UtshovChapter 45
45.1
संजय उवाच
गतपूर्वाह्णभूयिष्ठे तस्मिन्नहनि दारुणे
वर्तमाने महारौद्रे महावीरवरक्षये
Sanjaya uvacha
Gatapurvahnabhuyishthe tasminnahani darune
Vartamane maharaudre mahaviravarakshaye
45.2
दुर्मुखः कृतवर्मा च कृपः शल्यो विविंशतिः
भीष्मं जुगुपुरासाद्य तव पुत्रेण चोदिताः
Durmukhah kritavarma cha kripah shalyo vivinshatih
Bhishmam jugupurasadya tava putrena choditah
45.3
एतैरतिरथैर्गुप्तः पञ्चभिर्भरतर्षभ
पाण्डवानामनीकानि विजगाहे महारथः
Etairatirathairguptah panchabhirbharatarshabha
Pandavanamanikani vijagahe maharathah
45.4
चेदिकाशिकरूषेषु पाञ्चालेषु च भारत
भीष्मस्य बहुधा तालश्चरन्केतुरदृश्यत
Chedikashikarusheshu panchaleshu cha bharata
Bhishmasya bahudha talashcharanketuradrishyata
45.5
शिरांसि च तदा भीष्मो बाहूंश्चापि सहायुधान्
निचकर्त महावेगैर्भल्लैः संनतपर्वभिः
Shiransi cha tada bhishmo bahunshchapi sahayudhan
Nichakarta mahavegairbhallaih sannataparvabhih
45.6
नृत्यतो रथमार्गेषु भीष्मस्य भरतर्षभ
केचिदार्तस्वरं चक्रुर्नागा मर्मणि ताडिताः
Nrityato rathamargeshu bhishmasya bharatarshabha
Kechidartasvaram chakrurnaga marmani taditah
45.7
अभिमन्युः सुसंक्रुद्धः पिशङ्गैस्तुरगोत्तमैः
संयुक्तं रथमास्थाय प्रायाद्भीष्मरथं प्रति
Abhimanyuh susankruddhah pishangaisturagottamaih
Sanyuktam rathamasthaya prayadbhishmaratham prati
45.8
जाम्बूनदविचित्रेण कर्णिकारेण केतुना
अभ्यवर्षत भीष्मं च तांश्चैव रथसत्तमान्
Jambunadavichitrena karnikarena ketuna
Abhyavarshata bhishmam cha tanshchaiva rathasattaman
45.9
स तालकेतोस्तीक्ष्णेन केतुमाहत्य पत्रिणा
भीष्मेण युयुधे वीरस्तस्य चानुचरैः सह
Sa talaketostikshnena ketumahatya patrina
Bhishmena yuyudhe virastasya chanucharaih saha
45.10
कृतवर्माणमेकेन शल्यं पञ्चभिरायसैः
विद्ध्वा नवभिरानर्छच्छिताग्रैः प्रपितामहम्
Kritavarmanamekena shalyam panchabhirayasaih
Viddhva navabhiranarchhachchhitagraih prapitamaham
45.11
पूर्णायतविसृष्टेन सम्यक्प्रणिहितेन च
ध्वजमेकेन विव्याध जाम्बूनदविभूषितम्
Purnayatavisrishtena samyakpranihitena cha
Dhvajamekena vivyadha jambunadavibhushitam
45.12
दुर्मुखस्य तु भल्लेन सर्वावरणभेदिना
जहार सारथेः कायाच्छिरः संनतपर्वणा
Durmukhasya tu bhallena sarvavaranabhedina
Jahara saratheh kayachchhirah sannataparvana
45.13
धनुश्चिच्छेद भल्लेन कार्तस्वरविभूषितम्
कृपस्य निशिताग्रेण तांश्च तीक्ष्णमुखैः शरैः
Dhanushchichchheda bhallena kartasvaravibhushitam
Kripasya nishitagrena tanshcha tikshnamukhaih sharaih
45.14
जघान परमक्रुद्धो नृत्यन्निव महारथः
तस्य लाघवमुद्वीक्ष्य तुतुषुर्देवता अपि
Jaghana paramakruddho nrityanniva maharathah
Tasya laghavamudvikshya tutushurdevata api
45.15
लब्धलक्ष्यतया कार्ष्णेः सर्वे भीष्ममुखा रथाः
सत्त्ववन्तममन्यन्त साक्षादिव धनंजयम्
Labdhalakshyataya karshneh sarve bhishmamukha rathah
Sattvavantamamanyanta sakshadiva dhananjayam
45.16
तस्य लाघवमार्गस्थमलातसदृशप्रभम्
दिशः पर्यपतच्चापं गाण्डीवमिव घोषवत्
Tasya laghavamargasthamalatasadrishaprabham
Dishah paryapatachchapam gandivamiva ghoshavat
45.17
तमासाद्य महावेगैर्भीष्मो नवभिराशुगैः
विव्याध समरे तूर्णमार्जुनिं परवीरहा
