UtshovChapter 48
48.1
धृतराष्ट्र उवाच
एवं व्यूढेष्वनीकेषु मामकेष्वितरेषु च
कथं प्रहरतां श्रेष्ठाः संप्रहारं प्रचक्रिरे
Dhritarashtra uvacha
Evam vyudheshvanikeshu mamakeshvitareshu cha
Katham praharatam shreshthah sampraharam prachakrire
48.2
संजय उवाच
समं व्यूढेष्वनीकेषु संनद्धा रुचिरध्वजाः
अपारमिव संदृश्य सागरप्रतिमं बलम्
Sanjaya uvacha
Samam vyudheshvanikeshu sannaddha ruchiradhvajah
Aparamiva sandrishya sagarapratimam balam
48.3
तेषां मध्ये स्थितो राजा पुत्रो दुर्योधनस्तव
अब्रवीत्तावकान्सर्वान्युध्यध्वमिति दंशिताः
Tesham madhye sthito raja putro duryodhanastava
Abravittavakansarvanyudhyadhvamiti danshitah
48.4
ते मनः क्रूरमास्थाय समभित्यक्तजीविताः
पाण्डवानभ्यवर्तन्त सर्व एवोच्छ्रितध्वजाः
Te manah kruramasthaya samabhityaktajivitah
Pandavanabhyavartanta sarva evochchhritadhvajah
48.5
ततो युद्धं समभवत्तुमुलं लोमहर्षणम्
तावकानां परेषां च व्यतिषक्तरथद्विपम्
Tato yuddham samabhavattumulam lomaharshanam
Tavakanam paresham cha vyatishaktarathadvipam
48.6
मुक्तास्तु रथिभिर्बाणा रुक्मपुङ्खाः सुतेजनाः
संनिपेतुरकुण्ठाग्रा नागेषु च हयेषु च
Muktastu rathibhirbana rukmapunkhah sutejanah
Sannipeturakunthagra nageshu cha hayeshu cha
48.7
तथा प्रवृत्ते संग्रामे धनुरुद्यम्य दंशितः
अभिपत्य महाबाहुर्भीष्मो भीमपराक्रमः
Tatha pravritte sangrame dhanurudyamya danshitah
Abhipatya mahabahurbhishmo bhimaparakramah
48.8
सौभद्रे भीमसेने च शैनेये च महारथे
केकये च विराटे च धृष्टद्युम्ने च पार्षते
Saubhadre bhimasene cha shaineye cha maharathe
Kekaye cha virate cha dhrishtadyumne cha parshate
48.9
एतेषु नरवीरेषु चेदिमत्स्येषु चाभितः
ववर्ष शरवर्षाणि वृद्धः कुरुपितामहः
Eteshu naravireshu chedimatsyeshu chabhitah
Vavarsha sharavarshani vriddhah kurupitamahah
48.10
प्राकम्पत महाव्यूहस्तस्मिन्वीरसमागमे
सर्वेषामेव सैन्यानामासीद्व्यतिकरो महान्
Prakampata mahavyuhastasminvirasamagame
Sarveshameva sainyanamasidvyatikaro mahan
48.11
सादितध्वजनागाश्च हतप्रवरवाजिनः
विप्रयातरथानीकाः समपद्यन्त पाण्डवाः
Saditadhvajanagashcha hatapravaravajinah
Viprayatarathanikah samapadyanta pandavah
48.12
अर्जुनस्तु नरव्याघ्रो दृष्ट्वा भीष्मं महारथम्
वार्ष्णेयमब्रवीत्क्रुद्धो याहि यत्र पितामहः
Arjunastu naravyaghro drishtva bhishmam maharatham
Varshneyamabravitkruddho yahi yatra pitamahah
48.13
एष भीष्मः सुसंक्रुद्धो वार्ष्णेय मम वाहिनीम्
नाशयिष्यति सुव्यक्तं दुर्योधनहिते रतः
Esha bhishmah susankruddho varshneya mama vahinim
Nashayishyati suvyaktam duryodhanahite ratah
48.14
एष द्रोणः कृपः शल्यो विकर्णश्च जनार्दन
धार्तराष्ट्राश्च सहिता दुर्योधनपुरोगमाः
Esha dronah kripah shalyo vikarnashcha janardana
Dhartarashtrashcha sahita duryodhanapurogamah
48.15
पाञ्चालान्निहनिष्यन्ति रक्षिता दृढधन्वना
