UtshovChapter 49
49.1
धृतराष्ट्र उवाच
कथं द्रोणो महेष्वासः पाञ्चाल्यश्चापि पार्षतः
रणे समीयतुर्यत्तौ तन्ममाचक्ष्व संजय
Dhritarashtra uvacha
Katham drono maheshvasah panchalyashchapi parshatah
Rane samiyaturyattau tanmamachakshva sanjaya
49.2
दिष्टमेव परं मन्ये पौरुषादपि संजय
यत्र शांतनवो भीष्मो नातरद्युधि पाण्डवम्
Dishtameva param manye paurushadapi sanjaya
Yatra shantanavo bhishmo nataradyudhi pandavam
49.3
भीष्मो हि समरे क्रुद्धो हन्याल्लोकांश्चराचरान्
स कथं पाण्डवं युद्धे नातरत्संजयौजसा
Bhishmo hi samare kruddho hanyallokanshcharacharan
Sa katham pandavam yuddhe nataratsanjayaujasa
49.4
संजय उवाच
शृणु राजन्स्थिरो भूत्वा युद्धमेतत्सुदारुणम्
न शक्यः पाण्डवो जेतुं देवैरपि सवासवैः
Sanjaya uvacha
Shrinu rajansthiro bhutva yuddhametatsudarunam
Na shakyah pandavo jetum devairapi savasavaih
49.5
द्रोणस्तु निशितैर्बाणैर्धृष्टद्युम्नमयोधयत्
सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपातयत्
Dronastu nishitairbanairdhrishtadyumnamayodhayat
Sarathim chasya bhallena rathanidadapatayat
49.6
तस्याथ चतुरो वाहांश्चतुर्भिः सायकोत्तमैः
पीडयामास संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नस्य मारिष
Tasyatha chaturo vahanshchaturbhih sayakottamaih
Pidayamasa sankruddho dhrishtadyumnasya marisha
49.7
धृष्टद्युम्नस्ततो द्रोणं नवत्या निशितैः शरैः
विव्याध प्रहसन्वीरस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्
Dhrishtadyumnastato dronam navatya nishitaih sharaih
Vivyadha prahasanvirastishtha tishtheti chabravit
49.8
ततः पुनरमेयात्मा भारद्वाजः प्रतापवान्
शरैः प्रच्छादयामास धृष्टद्युम्नममर्षणम्
Tatah punarameyatma bharadvajah pratapavan
Sharaih prachchhadayamasa dhrishtadyumnamamarshanam
49.9
आददे च शरं घोरं पार्षतस्य वधं प्रति
शक्राशनिसमस्पर्शं मृत्युदण्डमिवापरम्
Adade cha sharam ghoram parshatasya vadham prati
Shakrashanisamasparsham mrityudandamivaparam
49.10
हाहाकारो महानासीत्सर्वसैन्यस्य भारत
तमिषुं संधितं दृष्ट्वा भारद्वाजेन संयुगे
Hahakaro mahanasitsarvasainyasya bharata
Tamishum sandhitam drishtva bharadvajena sanyuge
49.11
तत्राद्भुतमपश्याम धृष्टद्युम्नस्य पौरुषम्
यदेकः समरे वीरस्तस्थौ गिरिरिवाचलः
Tatradbhutamapashyama dhrishtadyumnasya paurusham
Yadekah samare virastasthau giririvachalah
49.12
तं च दीप्तं शरं घोरमायान्तं मृत्युमात्मनः
चिच्छेद शरवृष्टिं च भारद्वाजे मुमोच ह
Tam cha diptam sharam ghoramayantam mrityumatmanah
Chichchheda sharavrishtim cha bharadvaje mumocha ha
49.13
तत उच्चुक्रुशुः सर्वे पाञ्चालाः पाण्डवैः सह
धृष्टद्युम्नेन तत्कर्म कृतं दृष्ट्वा सुदुष्करम्
Tata uchchukrushuh sarve panchalah pandavaih saha
