UtshovChapter 50
50.1
धृतराष्ट्र उवाच
तथा प्रतिसमादिष्टः कलिङ्गो वाहिनीपतिः
कथमद्भुतकर्माणं भीमसेनं महाबलम्
Dhritarashtra uvacha
Tatha pratisamadishtah kalingo vahinipatih
Kathamadbhutakarmanam bhimasenam mahabalam
50.2
चरन्तं गदया वीरं दण्डपाणिमिवान्तकम्
योधयामास समरे कलिङ्गः सह सेनया
Charantam gadaya viram dandapanimivantakam
Yodhayamasa samare kalingah saha senaya
50.3
संजय उवाच
पुत्रेण तव राजेन्द्र स तथोक्तो महाबलः
महत्या सेनया गुप्तः प्रायाद्भीमरथं प्रति
Sanjaya uvacha
Putrena tava rajendra sa tathokto mahabalah
Mahatya senaya guptah prayadbhimaratham prati
50.4
तामापतन्तीं सहसा कलिङ्गानां महाचमूम्
रथनागाश्वकलिलां प्रगृहीतमहायुधाम्
Tamapatantim sahasa kalinganam mahachamum
Rathanagashvakalilam pragrihitamahayudham
50.5
भीमसेनः कलिङ्गानामार्छद्भारत वाहिनीम्
केतुमन्तं च नैषादिमायान्तं सह चेदिभिः
Bhimasenah kalinganamarchhadbharata vahinim
Ketumantam cha naishadimayantam saha chedibhih
50.6
ततः श्रुतायुः संक्रुद्धो राज्ञा केतुमता सह
आससाद रणे भीमं व्यूढानीकेषु चेदिषु
Tatah shrutayuh sankruddho ragya ketumata saha
Asasada rane bhimam vyudhanikeshu chedishu
50.7
रथैरनेकसाहस्रैः कलिङ्गानां जनाधिपः
अयुतेन गजानां च निषादैः सह केतुमान्
भीमसेनं रणे राजन्समन्तात्पर्यवारयत्
Rathairanekasahasraih kalinganam janadhipah
Ayutena gajanam cha nishadaih saha ketuman
Bhimasenam rane rajansamantatparyavarayat
50.8
चेदिमत्स्यकरूषाश्च भीमसेनपुरोगमाः
अभ्यवर्तन्त सहसा निषादान्सह राजभिः
Chedimatsyakarushashcha bhimasenapurogamah
Abhyavartanta sahasa nishadansaha rajabhih
50.9
ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयानकम्
प्रजानन्न च योधान्स्वान्परस्परजिघांसया
Tatah pravavrite yuddham ghorarupam bhayanakam
Prajananna cha yodhansvanparasparajighansaya
50.10
घोरमासीत्ततो युद्धं भीमस्य सहसा परैः
यथेन्द्रस्य महाराज महत्या दैत्यसेनया
Ghoramasittato yuddham bhimasya sahasa paraih
Yathendrasya maharaja mahatya daityasenaya
50.11
तस्य सैन्यस्य संग्रामे युध्यमानस्य भारत
बभूव सुमहाञ्शब्दः सागरस्येव गर्जतः
Tasya sainyasya sangrame yudhyamanasya bharata
Babhuva sumahanshabdah sagarasyeva garjatah
50.12
अन्योन्यस्य तदा योधा निकृन्तन्तो विशां पते
महीं चक्रुश्चितां सर्वां शशशोणितसंनिभाम्
Anyonyasya tada yodha nikrintanto visham pate
Mahim chakrushchitam sarvam shashashonitasannibham
50.13
योधांश्च स्वान्परान्वापि नाभ्यजानञ्जिघांसया
स्वानप्याददते स्वाश्च शूराः समरदुर्जयाः
Yodhanshcha svanparanvapi nabhyajananjighansaya
Svanapyadadate svashcha shurah samaradurjayah
50.14
विमर्दः सुमहानासीदल्पानां बहुभिः सह
कलिङ्गैः सह चेदीनां निषादैश्च विशां पते
Vimardah sumahanasidalpanam bahubhih saha
Kalingaih saha chedinam nishadaishcha visham pate
50.15
कृत्वा पुरुषकारं तु यथाशक्ति महाबलाः
भीमसेनं परित्यज्य संन्यवर्तन्त चेदयः
Kritva purushakaram tu yathashakti mahabalah