सोऽहं भीष्मं गमिष्यामि सैन्यहेतोर्जनार्दन
Panchalannihanishyanti rakshita dridhadhanvana
Soham bhishmam gamishyami sainyahetorjanardana
48.16
तमब्रवीद्वासुदेवो यत्तो भव धनंजय
एष त्वा प्रापये वीर पितामहरथं प्रति
Tamabravidvasudevo yatto bhava dhananjaya
Esha tva prapaye vira pitamaharatham prati
48.17
एवमुक्त्वा ततः शौरी रथं तं लोकविश्रुतम्
प्रापयामास भीष्माय रथं प्रति जनेश्वर
Evamuktva tatah shauri ratham tam lokavishrutam
Prapayamasa bhishmaya ratham prati janeshvara
48.18
चञ्चद्बहुपताकेन बलाकावर्णवाजिना
समुच्छ्रितमहाभीमनदद्वानरकेतुना
महता मेघनादेन रथेनादित्यवर्चसा
Chanchadbahupatakena balakavarnavajina
Samuchchhritamahabhimanadadvanaraketuna
Mahata meghanadena rathenadityavarchasa
48.19
विनिघ्नन्कौरवानीकं शूरसेनांश्च पाण्डवः
आयाच्छरान्नुदञ्शीघ्रं सुहृच्छोषविनाशनः
Vinighnankauravanikam shurasenanshcha pandavah
Ayachchharannudanshighram suhrichchhoshavinashanah
48.20
तमापतन्तं वेगेन प्रभिन्नमिव वारणम्
त्रासयानं रणे शूरान्पातयन्तं च सायकैः
Tamapatantam vegena prabhinnamiva varanam
Trasayanam rane shuranpatayantam cha sayakaih
48.21
सैन्धवप्रमुखैर्गुप्तः प्राच्यसौवीरकेकयैः
सहसा प्रत्युदीयाय भीष्मः शांतनवोऽर्जुनम्
Saindhavapramukhairguptah prachyasauvirakekayaih
Sahasa pratyudiyaya bhishmah shantanavorjunam
48.22
को हि गाण्डीवधन्वानमन्यः कुरुपितामहात्
द्रोणवैकर्तनाभ्यां वा रथः संयातुमर्हति
Ko hi gandivadhanvanamanyah kurupitamahat
Dronavaikartanabhyam va rathah sanyatumarhati
48.23
ततो भीष्मो महाराज कौरवाणां पितामहः
अर्जुनं सप्तसप्तत्या नाराचानां समावृणोत्
Tato bhishmo maharaja kauravanam pitamahah
Arjunam saptasaptatya narachanam samavrinot
48.24
द्रोणश्च पञ्चविंशत्या कृपः पञ्चाशता शरैः
दुर्योधनश्चतुःषष्ट्या शल्यश्च नवभिः शरैः
Dronashcha panchavinshatya kripah panchashata sharaih
Duryodhanashchatuhshashtya shalyashcha navabhih sharaih
48.25
सैन्धवो नवभिश्चापि शकुनिश्चापि पञ्चभिः
विकर्णो दशभिर्भल्लै राजन्विव्याध पाण्डवम्
Saindhavo navabhishchapi shakunishchapi panchabhih
Vikarno dashabhirbhallai rajanvivyadha pandavam
48.26
स तैर्विद्धो महेष्वासः समन्तान्निशितैः शरैः
न विव्यथे महाबाहुर्भिद्यमान इवाचलः
Sa tairviddho maheshvasah samantannishitaih sharaih
Na vivyathe mahabahurbhidyamana ivachalah
48.27
स भीष्मं पञ्चविंशत्या कृपं च नवभिः शरैः
द्रोणं षष्ट्या नरव्याघ्रो विकर्णं च त्रिभिः शरैः
Sa bhishmam panchavinshatya kripam cha navabhih sharaih
Dronam shashtya naravyaghro vikarnam cha tribhih sharaih
48.28
आर्तायनिं त्रिभिर्बाणै राजानं चापि पञ्चभिः
प्रत्यविध्यदमेयात्मा किरीटी भरतर्षभ
Artayanim tribhirbanai rajanam chapi panchabhih
Pratyavidhyadameyatma kiriti bharatarshabha
48.29
तं सात्यकिर्विराटश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः
