सर्वान्ससैन्यान्सह बन्धुभिः
मिषतो वारयिष्यामि सर्वलोकस्य पश्यतः
Adya pandusutansarvansasainyansaha bandhubhih
Mishato varayishyami sarvalokasya pashyatah
54.43
एवमुक्ते तु भीष्मेण पुत्रास्तव जनेश्वर
दध्मुः शङ्खान्मुदा युक्ता भेरीश्च जघ्निरे भृशम्
Evamukte tu bhishmena putrastava janeshvara
Dadhmuh shankhanmuda yukta bherishcha jaghnire bhrisham
54.44
पाण्डवापि ततो राजञ्श्रुत्वा तं निनदं महत्
दध्मुः शङ्खांश्च भेरीश्च मुरजांश्च व्यनादयन्
Pandavapi tato rajanshrutva tam ninadam mahat
Dadhmuh shankhanshcha bherishcha murajanshcha vyanadayan