Bhimasenam parityajya sannyavartanta chedayah
50.16
सर्वैः कलिङ्गैरासन्नः संनिवृत्तेषु चेदिषु
स्वबाहुबलमास्थाय न न्यवर्तत पाण्डवः
Sarvaih kalingairasannah sannivritteshu chedishu
Svabahubalamasthaya na nyavartata pandavah
50.17
न चचाल रथोपस्थाद्भीमसेनो महाबलः
शितैरवाकिरन्बाणैः कलिङ्गानां वरूथिनीम्
Na chachala rathopasthadbhimaseno mahabalah
Shitairavakiranbanaih kalinganam varuthinim
50.18
कलिङ्गस्तु महेष्वासः पुत्रश्चास्य महारथः
शक्रदेव इति ख्यातो जघ्नतुः पाण्डवं शरैः
Kalingastu maheshvasah putrashchasya maharathah
Shakradeva iti khyato jaghnatuh pandavam sharaih
50.19
ततो भीमो महाबाहुर्विधुन्वन्रुचिरं धनुः
योधयामास कालिङ्गान्स्वबाहुबलमाश्रितः
Tato bhimo mahabahurvidhunvanruchiram dhanuh
Yodhayamasa kalingansvabahubalamashritah
50.20
शक्रदेवस्तु समरे विसृजन्सायकान्बहून्
अश्वाञ्जघान समरे भीमसेनस्य सायकैः
ववर्ष शरवर्षाणि तपान्ते जलदो यथा
Shakradevastu samare visrijansayakanbahun
Ashvanjaghana samare bhimasenasya sayakaih
Vavarsha sharavarshani tapante jalado yatha
50.21
हताश्वे तु रथे तिष्ठन्भीमसेनो महाबलः
शक्रदेवाय चिक्षेप सर्वशैक्यायसीं गदाम्
Hatashve tu rathe tishthanbhimaseno mahabalah
Shakradevaya chikshepa sarvashaikyayasim gadam
50.22
स तया निहतो राजन्कलिङ्गस्य सुतो रथात्
सध्वजः सह सूतेन जगाम धरणीतलम्
Sa taya nihato rajankalingasya suto rathat
Sadhvajah saha sutena jagama dharanitalam
50.23
हतमात्मसुतं दृष्ट्वा कलिङ्गानां जनाधिपः
रथैरनेकसाहस्रैर्भीमस्यावारयद्दिशः
Hatamatmasutam drishtva kalinganam janadhipah
Rathairanekasahasrairbhimasyavarayaddishah
50.24
ततो भीमो महाबाहुर्गुर्वीं त्यक्त्वा महागदाम्
उद्बबर्हाथ निस्त्रिंशं चिकीर्षुः कर्म दारुणम्
Tato bhimo mahabahurgurvim tyaktva mahagadam
Udbabarhatha nistrinsham chikirshuh karma darunam
50.25
चर्म चाप्रतिमं राजन्नार्षभं पुरुषर्षभ
नक्षत्रैरर्धचन्द्रैश्च शातकुम्भमयैश्चितम्
Charma chapratimam rajannarshabham purusharshabha
Nakshatrairardhachandraishcha shatakumbhamayaishchitam
50.26
कलिङ्गस्तु ततः क्रुद्धो धनुर्ज्यामवमृज्य ह
प्रगृह्य च शरं घोरमेकं सर्पविषोपमम्
प्राहिणोद्भीमसेनाय वधाकाङ्क्षी जनेश्वरः
Kalingastu tatah kruddho dhanurjyamavamrijya ha
Pragrihya cha sharam ghoramekam sarpavishopamam
Prahinodbhimasenaya vadhakankshi janeshvarah
50.27
तमापतन्तं वेगेन प्रेरितं निशितं शरम्
भीमसेनो द्विधा राजंश्चिच्छेद विपुलासिना
उदक्रोशच्च संहृष्टस्त्रासयानो वरूथिनीम्
Tamapatantam vegena preritam nishitam sharam
Bhimaseno dvidha rajanshchichchheda vipulasina
Udakroshachcha sanhrishtastrasayano varuthinim
50.28
कलिङ्गस्तु ततः क्रुद्धो भीमसेनाय संयुगे
तोमरान्प्राहिणोच्छीघ्रं चतुर्दश शिलाशितान्
Kalingastu tatah kruddho bhimasenaya sanyuge
Tomaranprahinochchhighram chaturdasha shilashitan
50.29
तानप्राप्तान्महाबाहुः खगतानेव पाण्डवः
चिच्छेद सहसा राजन्नसंभ्रान्तो वरासिना