द्रौपदेयाभिमन्युश्च परिवव्रुर्धनंजयम्
Tam satyakirviratashcha dhrishtadyumnashcha parshatah
Draupadeyabhimanyushcha parivavrurdhananjayam
48.30
ततो द्रोणं महेष्वासं गाङ्गेयस्य प्रिये रतम्
अभ्यवर्षत पाञ्चाल्यः संयुक्तः सह सोमकैः
Tato dronam maheshvasam gangeyasya priye ratam
Abhyavarshata panchalyah sanyuktah saha somakaih
48.31
भीष्मस्तु रथिनां श्रेष्ठस्तूर्णं विव्याध पाण्डवम्
अशीत्या निशितैर्बाणैस्ततोऽक्रोशन्त तावकाः
Bhishmastu rathinam shreshthasturnam vivyadha pandavam
Ashitya nishitairbanaistatokroshanta tavakah
48.32
तेषां तु निनदं श्रुत्वा प्रहृष्टानां प्रहृष्टवत्
प्रविवेश ततो मध्यं रथसिंहः प्रतापवान्
Tesham tu ninadam shrutva prahrishtanam prahrishtavat
Pravivesha tato madhyam rathasinhah pratapavan
48.33
तेषां तु रथसिंहानां मध्यं प्राप्य धनंजयः
चिक्रीड धनुषा राजँल्लक्ष्यं कृत्वा महारथान्
Tesham tu rathasinhanam madhyam prapya dhananjayah
Chikrida dhanusha rajanllakshyam kritva maharathan
48.34
ततो दुर्योधनो राजा भीष्ममाह जनेश्वरः
पीड्यमानं स्वकं सैन्यं दृष्ट्वा पार्थेन संयुगे
Tato duryodhano raja bhishmamaha janeshvarah
Pidyamanam svakam sainyam drishtva parthena sanyuge
48.35
एष पाण्डुसुतस्तात कृष्णेन सहितो बली
यततां सर्वसैन्यानां मूलं नः परिकृन्तति
त्वयि जीवति गाङ्गेये द्रोणे च रथिनां वरे
Esha pandusutastata krishnena sahito bali
Yatatam sarvasainyanam mulam nah parikrintati
Tvayi jivati gangeye drone cha rathinam vare
48.36
त्वत्कृते ह्येष कर्णोऽपि न्यस्तशस्त्रो महारथः
न युध्यति रणे पार्थं हितकामः सदा मम
Tvatkrite hyesha karnopi nyastashastro maharathah
Na yudhyati rane partham hitakamah sada mama
48.37
स तथा कुरु गाङ्गेय यथा हन्येत फल्गुनः
एवमुक्तस्ततो राजन्पिता देवव्रतस्तव
धिक्क्षत्रधर्ममित्युक्त्वा ययौ पार्थरथं प्रति
Sa tatha kuru gangeya yatha hanyeta phalgunah
Evamuktastato rajanpita devavratastava
Dhikkshatradharmamityuktva yayau partharatham prati
48.38
उभौ श्वेतहयौ राजन्संसक्तौ दृश्य पार्थिवाः
सिंहनादान्भृशं चक्रुः शङ्खशब्दांश्च भारत
Ubhau shvetahayau rajansansaktau drishya parthivah
Sinhanadanbhrisham chakruh shankhashabdanshcha bharata
48.39
द्रौणिर्दुर्योधनश्चैव विकर्णश्च तवात्मजः
परिवार्य रणे भीष्मं स्थिता युद्धाय मारिष
Draunirduryodhanashchaiva vikarnashcha tavatmajah
Parivarya rane bhishmam sthita yuddhaya marisha
48.40
तथैव पाण्डवाः सर्वे परिवार्य धनंजयम्
स्थिता युद्धाय महते ततो युद्धमवर्तत
Tathaiva pandavah sarve parivarya dhananjayam
Sthita yuddhaya mahate tato yuddhamavartata
48.41
गाङ्गेयस्तु रणे पार्थमानर्छन्नवभिः शरैः
तमर्जुनः प्रत्यविध्यद्दशभिर्मर्मवेधिभिः
Gangeyastu rane parthamanarchhannavabhih sharaih
Tamarjunah pratyavidhyaddashabhirmarmavedhibhih
48.42
ततः शरसहस्रेण सुप्रयुक्तेन पाण्डवः
अर्जुनः समरश्लाघी भीष्मस्यावारयद्दिशः