Tamasadya mahavegairbhishmo navabhirashugaih
Vivyadha samare turnamarjunim paraviraha
45.18
ध्वजं चास्य त्रिभिर्भल्लैश्चिच्छेद परमौजसः
सारथिं च त्रिभिर्बाणैराजघान यतव्रतः
Dhvajam chasya tribhirbhallaishchichchheda paramaujasah
Sarathim cha tribhirbanairajaghana yatavratah
45.19
तथैव कृतवर्मा च कृपः शल्यश्च मारिष
विद्ध्वा नाकम्पयत्कार्ष्णिं मैनाकमिव पर्वतम्
Tathaiva kritavarma cha kripah shalyashcha marisha
Viddhva nakampayatkarshnim mainakamiva parvatam
45.20
स तैः परिवृतः शूरो धार्तराष्ट्रैर्महारथैः
ववर्ष शरवर्षाणि कार्ष्णिः पञ्चरथान्प्रति
Sa taih parivritah shuro dhartarashtrairmaharathaih
Vavarsha sharavarshani karshnih pancharathanprati
45.21
ततस्तेषां महास्त्राणि संवार्य शरवृष्टिभिः
ननाद बलवान्कार्ष्णिर्भीष्माय विसृजञ्शरान्
Tatastesham mahastrani sanvarya sharavrishtibhih
Nanada balavankarshnirbhishmaya visrijansharan
45.22
तत्रास्य सुमहद्राजन्बाह्वोर्बलमदृश्यत
यतमानस्य समरे भीष्ममर्दयतः शरैः
Tatrasya sumahadrajanbahvorbalamadrishyata
Yatamanasya samare bhishmamardayatah sharaih
45.23
पराक्रान्तस्य तस्यैव भीष्मोऽपि प्राहिणोच्छरान्
स तांश्चिच्छेद समरे भीष्मचापच्युताञ्शरान्
Parakrantasya tasyaiva bhishmopi prahinochchharan
Sa tanshchichchheda samare bhishmachapachyutansharan
45.24
ततो ध्वजममोघेषुर्भीष्मस्य नवभिः शरैः
चिच्छेद समरे वीरस्तत उच्चुक्रुशुर्जनाः
Tato dhvajamamogheshurbhishmasya navabhih sharaih
Chichchheda samare virastata uchchukrushurjanah
45.25
स राजतो महास्कन्धस्तालो हेमविभूषितः
सौभद्रविशिखैश्छिन्नः पपात भुवि भारत
Sa rajato mahaskandhastalo hemavibhushitah
Saubhadravishikhaishchhinnah papata bhuvi bharata
45.26
ध्वजं सौभद्रविशिखैः पतितं भरतर्षभ
दृष्ट्वा भीमोऽनदद्धृष्टः सौभद्रमभिहर्षयन्
Dhvajam saubhadravishikhaih patitam bharatarshabha
Drishtva bhimonadaddhrishtah saubhadramabhiharshayan
45.27
अथ भीष्मो महास्त्राणि दिव्यानि च बहूनि च
प्रादुश्चक्रे महारौद्रः क्षणे तस्मिन्महाबलः
Atha bhishmo mahastrani divyani cha bahuni cha
Pradushchakre maharaudrah kshane tasminmahabalah
45.28
ततः शतसहस्रेण सौभद्रं प्रपितामहः
अवाकिरदमेयात्मा शराणां नतपर्वणाम्
Tatah shatasahasrena saubhadram prapitamahah
Avakiradameyatma sharanam nataparvanam
45.29
ततो दश महेष्वासाः पाण्डवानां महारथाः
रक्षार्थमभ्यधावन्त सौभद्रं त्वरिता रथैः
Tato dasha maheshvasah pandavanam maharathah
Raksharthamabhyadhavanta saubhadram tvarita rathaih
45.30
विराटः सह पुत्रेण धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः
भीमश्च केकयाश्चैव सात्यकिश्च विशां पते
Viratah saha putrena dhrishtadyumnashcha parshatah
Bhimashcha kekayashchaiva satyakishcha visham pate
45.31
जवेनापततां तेषां भीष्मः शांतनवो रणे
पाञ्चाल्यं त्रिभिरानर्छत्सात्यकिं निशितैः शरैः
Javenapatatam tesham bhishmah shantanavo rane
Panchalyam tribhiranarchhatsatyakim nishitaih sharaih
45.32
पूर्णायतविसृष्टेन क्षुरेण निशितेन च
ध्वजमेकेन चिच्छेद भीमसेनस्य पत्रिणा
Purnayatavisrishtena kshurena nishitena cha
Dhvajamekena chichchheda bhimasenasya patrina
45.33
जाम्बूनदमयः केतुः केसरी नरसत्तम