Tanapraptanmahabahuh khagataneva pandavah
Chichchheda sahasa rajannasambhranto varasina
50.30
निकृत्य तु रणे भीमस्तोमरान्वै चतुर्दश
भानुमन्तमभिप्रेक्ष्य प्राद्रवत्पुरुषर्षभः
Nikritya tu rane bhimastomaranvai chaturdasha
Bhanumantamabhiprekshya pradravatpurusharshabhah
50.31
भानुमांस्तु ततो भीमं शरवर्षेण छादयन्
ननाद बलवन्नादं नादयानो नभस्तलम्
Bhanumanstu tato bhimam sharavarshena chhadayan
Nanada balavannadam nadayano nabhastalam
50.32
न तं स ममृषे भीमः सिंहनादं महारणे
ततः स्वरेण महता विननाद महास्वनम्
Na tam sa mamrishe bhimah sinhanadam maharane
Tatah svarena mahata vinanada mahasvanam
50.33
तेन शब्देन वित्रस्ता कलिङ्गानां वरूथिनी
न भीमं समरे मेने मानुषं भरतर्षभ
Tena shabdena vitrasta kalinganam varuthini
Na bhimam samare mene manusham bharatarshabha
50.34
ततो भीमो महाराज नदित्वा विपुलं स्वनम्
सासिर्वेगादवप्लुत्य दन्ताभ्यां वारणोत्तमम्
Tato bhimo maharaja naditva vipulam svanam
Sasirvegadavaplutya dantabhyam varanottamam
50.35
आरुरोह ततो मध्यं नागराजस्य मारिष
खड्गेन पृथुना मध्ये भानुमन्तमथाच्छिनत्
Aruroha tato madhyam nagarajasya marisha
Khadgena prithuna madhye bhanumantamathachchhinat
50.36
सोऽन्तरायुधिनं हत्वा राजपुत्रमरिंदमः
गुरुभारसहस्कन्धे नागस्यासिमपातयत्
Sontarayudhinam hatva rajaputramarindamah
Gurubharasahaskandhe nagasyasimapatayat
50.37
छिन्नस्कन्धः स विनदन्पपात गजयूथपः
आरुग्णः सिन्धुवेगेन सानुमानिव पर्वतः
Chhinnaskandhah sa vinadanpapata gajayuthapah
Arugnah sindhuvegena sanumaniva parvatah
50.38
ततस्तस्मादवप्लुत्य गजाद्भारत भारतः
खड्गपाणिरदीनात्मा अतिष्ठद्भुवि दंशितः
Tatastasmadavaplutya gajadbharata bharatah
Khadgapaniradinatma atishthadbhuvi danshitah
50.39
स चचार बहून्मार्गानभीतः पातयन्गजान्
अग्निचक्रमिवाविद्धं सर्वतः प्रत्यदृश्यत
Sa chachara bahunmarganabhitah patayangajan
Agnichakramivaviddham sarvatah pratyadrishyata
50.40
अश्ववृन्देषु नागेषु रथानीकेषु चाभिभूः
पदातीनां च संघेषु विनिघ्नञ्शोणितोक्षितः
श्येनवद्व्यचरद्भीमो रणे रिपुबलोत्कटः
Ashvavrindeshu nageshu rathanikeshu chabhibhuh
Padatinam cha sangheshu vinighnanshonitokshitah
Shyenavadvyacharadbhimo rane ripubalotkatah
50.41
छिन्दंस्तेषां शरीराणि शिरांसि च महाजवः
खड्गेन शितधारेण संयुगे गजयोधिनाम्
Chhindanstesham sharirani shiransi cha mahajavah
Khadgena shitadharena sanyuge gajayodhinam
50.42
पदातिरेकः संक्रुद्धः शत्रूणां भयवर्धनः
मोहयामास च तदा कालान्तकयमोपमः
Padatirekah sankruddhah shatrunam bhayavardhanah
Mohayamasa cha tada kalantakayamopamah
50.43
मूढाश्च ते तमेवाजौ विनदन्तः समाद्रवन्
सासिमुत्तमवेगेन विचरन्तं महारणे
Mudhashcha te tamevajau vinadantah samadravan
Sasimuttamavegena vicharantam maharane
50.44
निकृत्य रथिनामाजौ रथेषाश्च युगानि च
जघान रथिनश्चापि बलवानरिमर्दनः
Nikritya rathinamajau ratheshashcha yugani cha