Tatah sharasahasrena suprayuktena pandavah
Arjunah samarashlaghi bhishmasyavarayaddishah
48.43
शरजालं ततस्तत्तु शरजालेन कौरव
वारयामास पार्थस्य भीष्मः शांतनवस्तथा
Sharajalam tatastattu sharajalena kaurava
Varayamasa parthasya bhishmah shantanavastatha
48.44
उभौ परमसंहृष्टावुभौ युद्धाभिनन्दिनौ
निर्विशेषमयुध्येतां कृतप्रतिकृतैषिणौ
Ubhau paramasanhrishtavubhau yuddhabhinandinau
Nirvisheshamayudhyetam kritapratikritaishinau
48.45
भीष्मचापविमुक्तानि शरजालानि संघशः
शीर्यमाणान्यदृश्यन्त भिन्नान्यर्जुनसायकैः
Bhishmachapavimuktani sharajalani sanghashah
Shiryamananyadrishyanta bhinnanyarjunasayakaih
48.46
तथैवार्जुनमुक्तानि शरजालानि भागशः
गाङ्गेयशरनुन्नानि न्यपतन्त महीतले
Tathaivarjunamuktani sharajalani bhagashah
Gangeyasharanunnani nyapatanta mahitale
48.47
अर्जुनः पञ्चविंशत्या भीष्ममार्च्छच्छितैः शरैः
भीष्मोऽपि समरे पार्थं विव्याध त्रिंशता शरैः
Arjunah panchavinshatya bhishmamarchchhachchhitaih sharaih
Bhishmopi samare partham vivyadha trinshata sharaih
48.48
अन्योन्यस्य हयान्विद्ध्वा ध्वजौ च सुमहाबलौ
रथेषां रथचक्रे च चिक्रीडतुररिंदमौ
Anyonyasya hayanviddhva dhvajau cha sumahabalau
Rathesham rathachakre cha chikridaturarindamau
48.49
ततः क्रुद्धो महाराज भीष्मः प्रहरतां वरः
वासुदेवं त्रिभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे
Tatah kruddho maharaja bhishmah praharatam varah
Vasudevam tribhirbanairajaghana stanantare
48.50
भीष्मचापच्युतैर्बाणैर्निर्विद्धो मधुसूदनः
विरराज रणे राजन्सपुष्प इव किंशुकः
Bhishmachapachyutairbanairnirviddho madhusudanah
Viraraja rane rajansapushpa iva kinshukah
48.51
ततोऽर्जुनो भृशं क्रुद्धो निर्विद्धं प्रेक्ष्य माधवम्
गाङ्गेयसारथिं संख्ये निर्बिभेद त्रिभिः शरैः
Tatorjuno bhrisham kruddho nirviddham prekshya madhavam
Gangeyasarathim sankhye nirbibheda tribhih sharaih
48.52
यतमानौ तु तौ वीरावन्योन्यस्य वधं प्रति
नाशक्नुतां तदान्योन्यमभिसंधातुमाहवे
Yatamanau tu tau viravanyonyasya vadham prati
Nashaknutam tadanyonyamabhisandhatumahave
48.53
मण्डलानि विचित्राणि गतप्रत्यागतानि च
अदर्शयेतां बहुधा सूतसामर्थ्यलाघवात्
Mandalani vichitrani gatapratyagatani cha
Adarshayetam bahudha sutasamarthyalaghavat
48.54
अन्तरं च प्रहारेषु तर्कयन्तौ महारथौ
राजन्नन्तरमार्गस्थौ स्थितावास्तां मुहुर्मुहुः
Antaram cha prahareshu tarkayantau maharathau
Rajannantaramargasthau sthitavastam muhurmuhuh
48.55
उभौ सिंहरवोन्मिश्रं शङ्खशब्दं प्रचक्रतुः
तथैव चापनिर्घोषं चक्रतुस्तौ महारथौ
Ubhau sinharavonmishram shankhashabdam prachakratuh
Tathaiva chapanirghosham chakratustau maharathau
48.56
तयोः शङ्खप्रणादेन रथनेमिस्वनेन च
दारिता सहसा भूमिश्चकम्प च ननाद च
Tayoh shankhapranadena rathanemisvanena cha
Darita sahasa bhumishchakampa cha nanada cha