पपात भीमसेनस्य भीष्मेण मथितो रथात्
Jambunadamayah ketuh kesari narasattama
Papata bhimasenasya bhishmena mathito rathat
45.34
भीमसेनस्त्रिभिर्विद्ध्वा भीष्मं शांतनवं रणे
कृपमेकेन विव्याध कृतवर्माणमष्टभिः
Bhimasenastribhirviddhva bhishmam shantanavam rane
Kripamekena vivyadha kritavarmanamashtabhih
45.35
प्रगृहीताग्रहस्तेन वैराटिरपि दन्तिना
अभ्यद्रवत राजानं मद्राधिपतिमुत्तरः
Pragrihitagrahastena vairatirapi dantina
Abhyadravata rajanam madradhipatimuttarah
45.36
तस्य वारणराजस्य जवेनापततो रथी
शल्यो निवारयामास वेगमप्रतिमं रणे
Tasya varanarajasya javenapatato rathi
Shalyo nivarayamasa vegamapratimam rane
45.37
तस्य क्रुद्धः स नागेन्द्रो बृहतः साधुवाहिनः
पदा युगमधिष्ठाय जघान चतुरो हयान्
Tasya kruddhah sa nagendro brihatah sadhuvahinah
Pada yugamadhishthaya jaghana chaturo hayan
45.38
स हताश्वे रथे तिष्ठन्मद्राधिपतिरायसीम्
उत्तरान्तकरीं शक्तिं चिक्षेप भुजगोपमाम्
Sa hatashve rathe tishthanmadradhipatirayasim
Uttarantakarim shaktim chikshepa bhujagopamam
45.39
तया भिन्नतनुत्राणः प्रविश्य विपुलं तमः
स पपात गजस्कन्धात्प्रमुक्ताङ्कुशतोमरः
Taya bhinnatanutranah pravishya vipulam tamah
Sa papata gajaskandhatpramuktankushatomarah
45.40
समादाय च शल्योऽसिमवप्लुत्य रथोत्तमात्
वारणेन्द्रस्य विक्रम्य चिच्छेदाथ महाकरम्
Samadaya cha shalyosimavaplutya rathottamat
Varanendrasya vikramya chichchhedatha mahakaram
45.41
भिन्नमर्मा शरव्रातैश्छिन्नहस्तः स वारणः
भीममार्तस्वरं कृत्वा पपात च ममार च
Bhinnamarma sharavrataishchhinnahastah sa varanah
Bhimamartasvaram kritva papata cha mamara cha
45.42
एतदीदृशकं कृत्वा मद्रराजो महारथः
आरुरोह रथं तूर्णं भास्वरं कृतवर्मणः
Etadidrishakam kritva madrarajo maharathah
Aruroha ratham turnam bhasvaram kritavarmanah
45.43
उत्तरं निहतं दृष्ट्वा वैराटिर्भ्रातरं शुभम्
कृतवर्मणा च सहितं दृष्ट्वा शल्यमवस्थितम्
शङ्खः क्रोधात्प्रजज्वाल हविषा हव्यवाडिव
Uttaram nihatam drishtva vairatirbhrataram shubham
Kritavarmana cha sahitam drishtva shalyamavasthitam
Shankhah krodhatprajajvala havisha havyavadiva
45.44
स विस्फार्य महच्चापं कार्तस्वरविभूषितम्
अभ्यधावज्जिघांसन्वै शल्यं मद्राधिपं बली
Sa vispharya mahachchapam kartasvaravibhushitam
Abhyadhavajjighansanvai shalyam madradhipam bali
45.45
महता रथवंशेन समन्तात्परिवारितः
सृजन्बाणमयं वर्षं प्रायाच्छल्यरथं प्रति
Mahata rathavanshena samantatparivaritah
Srijanbanamayam varsham prayachchhalyaratham prati
45.46
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य मत्तवारणविक्रमम्
तावकानां रथाः सप्त समन्तात्पर्यवारयन्
मद्रराजं परीप्सन्तो मृत्योर्दंष्ट्रान्तरं गतम्
Tamapatantam samprekshya mattavaranavikramam
Tavakanam rathah sapta samantatparyavarayan
Madrarajam paripsanto mrityordanshtrantaram gatam
45.47
ततो भीष्मो महाबाहुर्विनद्य जलदो यथा
तालमात्रं धनुर्गृह्य शङ्खमभ्यद्रवद्रणे
Tato bhishmo mahabahurvinadya jalado yatha
Talamatram dhanurgrihya shankhamabhyadravadrane
45.48
तमुद्यतमुदीक्ष्याथ महेष्वासं महाबलम्
संत्रस्ता पाण्डवी सेना वातवेगहतेव नौः
Tamudyatamudikshyatha maheshvasam mahabalam