Jaghana rathinashchapi balavanarimardanah
50.45
भीमसेनश्चरन्मार्गान्सुबहून्प्रत्यदृश्यत
भ्रान्तमुद्भ्रान्तमाविद्धमाप्लुतं प्रसृतं सृतम्
संपातं समुदीर्यं च दर्शयामास पाण्डवः
Bhimasenashcharanmargansubahunpratyadrishyata
Bhrantamudbhrantamaviddhamaplutam prasritam sritam
Sampatam samudiryam cha darshayamasa pandavah
50.46
केचिदग्रासिना छिन्नाः पाण्डवेन महात्मना
विनेदुर्भिन्नमर्माणो निपेतुश्च गतासवः
Kechidagrasina chhinnah pandavena mahatmana
Vinedurbhinnamarmano nipetushcha gatasavah
50.47
छिन्नदन्ताग्रहस्ताश्च भिन्नकुम्भास्तथापरे
वियोधाः स्वान्यनीकानि जघ्नुर्भारत वारणाः
निपेतुरुर्व्यां च तथा विनदन्तो महारवान्
Chhinnadantagrahastashcha bhinnakumbhastathapare
Viyodhah svanyanikani jaghnurbharata varanah
Nipetururvyam cha tatha vinadanto maharavan
50.48
छिन्नांश्च तोमरांश्चापान्महामात्रशिरांसि च
परिस्तोमानि चित्राणि कक्ष्याश्च कनकोज्ज्वलाः
Chhinnanshcha tomaranshchapanmahamatrashiransi cha
Paristomani chitrani kakshyashcha kanakojjvalah
50.49
ग्रैवेयाण्यथ शक्तीश्च पताकाः कणपांस्तथा
तूणीराण्यथ यन्त्राणि विचित्राणि धनूंषि च
Graiveyanyatha shaktishcha patakah kanapanstatha
Tuniranyatha yantrani vichitrani dhanunshi cha
50.50
अग्निकुण्डानि शुभ्राणि तोत्त्रांश्चैवाङ्कुशैः सह
घण्टाश्च विविधा राजन्हेमगर्भांस्त्सरूनपि
पततः पतितांश्चैव पश्यामः सह सादिभिः
Agnikundani shubhrani tottranshchaivankushaih saha
Ghantashcha vividha rajanhemagarbhanstsarunapi
Patatah patitanshchaiva pashyamah saha sadibhih
50.51
छिन्नगात्रावरकरैर्निहतैश्चापि वारणैः
आसीत्तस्मिन्समास्तीर्णा पतितैर्भूर्नगैरिव
Chhinnagatravarakarairnihataishchapi varanaih
Asittasminsamastirna patitairbhurnagairiva
50.52
विमृद्यैवं महानागान्ममर्दाश्वान्नरर्षभः
अश्वारोहवरांश्चापि पातयामास भारत
तद्घोरमभवद्युद्धं तस्य तेषां च भारत
Vimridyaivam mahanaganmamardashvannararshabhah
Ashvarohavaranshchapi patayamasa bharata
Tadghoramabhavadyuddham tasya tesham cha bharata
50.53
खलीनान्यथ योक्त्राणि कशाश्च कनकोज्ज्वलाः
परिस्तोमाश्च प्रासाश्च ऋष्टयश्च महाधनाः
Khalinanyatha yoktrani kashashcha kanakojjvalah
Paristomashcha prasashcha rishtayashcha mahadhanah
50.54
कवचान्यथ चर्माणि चित्राण्यास्तरणानि च
तत्र तत्रापविद्धानि व्यदृश्यन्त महाहवे
Kavachanyatha charmani chitranyastaranani cha
Tatra tatrapaviddhani vyadrishyanta mahahave
50.55
प्रोथयन्त्रैर्विचित्रैश्च शस्त्रैश्च विमलैस्तथा
स चक्रे वसुधां कीर्णां शबलैः कुसुमैरिव
Prothayantrairvichitraishcha shastraishcha vimalaistatha
Sa chakre vasudham kirnam shabalaih kusumairiva
50.56
आप्लुत्य रथिनः कांश्चित्परामृश्य महाबलः
पातयामास खड्गेन सध्वजानपि पाण्डवः
Aplutya rathinah kanshchitparamrishya mahabalah
Patayamasa khadgena sadhvajanapi pandavah
50.57
मुहुरुत्पततो दिक्षु धावतश्च यशस्विनः
मार्गांश्च चरतश्चित्रान्व्यस्मयन्त रणे जनाः
Muhurutpatato dikshu dhavatashcha yashasvinah