Dhrishtadyumnena tatkarma kritam drishtva sudushkaram
49.14
ततः शक्तिं महावेगां स्वर्णवैडूर्यभूषिताम्
द्रोणस्य निधनाकाङ्क्षी चिक्षेप स पराक्रमी
Tatah shaktim mahavegam svarnavaiduryabhushitam
Dronasya nidhanakankshi chikshepa sa parakrami
49.15
तामापतन्तीं सहसा शक्तिं कनकभूषणाम्
त्रिधा चिक्षेप समरे भारद्वाजो हसन्निव
Tamapatantim sahasa shaktim kanakabhushanam
Tridha chikshepa samare bharadvajo hasanniva
49.16
शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नः प्रतापवान्
ववर्ष शरवर्षाणि द्रोणं प्रति जनेश्वर
Shaktim vinihatam drishtva dhrishtadyumnah pratapavan
Vavarsha sharavarshani dronam prati janeshvara
49.17
शरवर्षं ततस्तं तु संनिवार्य महायशाः
द्रोणो द्रुपदपुत्रस्य मध्ये चिच्छेद कार्मुकम्
Sharavarsham tatastam tu sannivarya mahayashah
Drono drupadaputrasya madhye chichchheda karmukam
49.18
स च्छिन्नधन्वा समरे गदां गुर्वीं महायशाः
द्रोणाय प्रेषयामास गिरिसारमयीं बली
Sa chchhinnadhanva samare gadam gurvim mahayashah
Dronaya preshayamasa girisaramayim bali
49.19
सा गदा वेगवन्मुक्ता प्रायाद्द्रोणजिघांसया
तत्राद्भुतमपश्याम भारद्वाजस्य विक्रमम्
Sa gada vegavanmukta prayaddronajighansaya
Tatradbhutamapashyama bharadvajasya vikramam
49.20
लाघवाद्व्यंसयामास गदां हेमविभूषिताम्
व्यंसयित्वा गदां तां च प्रेषयामास पार्षते
Laghavadvyansayamasa gadam hemavibhushitam
Vyansayitva gadam tam cha preshayamasa parshate
49.21
भल्लान्सुनिशितान्पीतान्स्वर्णपुङ्खाञ्शिलाशितान्
ते तस्य कवचं भित्त्वा पपुः शोणितमाहवे
Bhallansunishitanpitansvarnapunkhanshilashitan
Te tasya kavacham bhittva papuh shonitamahave
49.22
अथान्यद्धनुरादाय धृष्टद्युम्नो महामनाः
द्रोणं युधि पराक्रम्य शरैर्विव्याध पञ्चभिः
Athanyaddhanuradaya dhrishtadyumno mahamanah
Dronam yudhi parakramya sharairvivyadha panchabhih
49.23
रुधिराक्तौ ततस्तौ तु शुशुभाते नरर्षभौ
वसन्तसमये राजन्पुष्पिताविव किंशुकौ
Rudhiraktau tatastau tu shushubhate nararshabhau
Vasantasamaye rajanpushpitaviva kinshukau
49.24
अमर्षितस्ततो राजन्पराक्रम्य चमूमुखे
द्रोणो द्रुपदपुत्रस्य पुनश्चिच्छेद कार्मुकम्
Amarshitastato rajanparakramya chamumukhe
Drono drupadaputrasya punashchichchheda karmukam
49.25
अथैनं छिन्नधन्वानं शरैः संनतपर्वभिः
अवाकिरदमेयात्मा वृष्ट्या मेघ इवाचलम्
Athainam chhinnadhanvanam sharaih sannataparvabhih
Avakiradameyatma vrishtya megha ivachalam
49.26
सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपातयत्
अथास्य चतुरो वाहांश्चतुर्भिर्निशितैः शरैः
Sarathim chasya bhallena rathanidadapatayat
Athasya chaturo vahanshchaturbhirnishitaih sharaih
49.27
पातयामास समरे सिंहनादं ननाद च
ततोऽपरेण भल्लेन हस्ताच्चापमथाच्छिनत्
Patayamasa samare sinhanadam nanada cha