Santrasta pandavi sena vatavegahateva nauh
45.49
तत्रार्जुनः संत्वरितः शङ्खस्यासीत्पुरःसरः
भीष्माद्रक्ष्योऽयमद्येति ततो युद्धमवर्तत
Tatrarjunah santvaritah shankhasyasitpurahsarah
Bhishmadrakshyoyamadyeti tato yuddhamavartata
45.50
हाहाकारो महानासीद्योधानां युधि युध्यताम्
तेजस्तेजसि संपृक्तमित्येवं विस्मयं ययुः
Hahakaro mahanasidyodhanam yudhi yudhyatam
Tejastejasi sampriktamityevam vismayam yayuh
45.51
अथ शल्यो गदापाणिरवतीर्य महारथात्
शङ्खस्य चतुरो वाहानहनद्भरतर्षभ
Atha shalyo gadapaniravatirya maharathat
Shankhasya chaturo vahanahanadbharatarshabha
45.52
स हताश्वाद्रथात्तूर्णं खड्गमादाय विद्रुतः
बीभत्सोः स्यन्दनं प्राप्य ततः शान्तिमविन्दत
Sa hatashvadrathatturnam khadgamadaya vidrutah
Bibhatsoh syandanam prapya tatah shantimavindata
45.53
ततो भीष्मरथात्तूर्णमुत्पतन्ति पतत्रिणः
यैरन्तरिक्षं भूमिश्च सर्वतः समवस्तृतम्
Tato bhishmarathatturnamutpatanti patatrinah
Yairantariksham bhumishcha sarvatah samavastritam
45.54
पाञ्चालानथ मत्स्यांश्च केकयांश्च प्रभद्रकान्
भीष्मः प्रहरतां श्रेष्ठः पातयामास मार्गणैः
Panchalanatha matsyanshcha kekayanshcha prabhadrakan
Bhishmah praharatam shreshthah patayamasa marganaih
45.55
उत्सृज्य समरे तूर्णं पाण्डवं सव्यसाचिनम्
अभ्यद्रवत पाञ्चाल्यं द्रुपदं सेनया वृतम्
प्रियं संबन्धिनं राजञ्शरानवकिरन्बहून्
Utsrijya samare turnam pandavam savyasachinam
Abhyadravata panchalyam drupadam senaya vritam
Priyam sambandhinam rajansharanavakiranbahun
45.56
अग्निनेव प्रदग्धानि वनानि शिशिरात्यये
शरदग्धान्यदृश्यन्त सैन्यानि द्रुपदस्य ह
अतिष्ठत रणे भीष्मो विधूम इव पावकः
Agnineva pradagdhani vanani shishiratyaye
Sharadagdhanyadrishyanta sainyani drupadasya ha
Atishthata rane bhishmo vidhuma iva pavakah
45.57
मध्यंदिने यथादित्यं तपन्तमिव तेजसा
न शेकुः पाण्डवेयस्य योधा भीष्मं निरीक्षितुम्
Madhyandine yathadityam tapantamiva tejasa
Na shekuh pandaveyasya yodha bhishmam nirikshitum
45.58
वीक्षां चक्रुः समन्तात्ते पाण्डवा भयपीडिताः
त्रातारं नाध्यगच्छन्त गावः शीतार्दिता इव
Viksham chakruh samantatte pandava bhayapiditah
Trataram nadhyagachchhanta gavah shitardita iva
45.59
हतविप्रद्रुते सैन्ये निरुत्साहे विमर्दिते
हाहाकारो महानासीत्पाण्डुसैन्येषु भारत
Hatavipradrute sainye nirutsahe vimardite
Hahakaro mahanasitpandusainyeshu bharata
45.60
ततो भीष्मः शांतनवो नित्यं मण्डलकार्मुकः
मुमोच बाणान्दीप्ताग्रानहीनाशीविषानिव
Tato bhishmah shantanavo nityam mandalakarmukah
Mumocha banandiptagranahinashivishaniva
45.61
शरैरेकायनीकुर्वन्दिशः सर्वा यतव्रतः
जघान पाण्डवरथानादिश्यादिश्य भारत
Sharairekayanikurvandishah sarva yatavratah
Jaghana pandavarathanadishyadishya bharata
45.62
ततः सैन्येषु भग्नेषु मथितेषु च सर्वशः
प्राप्ते चास्तं दिनकरे न प्राज्ञायत किंचन
Tatah sainyeshu bhagneshu mathiteshu cha sarvashah
Prapte chastam dinakare na pragyayata kinchana
45.63
भीष्मं च समुदीर्यन्तं दृष्ट्वा पार्था महाहवे
अवहारमकुर्वन्त सैन्यानां भरतर्षभ
Bhishmam cha samudiryantam drishtva partha mahahave
Avaharamakurvanta sainyanam bharatarshabha