Marganshcha charatashchitranvyasmayanta rane janah
50.58
निजघान पदा कांश्चिदाक्षिप्यान्यानपोथयत्
खड्गेनान्यांश्च चिच्छेद नादेनान्यांश्च भीषयन्
Nijaghana pada kanshchidakshipyanyanapothayat
Khadgenanyanshcha chichchheda nadenanyanshcha bhishayan
50.59
ऊरुवेगेन चाप्यन्यान्पातयामास भूतले
अपरे चैनमालोक्य भयात्पञ्चत्वमागताः
Uruvegena chapyanyanpatayamasa bhutale
Apare chainamalokya bhayatpanchatvamagatah
50.60
एवं सा बहुला सेना कलिङ्गानां तरस्विनाम्
परिवार्य रणे भीष्मं भीमसेनमुपाद्रवत्
Evam sa bahula sena kalinganam tarasvinam
Parivarya rane bhishmam bhimasenamupadravat
50.61
ततः कलिङ्गसैन्यानां प्रमुखे भरतर्षभ
श्रुतायुषमभिप्रेक्ष्य भीमसेनः समभ्ययात्
Tatah kalingasainyanam pramukhe bharatarshabha
Shrutayushamabhiprekshya bhimasenah samabhyayat
50.62
तमायान्तमभिप्रेक्ष्य कलिङ्गो नवभिः शरैः
भीमसेनममेयात्मा प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे
Tamayantamabhiprekshya kalingo navabhih sharaih
Bhimasenamameyatma pratyavidhyatstanantare
50.63
कलिङ्गबाणाभिहतस्तोत्त्रार्दित इव द्विपः
भीमसेनः प्रजज्वाल क्रोधेनाग्निरिवेन्धनैः
Kalingabanabhihatastottrardita iva dvipah
Bhimasenah prajajvala krodhenagnirivendhanaih
50.64
अथाशोकः समादाय रथं हेमपरिष्कृतम्
भीमं संपादयामास रथेन रथसारथिः
Athashokah samadaya ratham hemaparishkritam
Bhimam sampadayamasa rathena rathasarathih
50.65
तमारुह्य रथं तूर्णं कौन्तेयः शत्रुसूदनः
कलिङ्गमभिदुद्राव तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्
Tamaruhya ratham turnam kaunteyah shatrusudanah
Kalingamabhidudrava tishtha tishtheti chabravit
50.66
ततः श्रुतायुर्बलवान्भीमाय निशिताञ्शरान्
प्रेषयामास संक्रुद्धो दर्शयन्पाणिलाघवम्
Tatah shrutayurbalavanbhimaya nishitansharan
Preshayamasa sankruddho darshayanpanilaghavam
50.67
स कार्मुकवरोत्सृष्टैर्नवभिर्निशितैः शरैः
समाहतो भृशं राजन्कलिङ्गेन महायशाः
संचुक्रुधे भृशं भीमो दण्डाहत इवोरगः
Sa karmukavarotsrishtairnavabhirnishitaih sharaih
Samahato bhrisham rajankalingena mahayashah
Sanchukrudhe bhrisham bhimo dandahata ivoragah
50.68
क्रुद्धश्च चापमायम्य बलवद्बलिनां वरः
कलिङ्गमवधीत्पार्थो भीमः सप्तभिरायसैः
Kruddhashcha chapamayamya balavadbalinam varah
Kalingamavadhitpartho bhimah saptabhirayasaih
50.69
क्षुराभ्यां चक्ररक्षौ च कलिङ्गस्य महाबलौ
सत्यदेवं च सत्यं च प्राहिणोद्यमसादनम्
Kshurabhyam chakrarakshau cha kalingasya mahabalau
Satyadevam cha satyam cha prahinodyamasadanam
50.70
ततः पुनरमेयात्मा नाराचैर्निशितैस्त्रिभिः
केतुमन्तं रणे भीमोऽगमयद्यमसादनम्
Tatah punarameyatma narachairnishitaistribhih
Ketumantam rane bhimogamayadyamasadanam
50.71
ततः कलिङ्गाः संक्रुद्धा भीमसेनममर्षणम्
अनीकैर्बहुसाहस्रैः क्षत्रियाः समवारयन्
Tatah kalingah sankruddha bhimasenamamarshanam
Anikairbahusahasraih kshatriyah samavarayan
50.72
