UtshovChapter 51
51.1
संजय उवाच
गतापराह्णभूयिष्ठे तस्मिन्नहनि भारत
रथनागाश्वपत्तीनां सादिनां च महाक्षये
Sanjaya uvacha
Gataparahnabhuyishthe tasminnahani bharata
Rathanagashvapattinam sadinam cha mahakshaye
51.2
द्रोणपुत्रेण शल्येन कृपेण च महात्मना
समसज्जत पाञ्चाल्यस्त्रिभिरेतैर्महारथैः
Dronaputrena shalyena kripena cha mahatmana
Samasajjata panchalyastribhiretairmaharathaih
51.3
स लोकविदितानश्वान्निजघान महाबलः
द्रौणेः पाञ्चालदायादः शितैर्दशभिराशुगैः
Sa lokaviditanashvannijaghana mahabalah
Drauneh panchaladayadah shitairdashabhirashugaih
51.4
ततः शल्यरथं तूर्णमास्थाय हतवाहनः
द्रौणिः पाञ्चालदायादमभ्यवर्षदथेषुभिः
Tatah shalyaratham turnamasthaya hatavahanah
Draunih panchaladayadamabhyavarshadatheshubhih
51.5
धृष्टद्युम्नं तु संसक्तं द्रौणिना दृश्य भारत
सौभद्रोऽभ्यपतत्तूर्णं विकिरन्निशिताञ्शरान्
Dhrishtadyumnam tu sansaktam draunina drishya bharata
Saubhadrobhyapatatturnam vikirannishitansharan
51.6
स शल्यं पञ्चविंशत्या कृपं च नवभिः शरैः
अश्वत्थामानमष्टाभिर्विव्याध पुरुषर्षभ
Sa shalyam panchavinshatya kripam cha navabhih sharaih
Ashvatthamanamashtabhirvivyadha purusharshabha
51.7
आर्जुनिं तु ततस्तूर्णं द्रौणिर्विव्याध पत्रिणा
शल्यो द्वादशभिश्चैव कृपश्च निशितैस्त्रिभिः
Arjunim tu tatasturnam draunirvivyadha patrina
Shalyo dvadashabhishchaiva kripashcha nishitaistribhih
51.8
लक्ष्मणस्तव पौत्रस्तु तव पौत्रमवस्थितम्
अभ्यवर्तत संहृष्टस्ततो युद्धमवर्तत
Lakshmanastava pautrastu tava pautramavasthitam
Abhyavartata sanhrishtastato yuddhamavartata
51.9
दौर्योधनिस्तु संक्रुद्धः सौभद्रं नवभिः शरैः
विव्याध समरे राजंस्तदद्भुतमिवाभवत्
Dauryodhanistu sankruddhah saubhadram navabhih sharaih
Vivyadha samare rajanstadadbhutamivabhavat
51.10
अभिमन्युस्तु संक्रुद्धो भ्रातरं भरतर्षभ
शरैः पञ्चाशता राजन्क्षिप्रहस्तोऽभ्यविध्यत
Abhimanyustu sankruddho bhrataram bharatarshabha
Sharaih panchashata rajankshiprahastobhyavidhyata
51.11
लक्ष्मणोऽपि ततस्तस्य धनुश्चिच्छेद पत्रिणा
मुष्टिदेशे महाराज तत उच्चुक्रुशुर्जनाः
Lakshmanopi tatastasya dhanushchichchheda patrina
Mushtideshe maharaja tata uchchukrushurjanah
51.12
तद्विहाय धनुश्छिन्नं सौभद्रः परवीरहा
अन्यदादत्तवांश्चित्रं कार्मुकं वेगवत्तरम्
Tadvihaya dhanushchhinnam saubhadrah paraviraha
Anyadadattavanshchitram karmukam vegavattaram
51.13
तौ तत्र समरे हृष्टौ कृतप्रतिकृतैषिणौ
अन्योन्यं विशिखैस्तीक्ष्णैर्जघ्नतुः पुरुषर्षभौ
Tau tatra samare hrishtau kritapratikritaishinau
Anyonyam vishikhaistikshnairjaghnatuh purusharshabhau
51.14
ततो दुर्योधनो राजा दृष्ट्वा पुत्रं महारथम्
पीडितं तव पौत्रेण प्रायात्तत्र जनेश्वरः
Tato duryodhano raja drishtva putram maharatham
Piditam tava pautrena prayattatra janeshvarah
51.15