Tatoparena bhallena hastachchapamathachchhinat
49.28
स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः
गदापाणिरवारोहत्ख्यापयन्पौरुषं महत्
Sa chchhinnadhanva viratho hatashvo hatasarathih
Gadapaniravarohatkhyapayanpaurusham mahat
49.29
तामस्य विशिखैस्तूर्णं पातयामास भारत
रथादनवरूढस्य तदद्भुतमिवाभवत्
Tamasya vishikhaisturnam patayamasa bharata
Rathadanavarudhasya tadadbhutamivabhavat
49.30
ततः स विपुलं चर्म शतचन्द्रं च भानुमत्
खड्गं च विपुलं दिव्यं प्रगृह्य सुभुजो बली
Tatah sa vipulam charma shatachandram cha bhanumat
Khadgam cha vipulam divyam pragrihya subhujo bali
49.31
अभिदुद्राव वेगेन द्रोणस्य वधकाङ्क्षया
आमिषार्थी यथा सिंहो वने मत्तमिव द्विपम्
Abhidudrava vegena dronasya vadhakankshaya
Amisharthi yatha sinho vane mattamiva dvipam
49.32
तत्राद्भुतमपश्याम भारद्वाजस्य पौरुषम्
लाघवं चास्त्रयोगं च बलं बाह्वोश्च भारत
Tatradbhutamapashyama bharadvajasya paurusham
Laghavam chastrayogam cha balam bahvoshcha bharata
49.33
यदेनं शरवर्षेण वारयामास पार्षतम्
न शशाक ततो गन्तुं बलवानपि संयुगे
Yadenam sharavarshena varayamasa parshatam
Na shashaka tato gantum balavanapi sanyuge
49.34
तत्र स्थितमपश्याम धृष्टद्युम्नं महारथम्
वारयाणं शरौघांश्च चर्मणा कृतहस्तवत्
Tatra sthitamapashyama dhrishtadyumnam maharatham
Varayanam sharaughanshcha charmana kritahastavat
49.35
ततो भीमो महाबाहुः सहसाभ्यपतद्बली
साहाय्यकारी समरे पार्षतस्य महात्मनः
Tato bhimo mahabahuh sahasabhyapatadbali
Sahayyakari samare parshatasya mahatmanah
49.36
स द्रोणं निशितैर्बाणै राजन्विव्याध सप्तभिः
पार्षतं च तदा तूर्णमन्यमारोपयद्रथम्
Sa dronam nishitairbanai rajanvivyadha saptabhih
Parshatam cha tada turnamanyamaropayadratham
49.37
ततो दुर्योधनो राजा कलिङ्गं समचोदयत्
सैन्येन महता युक्तं भारद्वाजस्य रक्षणे
Tato duryodhano raja kalingam samachodayat
Sainyena mahata yuktam bharadvajasya rakshane
49.38
ततः सा महती सेना कलिङ्गानां जनेश्वर
भीममभ्युद्ययौ तूर्णं तव पुत्रस्य शासनात्
Tatah sa mahati sena kalinganam janeshvara
Bhimamabhyudyayau turnam tava putrasya shasanat
49.39
पाञ्चाल्यमभिसंत्यज्य द्रोणोऽपि रथिनां वरः
विराटद्रुपदौ वृद्धौ योधयामास संगतौ
धृष्टद्युम्नोऽपि समरे धर्मराजं समभ्ययात्
Panchalyamabhisantyajya dronopi rathinam varah
Viratadrupadau vriddhau yodhayamasa sangatau
Dhrishtadyumnopi samare dharmarajam samabhyayat
49.40
ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम्
कलिङ्गानां च समरे भीमस्य च महात्मनः
जगतः प्रक्षयकरं घोररूपं भयानकम्
Tatah pravavrite yuddham tumulam lomaharshanam
Kalinganam cha samare bhimasya cha mahatmanah
Jagatah prakshayakaram ghorarupam bhayanakam