ततः शक्तिगदाखड्गतोमरर्ष्टिपरश्वधैः
कलिङ्गाश्च ततो राजन्भीमसेनमवाकिरन्
Tatah shaktigadakhadgatomararshtiparashvadhaih
Kalingashcha tato rajanbhimasenamavakiran
50.73
संनिवार्य स तां घोरां शरवृष्टिं समुत्थिताम्
गदामादाय तरसा परिप्लुत्य महाबलः
भीमः सप्तशतान्वीराननयद्यमसादनम्
Sannivarya sa tam ghoram sharavrishtim samutthitam
Gadamadaya tarasa pariplutya mahabalah
Bhimah saptashatanvirananayadyamasadanam
50.74
पुनश्चैव द्विसाहस्रान्कलिङ्गानरिमर्दनः
प्राहिणोन्मृत्युलोकाय तदद्भुतमिवाभवत्
Punashchaiva dvisahasrankalinganarimardanah
Prahinonmrityulokaya tadadbhutamivabhavat
50.75
एवं स तान्यनीकानि कलिङ्गानां पुनः पुनः
बिभेद समरे वीरः प्रेक्ष्य भीष्मं महाव्रतम्
Evam sa tanyanikani kalinganam punah punah
Bibheda samare virah prekshya bhishmam mahavratam
50.76
हतारोहाश्च मातङ्गाः पाण्डवेन महात्मना
विप्रजग्मुरनीकेषु मेघा वातहता इव
मृद्नन्तः स्वान्यनीकानि विनदन्तः शरातुराः
Hatarohashcha matangah pandavena mahatmana
Viprajagmuranikeshu megha vatahata iva
Mridnantah svanyanikani vinadantah sharaturah
50.77
ततो भीमो महाबाहुः शङ्खं प्राध्मापयद्बली
सर्वकालिङ्गसैन्यानां मनांसि समकम्पयत्
Tato bhimo mahabahuh shankham pradhmapayadbali
Sarvakalingasainyanam manansi samakampayat
50.78
मोहश्चापि कलिङ्गानामाविवेश परंतप
प्राकम्पन्त च सैन्यानि वाहनानि च सर्वशः
Mohashchapi kalinganamavivesha parantapa
Prakampanta cha sainyani vahanani cha sarvashah
50.79
भीमेन समरे राजन्गजेन्द्रेणेव सर्वतः
मार्गान्बहून्विचरता धावता च ततस्ततः
मुहुरुत्पतता चैव संमोहः समजायत
Bhimena samare rajangajendreneva sarvatah
Marganbahunvicharata dhavata cha tatastatah
Muhurutpatata chaiva sammohah samajayata
50.80
भीमसेनभयत्रस्तं सैन्यं च समकम्पत
क्षोभ्यमाणमसंबाधं ग्राहेणेव महत्सरः
Bhimasenabhayatrastam sainyam cha samakampata
Kshobhyamanamasambadham graheneva mahatsarah
50.81
त्रासितेषु च वीरेषु भीमेनाद्भुतकर्मणा
पुनरावर्तमानेषु विद्रवत्सु च संघशः
Trasiteshu cha vireshu bhimenadbhutakarmana
Punaravartamaneshu vidravatsu cha sanghashah
50.82
सर्वकालिङ्गयोधेषु पाण्डूनां ध्वजिनीपतिः
अब्रवीत्स्वान्यनीकानि युध्यध्वमिति पार्षतः
Sarvakalingayodheshu pandunam dhvajinipatih
Abravitsvanyanikani yudhyadhvamiti parshatah
50.83
सेनापतिवचः श्रुत्वा शिखण्डिप्रमुखा गणाः
भीममेवाभ्यवर्तन्त रथानीकैः प्रहारिभिः
Senapativachah shrutva shikhandipramukha ganah
Bhimamevabhyavartanta rathanikaih praharibhih
50.84
धर्मराजश्च तान्सर्वानुपजग्राह पाण्डवः
महता मेघवर्णेन नागानीकेन पृष्ठतः
Dharmarajashcha tansarvanupajagraha pandavah
Mahata meghavarnena naganikena prishthatah
50.85
एवं संचोद्य सर्वाणि स्वान्यनीकानि पार्षतः
भीमसेनस्य जग्राह पार्ष्णिं सत्पुरुषोचिताम्
Evam sanchodya sarvani svanyanikani parshatah
Bhimasenasya jagraha parshnim satpurushochitam
50.86
न हि पाञ्चालराजस्य लोके कश्चन विद्यते
भीमसात्यकयोरन्यः प्राणेभ्यः प्रियकृत्तमः
