UtshovChapter 53
53.1
संजय उवाच
ततो व्यूढेष्वनीकेषु तावकेष्वितरेषु च
धनंजयो रथानीकमवधीत्तव भारत
शरैरतिरथो युद्धे पातयन्रथयूथपान्
Sanjaya uvacha
Tato vyudheshvanikeshu tavakeshvitareshu cha
Dhananjayo rathanikamavadhittava bharata
Sharairatiratho yuddhe patayanrathayuthapan
53.2
ते वध्यमानाः पार्थेन कालेनेव युगक्षये
धार्तराष्ट्रा रणे यत्ताः पाण्डवान्प्रत्ययोधयन्
प्रार्थयाना यशो दीप्तं मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्
Te vadhyamanah parthena kaleneva yugakshaye
Dhartarashtra rane yattah pandavanpratyayodhayan
Prarthayana yasho diptam mrityum kritva nivartanam
53.3
एकाग्रमनसो भूत्वा पाण्डवानां वरूथिनीम्
बभञ्जुर्बहुशो राजंस्ते चाभज्यन्त संयुगे
Ekagramanaso bhutva pandavanam varuthinim
Babhanjurbahusho rajanste chabhajyanta sanyuge
53.4
द्रवद्भिरथ भग्नैश्च परिवर्तद्भिरेव च
पाण्डवैः कौरवैश्चैव न प्रज्ञायत किंचन
Dravadbhiratha bhagnaishcha parivartadbhireva cha
Pandavaih kauravaishchaiva na pragyayata kinchana
53.5
उदतिष्ठद्रजो भौमं छादयानं दिवाकरम्
दिशः प्रतिदिशो वापि तत्र जज्ञुः कथंचन
Udatishthadrajo bhaumam chhadayanam divakaram
Dishah pratidisho vapi tatra jagyuh kathanchana
53.6
अनुमानेन संज्ञाभिर्नामगोत्रैश्च संयुगे
वर्तते स्म तदा युद्धं तत्र तत्र विशां पते
Anumanena sangyabhirnamagotraishcha sanyuge
Vartate sma tada yuddham tatra tatra visham pate
53.7
न व्यूहो भिद्यते तत्र कौरवाणां कथंचन
रक्षितः सत्यसंधेन भारद्वाजेन धीमता
Na vyuho bhidyate tatra kauravanam kathanchana
Rakshitah satyasandhena bharadvajena dhimata
53.8
तथैव पाण्डवेयानां रक्षितः सव्यसाचिना
नाभिद्यत महाव्यूहो भीमेन च सुरक्षितः
Tathaiva pandaveyanam rakshitah savyasachina
Nabhidyata mahavyuho bhimena cha surakshitah
53.9
सेनाग्रादभिनिष्पत्य प्रायुध्यंस्तत्र मानवाः
उभयोः सेनयो राजन्व्यतिषक्तरथद्विपाः
Senagradabhinishpatya prayudhyanstatra manavah
Ubhayoh senayo rajanvyatishaktarathadvipah
53.10
हयारोहैर्हयारोहाः पात्यन्ते स्म महाहवे
ऋष्टिभिर्विमलाग्राभिः प्रासैरपि च संयुगे
Hayarohairhayarohah patyante sma mahahave
Rishtibhirvimalagrabhih prasairapi cha sanyuge
53.11
रथी रथिनमासाद्य शरैः कनकभूषणैः
पातयामास समरे तस्मिन्नतिभयंकरे
Rathi rathinamasadya sharaih kanakabhushanaih
Patayamasa samare tasminnatibhayankare
53.12
गजारोहा गजारोहान्नाराचशरतोमरैः
संसक्ताः पातयामासुस्तव तेषां च संघशः
Gajaroha gajarohannarachasharatomaraih
Sansaktah patayamasustava tesham cha sanghashah
53.13
पत्तिसंघा रणे पत्तीन्भिण्डिपालपरश्वधैः
न्यपातयन्त संहृष्टाः परस्परकृतागसः
Pattisangha rane pattinbhindipalaparashvadhaih
Nyapatayanta sanhrishtah parasparakritagasah
53.14
पदाती रथिनं संख्ये रथी चापि पदातिनम्
न्यपातयच्छितैः शस्त्रैः सेनयोरुभयोरपि
Padati rathinam sankhye rathi chapi padatinam
Nyapatayachchhitaih shastraih senayorubhayorapi
53.15
गजारोहा हयारोहान्पातयां चक्रिरे तदा
हयारोहा गजस्थांश्च तदद्भुतमिवाभवत्
Gajaroha hayarohanpatayam chakrire tada
Hayaroha gajasthanshcha tadadbhutamivabhavat
53.16
गजारोहवरैश्चापि तत्र तत्र पदातयः
पातिताः समदृश्यन्त तैश्चापि गजयोधिनः
Gajarohavaraishchapi tatra tatra padatayah
Patitah samadrishyanta taishchapi gajayodhinah
53.17
पत्तिसंघा हयारोहैः सादिसंघाश्च पत्तिभिः
पात्यमाना व्यदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः
Pattisangha hayarohaih sadisanghashcha pattibhih