संनिवृत्ते तव सुते सर्व एव जनाधिपाः
आर्जुनिं रथवंशेन समन्तात्पर्यवारयन्
Sannivritte tava sute sarva eva janadhipah
Arjunim rathavanshena samantatparyavarayan
51.16
स तैः परिवृतः शूरैः शूरो युधि सुदुर्जयैः
न स्म विव्यथते राजन्कृष्णतुल्यपराक्रमः
Sa taih parivritah shuraih shuro yudhi sudurjayaih
Na sma vivyathate rajankrishnatulyaparakramah
51.17
सौभद्रमथ संसक्तं तत्र दृष्ट्वा धनंजयः
अभिदुद्राव संक्रुद्धस्त्रातुकामः स्वमात्मजम्
Saubhadramatha sansaktam tatra drishtva dhananjayah
Abhidudrava sankruddhastratukamah svamatmajam
51.18
ततः सरथनागाश्वा भीष्मद्रोणपुरोगमाः
अभ्यवर्तन्त राजानः सहिताः सव्यसाचिनम्
Tatah sarathanagashva bhishmadronapurogamah
Abhyavartanta rajanah sahitah savyasachinam
51.19
उद्धूतं सहसा भौमं नागाश्वरथसादिभिः
दिवाकरपथं प्राप्य रजस्तीव्रमदृश्यत
Uddhutam sahasa bhaumam nagashvarathasadibhih
Divakarapatham prapya rajastivramadrishyata
51.20
तानि नागसहस्राणि भूमिपालशतानि च
तस्य बाणपथं प्राप्य नाभ्यवर्तन्त सर्वशः
Tani nagasahasrani bhumipalashatani cha
Tasya banapatham prapya nabhyavartanta sarvashah
51.21
प्रणेदुः सर्वभूतानि बभूवुस्तिमिरा दिशः
कुरूणामनयस्तीव्रः समदृश्यत दारुणः
Praneduh sarvabhutani babhuvustimira dishah
Kurunamanayastivrah samadrishyata darunah
51.22
नाप्यन्तरिक्षं न दिशो न भूमिर्न च भास्करः
प्रजज्ञे भरतश्रेष्ठ शरसंघैः किरीटिनः
Napyantariksham na disho na bhumirna cha bhaskarah
Prajagye bharatashreshtha sharasanghaih kiritinah
51.23
सादितध्वजनागास्तु हताश्वा रथिनो भृशम्
विप्रद्रुतरथाः केचिद्दृश्यन्ते रथयूथपाः
Saditadhvajanagastu hatashva rathino bhrisham
Vipradrutarathah kechiddrishyante rathayuthapah
51.24
विरथा रथिनश्चान्ये धावमानाः समन्ततः
तत्र तत्रैव दृश्यन्ते सायुधाः साङ्गदैर्भुजैः
Viratha rathinashchanye dhavamanah samantatah
Tatra tatraiva drishyante sayudhah sangadairbhujaih
51.25
हयारोहा हयांस्त्यक्त्वा गजारोहाश्च दन्तिनः
अर्जुनस्य भयाद्राजन्समन्ताद्विप्रदुद्रुवुः
Hayaroha hayanstyaktva gajarohashcha dantinah
Arjunasya bhayadrajansamantadvipradudruvuh
51.26
रथेभ्यश्च गजेभ्यश्च हयेभ्यश्च नराधिपाः
पतिताः पात्यमानाश्च दृश्यन्तेऽर्जुनताडिताः
Rathebhyashcha gajebhyashcha hayebhyashcha naradhipah
Patitah patyamanashcha drishyanterjunataditah
51.27
सगदानुद्यतान्बाहून्सखड्गांश्च विशां पते
सप्रासांश्च सतूणीरान्सशरान्सशरासनान्
Sagadanudyatanbahunsakhadganshcha visham pate
Saprasanshcha satuniransasharansasharasanan
51.28
साङ्कुशान्सपताकांश्च तत्र तत्रार्जुनो नृणाम्
निचकर्त शरैरुग्रै रौद्रं बिभ्रद्वपुस्तदा
Sankushansapatakanshcha tatra tatrarjuno nrinam
Nichakarta sharairugrai raudram bibhradvapustada
51.29
परिघाणां प्रवृद्धानां मुद्गराणां च मारिष
प्रासानां भिण्डिपालानां निस्त्रिंशानां च संयुगे
Parighanam pravriddhanam mudgaranam cha marisha