Na hi panchalarajasya loke kashchana vidyate
Bhimasatyakayoranyah pranebhyah priyakrittamah
50.87
सोऽपश्यत्तं कलिङ्गेषु चरन्तमरिसूदनम्
भीमसेनं महाबाहुं पार्षतः परवीरहा
Sopashyattam kalingeshu charantamarisudanam
Bhimasenam mahabahum parshatah paraviraha
50.88
ननर्द बहुधा राजन्हृष्टश्चासीत्परंतपः
शङ्खं दध्मौ च समरे सिंहनादं ननाद च
Nanarda bahudha rajanhrishtashchasitparantapah
Shankham dadhmau cha samare sinhanadam nanada cha
50.89
स च पारावताश्वस्य रथे हेमपरिष्कृते
कोविदारध्वजं दृष्ट्वा भीमसेनः समाश्वसत्
Sa cha paravatashvasya rathe hemaparishkrite
Kovidaradhvajam drishtva bhimasenah samashvasat
50.90
धृष्टद्युम्नस्तु तं दृष्ट्वा कलिङ्गैः समभिद्रुतम्
भीमसेनममेयात्मा त्राणायाजौ समभ्ययात्
Dhrishtadyumnastu tam drishtva kalingaih samabhidrutam
Bhimasenamameyatma tranayajau samabhyayat
50.91
तौ दूरात्सात्यकिर्दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नवृकोदरौ
कलिङ्गान्समरे वीरौ योधयन्तौ मनस्विनौ
Tau duratsatyakirdrishtva dhrishtadyumnavrikodarau
Kalingansamare virau yodhayantau manasvinau
50.92
स तत्र गत्वा शैनेयो जवेन जयतां वरः
पार्थपार्षतयोः पार्ष्णिं जग्राह पुरुषर्षभः
Sa tatra gatva shaineyo javena jayatam varah
Parthaparshatayoh parshnim jagraha purusharshabhah
50.93
स कृत्वा कदनं तत्र प्रगृहीतशरासनः
आस्थितो रौद्रमात्मानं जघान समरे परान्
Sa kritva kadanam tatra pragrihitasharasanah
Asthito raudramatmanam jaghana samare paran
50.94
कलिङ्गप्रभवां चैव मांसशोणितकर्दमाम्
रुधिरस्यन्दिनीं तत्र भीमः प्रावर्तयन्नदीम्
Kalingaprabhavam chaiva mansashonitakardamam
Rudhirasyandinim tatra bhimah pravartayannadim
50.95
अन्तरेण कलिङ्गानां पाण्डवानां च वाहिनीम्
संततार सुदुस्तारां भीमसेनो महाबलः
Antarena kalinganam pandavanam cha vahinim
Santatara sudustaram bhimaseno mahabalah
50.96
भीमसेनं तथा दृष्ट्वा प्राक्रोशंस्तावका नृप
कालोऽयं भीमरूपेण कलिङ्गैः सह युध्यते
Bhimasenam tatha drishtva prakroshanstavaka nripa
Kaloyam bhimarupena kalingaih saha yudhyate
50.97
ततः शांतनवो भीष्मः श्रुत्वा तं निनदं रणे
अभ्ययात्त्वरितो भीमं व्यूढानीकः समन्ततः
Tatah shantanavo bhishmah shrutva tam ninadam rane
Abhyayattvarito bhimam vyudhanikah samantatah
50.98
तं सात्यकिर्भीमसेनो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः
अभ्यद्रवन्त भीष्मस्य रथं हेमपरिष्कृतम्
Tam satyakirbhimaseno dhrishtadyumnashcha parshatah
Abhyadravanta bhishmasya ratham hemaparishkritam
50.99
परिवार्य च ते सर्वे गाङ्गेयं रभसं रणे
त्रिभिस्त्रिभिः शरैर्घोरैर्भीष्ममानर्छुरञ्जसा
Parivarya cha te sarve gangeyam rabhasam rane
Tribhistribhih sharairghorairbhishmamanarchhuranjasa
50.100
प्रत्यविध्यत तान्सर्वान्पिता देवव्रतस्तव
यतमानान्महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः
Pratyavidhyata tansarvanpita devavratastava