48.57
न तयोरन्तरं कश्चिद्ददृशे भरतर्षभ
बलिनौ समरे शूरावन्योन्यसदृशावुभौ
Na tayorantaram kashchiddadrishe bharatarshabha
Balinau samare shuravanyonyasadrishavubhau
48.58
चिह्नमात्रेण भीष्मं तु प्रजज्ञुस्तत्र कौरवाः
तथा पाण्डुसुताः पार्थं चिह्नमात्रेण जज्ञिरे
Chihnamatrena bhishmam tu prajagyustatra kauravah
Tatha pandusutah partham chihnamatrena jagyire
48.59
तयोर्नृवरयो राजन्दृश्य तादृक्पराक्रमम्
विस्मयं सर्वभूतानि जग्मुर्भारत संयुगे
Tayornrivarayo rajandrishya tadrikparakramam
Vismayam sarvabhutani jagmurbharata sanyuge
48.60
न तयोर्विवरं कश्चिद्रणे पश्यति भारत
धर्मे स्थितस्य हि यथा न कश्चिद्वृजिनं क्वचित्
Na tayorvivaram kashchidrane pashyati bharata
Dharme sthitasya hi yatha na kashchidvrijinam kvachit
48.61
उभौ हि शरजालेन तावदृश्यौ बभूवतुः
प्रकाशौ च पुनस्तूर्णं बभूवतुरुभौ रणे
Ubhau hi sharajalena tavadrishyau babhuvatuh
Prakashau cha punasturnam babhuvaturubhau rane
48.62
तत्र देवाः सगन्धर्वाश्चारणाश्च सहर्षिभिः
अन्योन्यं प्रत्यभाषन्त तयोर्दृष्ट्वा पराक्रमम्
Tatra devah sagandharvashcharanashcha saharshibhih
Anyonyam pratyabhashanta tayordrishtva parakramam
48.63
न शक्यौ युधि संरब्धौ जेतुमेतौ महारथौ
सदेवासुरगन्धर्वैर्लोकैरपि कथंचन
Na shakyau yudhi sanrabdhau jetumetau maharathau
Sadevasuragandharvairlokairapi kathanchana
48.64
आश्चर्यभूतं लोकेषु युद्धमेतन्महाद्भुतम्
नैतादृशानि युद्धानि भविष्यन्ति कथंचन
Ashcharyabhutam lokeshu yuddhametanmahadbhutam
Naitadrishani yuddhani bhavishyanti kathanchana
48.65
नापि शक्यो रणे जेतुं भीष्मः पार्थेन धीमता
सधनुश्च रथस्थश्च प्रवपन्सायकान्रणे
Napi shakyo rane jetum bhishmah parthena dhimata
Sadhanushcha rathasthashcha pravapansayakanrane
48.66
तथैव पाण्डवं युद्धे देवैरपि दुरासदम्
न विजेतुं रणे भीष्म उत्सहेत धनुर्धरम्
Tathaiva pandavam yuddhe devairapi durasadam
Na vijetum rane bhishma utsaheta dhanurdharam
48.67
इति स्म वाचः श्रूयन्ते प्रोच्चरन्त्यस्ततस्ततः
गाङ्गेयार्जुनयोः संख्ये स्तवयुक्ता विशां पते
Iti sma vachah shruyante prochcharantyastatastatah
Gangeyarjunayoh sankhye stavayukta visham pate
48.68
त्वदीयास्तु ततो योधाः पाण्डवेयाश्च भारत
अन्योन्यं समरे जघ्नुस्तयोस्तत्र पराक्रमे
Tvadiyastu tato yodhah pandaveyashcha bharata
Anyonyam samare jaghnustayostatra parakrame
48.69
शितधारैस्तथा खड्गैर्विमलैश्च परश्वधैः
शरैरन्यैश्च बहुभिः शस्त्रैर्नानाविधैर्युधि
उभयोः सेनयोर्वीरा न्यकृन्तन्त परस्परम्
Shitadharaistatha khadgairvimalaishcha parashvadhaih
Sharairanyaishcha bahubhih shastrairnanavidhairyudhi
Ubhayoh senayorvira nyakrintanta parasparam
48.70
वर्तमाने तथा घोरे तस्मिन्युद्धे सुदारुणे
द्रोणपाञ्चाल्ययो राजन्महानासीत्समागमः
Vartamane tatha ghore tasminyuddhe sudarune
Dronapanchalyayo rajanmahanasitsamagamah