Prasanam bhindipalanam nistrinshanam cha sanyuge
51.30
परश्वधानां तीक्ष्णानां तोमराणां च भारत
वर्मणां चापविद्धानां कवचानां च भूतले
Parashvadhanam tikshnanam tomaranam cha bharata
Varmanam chapaviddhanam kavachanam cha bhutale
51.31
ध्वजानां चर्मणां चैव व्यजनानां च सर्वशः
छत्राणां हेमदण्डानां चामराणां च भारत
Dhvajanam charmanam chaiva vyajananam cha sarvashah
Chhatranam hemadandanam chamaranam cha bharata
51.32
प्रतोदानां कशानां च योक्त्राणां चैव मारिष
राशयश्चात्र दृश्यन्ते विनिकीर्णा रणक्षितौ
Pratodanam kashanam cha yoktranam chaiva marisha
Rashayashchatra drishyante vinikirna ranakshitau
51.33
नासीत्तत्र पुमान्कश्चित्तव सैन्यस्य भारत
योऽर्जुनं समरे शूरं प्रत्युद्यायात्कथंचन
Nasittatra pumankashchittava sainyasya bharata
Yorjunam samare shuram pratyudyayatkathanchana
51.34
यो यो हि समरे पार्थं प्रत्युद्याति विशां पते
स स वै विशिखैस्तीक्ष्णैः परलोकाय नीयते
Yo yo hi samare partham pratyudyati visham pate
Sa sa vai vishikhaistikshnaih paralokaya niyate
51.35
तेषु विद्रवमाणेषु तव योधेषु सर्वशः
अर्जुनो वासुदेवश्च दध्मतुर्वारिजोत्तमौ
Teshu vidravamaneshu tava yodheshu sarvashah
Arjuno vasudevashcha dadhmaturvarijottamau
51.36
तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा पिता देवव्रतस्तव
अब्रवीत्समरे शूरं भारद्वाजं स्मयन्निव
Tatprabhagnam balam drishtva pita devavratastava
Abravitsamare shuram bharadvajam smayanniva
51.37
एष पाण्डुसुतो वीरः कृष्णेन सहितो बली
तथा करोति सैन्यानि यथा कुर्याद्धनंजयः
Esha pandusuto virah krishnena sahito bali
Tatha karoti sainyani yatha kuryaddhananjayah
51.38
न ह्येष समरे शक्यो जेतुमद्य कथंचन
यथास्य दृश्यते रूपं कालान्तकयमोपमम्
Na hyesha samare shakyo jetumadya kathanchana
Yathasya drishyate rupam kalantakayamopamam
51.39
न निवर्तयितुं चापि शक्येयं महती चमूः
अन्योन्यप्रेक्षया पश्य द्रवतीयं वरूथिनी
Na nivartayitum chapi shakyeyam mahati chamuh
Anyonyaprekshaya pashya dravatiyam varuthini
51.40
एष चास्तं गिरिश्रेष्ठं भानुमान्प्रतिपद्यते
वपूंषि सर्वलोकस्य संहरन्निव सर्वथा
Esha chastam girishreshtham bhanumanpratipadyate
Vapunshi sarvalokasya sanharanniva sarvatha
51.41
तत्रावहारं संप्राप्तं मन्येऽहं पुरुषर्षभ
श्रान्ता भीताश्च नो योधा न योत्स्यन्ति कथंचन
Tatravaharam sampraptam manyeham purusharshabha
Shranta bhitashcha no yodha na yotsyanti kathanchana
51.42
एवमुक्त्वा ततो भीष्मो द्रोणमाचार्यसत्तमम्
अवहारमथो चक्रे तावकानां महारथः
Evamuktva tato bhishmo dronamacharyasattamam
Avaharamatho chakre tavakanam maharathah
51.43
ततोऽवहारः सैन्यानां तव तेषां च भारत
अस्तं गच्छति सूर्येऽभूत्संध्याकाले च वर्तति
Tatovaharah sainyanam tava tesham cha bharata
Astam gachchhati suryebhutsandhyakale cha vartati