Yatamananmaheshvasanstribhistribhirajihmagaih
50.101
ततः शरसहस्रेण संनिवार्य महारथान्
हयान्काञ्चनसंनाहान्भीमस्य न्यहनच्छरैः
Tatah sharasahasrena sannivarya maharathan
Hayankanchanasannahanbhimasya nyahanachchharaih
50.102
हताश्वे तु रथे तिष्ठन्भीमसेनः प्रतापवान्
शक्तिं चिक्षेप तरसा गाङ्गेयस्य रथं प्रति
Hatashve tu rathe tishthanbhimasenah pratapavan
Shaktim chikshepa tarasa gangeyasya ratham prati
50.103
अप्राप्तामेव तां शक्तिं पिता देवव्रतस्तव
त्रिधा चिच्छेद समरे सा पृथिव्यामशीर्यत
Apraptameva tam shaktim pita devavratastava
Tridha chichchheda samare sa prithivyamashiryata
50.104
ततः शैक्यायसीं गुर्वीं प्रगृह्य बलवद्गदाम्
भीमसेनो रथात्तूर्णं पुप्लुवे मनुजर्षभ
Tatah shaikyayasim gurvim pragrihya balavadgadam
Bhimaseno rathatturnam pupluve manujarshabha
50.105
सात्यकोऽपि ततस्तूर्णं भीमस्य प्रियकाम्यया
सारथिं कुरुवृद्धस्य पातयामास सायकैः
Satyakopi tatasturnam bhimasya priyakamyaya
Sarathim kuruvriddhasya patayamasa sayakaih
50.106
भीष्मस्तु निहते तस्मिन्सारथौ रथिनां वरः
वातायमानैस्तैरश्वैरपनीतो रणाजिरात्
Bhishmastu nihate tasminsarathau rathinam varah
Vatayamanaistairashvairapanito ranajirat
50.107
भीमसेनस्ततो राजन्नपनीते महाव्रते
प्रजज्वाल यथा वह्निर्दहन्कक्षमिवैधितः
Bhimasenastato rajannapanite mahavrate
Prajajvala yatha vahnirdahankakshamivaidhitah
50.108
स हत्वा सर्वकालिङ्गान्सेनामध्ये व्यतिष्ठत
नैनमभ्युत्सहन्केचित्तावका भरतर्षभ
Sa hatva sarvakalingansenamadhye vyatishthata
Nainamabhyutsahankechittavaka bharatarshabha
50.109
धृष्टद्युम्नस्तमारोप्य स्वरथे रथिनां वरः
पश्यतां सर्वसैन्यानामपोवाह यशस्विनम्
Dhrishtadyumnastamaropya svarathe rathinam varah
Pashyatam sarvasainyanamapovaha yashasvinam
50.110
संपूज्यमानः पाञ्चाल्यैर्मत्स्यैश्च भरतर्षभ
धृष्टद्युम्नं परिष्वज्य समेयादथ सात्यकिम्
Sampujyamanah panchalyairmatsyaishcha bharatarshabha
Dhrishtadyumnam parishvajya sameyadatha satyakim
50.111
अथाब्रवीद्भीमसेनं सात्यकिः सत्यविक्रमः
प्रहर्षयन्यदुव्याघ्रो धृष्टद्युम्नस्य पश्यतः
Athabravidbhimasenam satyakih satyavikramah
Praharshayanyaduvyaghro dhrishtadyumnasya pashyatah
50.112
दिष्ट्या कलिङ्गराजश्च राजपुत्रश्च केतुमान्
शक्रदेवश्च कालिङ्गः कलिङ्गाश्च मृधे हताः
Dishtya kalingarajashcha rajaputrashcha ketuman
Shakradevashcha kalingah kalingashcha mridhe hatah
50.113
स्वबाहुबलवीर्येण नागाश्वरथसंकुलः
महाव्यूहः कलिङ्गानामेकेन मृदितस्त्वया
Svabahubalaviryena nagashvarathasankulah
Mahavyuhah kalinganamekena mriditastvaya
50.114
एवमुक्त्वा शिनेर्नप्ता दीर्घबाहुररिंदमः
रथाद्रथमभिद्रुत्य पर्यष्वजत पाण्डवम्
Evamuktva shinernapta dirghabahurarindamah
Rathadrathamabhidrutya paryashvajata pandavam
50.115
ततः स्वरथमारुह्य पुनरेव महारथः
तावकानवधीत्क्रुद्धो भीमस्य बलमादधत्
Tatah svarathamaruhya punareva maharathah
Tavakanavadhitkruddho bhimasya balamadadhat