Patyamana vyadrishyanta shatashotha sahasrashah
53.18
ध्वजैस्तत्रापविद्धैश्च कार्मुकैस्तोमरैस्तथा
प्रासैस्तथा गदाभिश्च परिघैः कम्पनैस्तथा
Dhvajaistatrapaviddhaishcha karmukaistomaraistatha
Prasaistatha gadabhishcha parighaih kampanaistatha
53.19
शक्तिभिः कवचैश्चित्रैः कणपैरङ्कुशैरपि
निस्त्रिंशैर्विमलैश्चापि स्वर्णपुङ्खैः शरैस्तथा
Shaktibhih kavachaishchitraih kanapairankushairapi
Nistrinshairvimalaishchapi svarnapunkhaih sharaistatha
53.20
परिस्तोमैः कुथाभिश्च कम्बलैश्च महाधनैः
भूर्भाति भरतश्रेष्ठ स्रग्दामैरिव चित्रिता
Paristomaih kuthabhishcha kambalaishcha mahadhanaih
Bhurbhati bharatashreshtha sragdamairiva chitrita
53.21
नराश्वकायैः पतितैर्दन्तिभिश्च महाहवे
अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा
Narashvakayaih patitairdantibhishcha mahahave
Agamyarupa prithivi mansashonitakardama
53.22
प्रशशाम रजो भौमं व्युक्षितं रणशोणितैः
दिशश्च विमलाः सर्वाः संबभूवुर्जनेश्वर
Prashashama rajo bhaumam vyukshitam ranashonitaih
Dishashcha vimalah sarvah sambabhuvurjaneshvara
53.23
उत्थितान्यगणेयानि कबन्धानि समन्ततः
चिह्नभूतानि जगतो विनाशार्थाय भारत
Utthitanyaganeyani kabandhani samantatah
Chihnabhutani jagato vinasharthaya bharata
53.24
तस्मिन्युद्धे महारौद्रे वर्तमाने सुदारुणे
प्रत्यदृश्यन्त रथिनो धावमानाः समन्ततः
Tasminyuddhe maharaudre vartamane sudarune
Pratyadrishyanta rathino dhavamanah samantatah
53.25
ततो द्रोणश्च भीष्मश्च सैन्धवश्च जयद्रथः
पुरुमित्रो विकर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलः
Tato dronashcha bhishmashcha saindhavashcha jayadrathah
Purumitro vikarnashcha shakunishchapi saubalah
53.26
एते समरदुर्धर्षाः सिंहतुल्यपराक्रमाः
पाण्डवानामनीकानि बभञ्जुः स्म पुनः पुनः
Ete samaradurdharshah sinhatulyaparakramah
Pandavanamanikani babhanjuh sma punah punah
53.27
तथैव भीमसेनोऽपि राक्षसश्च घटोत्कचः
सात्यकिश्चेकितानश्च द्रौपदेयाश्च भारत
Tathaiva bhimasenopi rakshasashcha ghatotkachah
Satyakishchekitanashcha draupadeyashcha bharata
53.28
तावकांस्तव पुत्रांश्च सहितान्सर्वराजभिः
द्रावयामासुराजौ ते त्रिदशा दानवानिव
Tavakanstava putranshcha sahitansarvarajabhih
Dravayamasurajau te tridasha danavaniva
53.29
तथा ते समरेऽन्योन्यं निघ्नन्तः क्षत्रियर्षभाः
रक्तोक्षिता घोररूपा विरेजुर्दानवा इव
Tatha te samarenyonyam nighnantah kshatriyarshabhah
Raktokshita ghorarupa virejurdanava iva
53.30
विनिर्जित्य रिपून्वीराः सेनयोरुभयोरपि
व्यदृश्यन्त महामात्रा ग्रहा इव नभस्तले
Vinirjitya ripunvirah senayorubhayorapi
Vyadrishyanta mahamatra graha iva nabhastale
53.31
ततो रथसहस्रेण पुत्रो दुर्योधनस्तव
अभ्ययात्पाण्डवान्युद्धे राक्षसं च घटोत्कचम्
Tato rathasahasrena putro duryodhanastava
Abhyayatpandavanyuddhe rakshasam cha ghatotkacham
53.32
तथैव पाण्डवाः सर्वे महत्या सेनया सह
द्रोणभीष्मौ रणे शूरौ प्रत्युद्ययुररिंदमौ
Tathaiva pandavah sarve mahatya senaya saha
Dronabhishmau rane shurau pratyudyayurarindamau
53.33
किरीटी तु ययौ क्रुद्धः समर्थान्पार्थिवोत्तमान्
आर्जुनिः सात्यकिश्चैव ययतुः सौबलं बलम्
Kiriti tu yayau kruddhah samarthanparthivottaman
Arjunih satyakishchaiva yayatuh saubalam balam
53.34
ततः प्रववृते भूयः संग्रामो लोमहर्षणः
तावकानां परेषां च समरे विजिगीषताम्
Tatah pravavrite bhuyah sangramo lomaharshanah
Tavakanam paresham cha samare vijigishatam