UtshovChapter 46
46.1
संजय उवाच
कृतेऽवहारे सैन्यानां प्रथमे भरतर्षभ
भीष्मे च युधि संरब्धे हृष्टे दुर्योधने तथा
Sanjaya uvacha
Kritevahare sainyanam prathame bharatarshabha
Bhishme cha yudhi sanrabdhe hrishte duryodhane tatha
46.2
धर्मराजस्ततस्तूर्णमभिगम्य जनार्दनम्
भ्रातृभिः सहितः सर्वैः सर्वैश्चैव जनेश्वरैः
Dharmarajastatasturnamabhigamya janardanam
Bhratribhih sahitah sarvaih sarvaishchaiva janeshvaraih
46.3
शुचा परमया युक्तश्चिन्तयानः पराजयम्
वार्ष्णेयमब्रवीद्राजन्दृष्ट्वा भीष्मस्य विक्रमम्
Shucha paramaya yuktashchintayanah parajayam
Varshneyamabravidrajandrishtva bhishmasya vikramam
46.4
कृष्ण पश्य महेष्वासं भीष्मं भीमपराक्रमम्
शरैर्दहन्तं सैन्यं मे ग्रीष्मे कक्षमिवानलम्
Krishna pashya maheshvasam bhishmam bhimaparakramam
Sharairdahantam sainyam me grishme kakshamivanalam
46.5
कथमेनं महात्मानं शक्ष्यामः प्रतिवीक्षितुम्
लेलिह्यमानं सैन्यं मे हविष्मन्तमिवानलम्
Kathamenam mahatmanam shakshyamah prativikshitum
Lelihyamanam sainyam me havishmantamivanalam
46.6
एतं हि पुरुषव्याघ्रं धनुष्मन्तं महाबलम्
दृष्ट्वा विप्रद्रुतं सैन्यं मदीयं मार्गणाहतम्
Etam hi purushavyaghram dhanushmantam mahabalam
Drishtva vipradrutam sainyam madiyam marganahatam
46.7
शक्यो जेतुं यमः क्रुद्धो वज्रपाणिश्च संयुगे
वरुणः पाशभृच्चापि कुबेरो वा गदाधरः
Shakyo jetum yamah kruddho vajrapanishcha sanyuge
Varunah pashabhrichchapi kubero va gadadharah
46.8
न तु भीष्मो महातेजाः शक्यो जेतुं महाबलः
सोऽहमेवं गते मग्नो भीष्मागाधजलेऽप्लवः
Na tu bhishmo mahatejah shakyo jetum mahabalah
Sohamevam gate magno bhishmagadhajaleplavah
46.9
आत्मनो बुद्धिदौर्बल्याद्भीष्ममासाद्य केशव
वनं यास्यामि गोविन्द श्रेयो मे तत्र जीवितुम्
Atmano buddhidaurbalyadbhishmamasadya keshava
Vanam yasyami govinda shreyo me tatra jivitum
46.10
न त्विमान्पृथिवीपालान्दातुं भीष्माय मृत्यवे
क्षपयिष्यति सेनां मे कृष्ण भीष्मो महास्त्रवित्
Na tvimanprithivipalandatum bhishmaya mrityave
Kshapayishyati senam me krishna bhishmo mahastravit
46.11
यथानलं प्रज्वलितं पतंगाः समभिद्रुताः
विनाशायैव गच्छन्ति तथा मे सैनिको जनः
Yathanalam prajvalitam patangah samabhidrutah
Vinashayaiva gachchhanti tatha me sainiko janah
46.12
क्षयं नीतोऽस्मि वार्ष्णेय राज्यहेतोः पराक्रमी
भ्रातरश्चैव मे वीराः कर्शिताः शरपीडिताः
Kshayam nitosmi varshneya rajyahetoh parakrami
Bhratarashchaiva me virah karshitah sharapiditah
46.13
मत्कृते भ्रातृसौहार्दाद्राज्याद्भ्रष्टास्तथा सुखात्
जीवितं बहु मन्येऽहं जीवितं ह्यद्य दुर्लभम्
Matkrite bhratrisauhardadrajyadbhrashtastatha sukhat
Jivitam bahu manyeham jivitam hyadya durlabham
46.14
जीवितस्य हि शेषेण तपस्तप्स्यामि दुश्चरम्
न घातयिष्यामि रणे मित्राणीमानि केशव
Jivitasya hi sheshena tapastapsyami dushcharam
Na ghatayishyami rane mitranimani keshava
46.15
रथान्मे बहुसाहस्रान्दिव्यैरस्त्रैर्महाबलः
घातयत्यनिशं भीष्मः प्रवराणां प्रहारिणाम्
Rathanme bahusahasrandivyairastrairmahabalah
Ghatayatyanisham bhishmah pravaranam praharinam
46.16
किं नु कृत्वा कृतं मे स्याद्ब्रूहि माधव माचिरम्
मध्यस्थमिव पश्यामि समरे सव्यसाचिनम्
Kim nu kritva kritam me syadbruhi madhava machiram
Madhyasthamiva pashyami samare savyasachinam
46.17
एको भीमः परं शक्त्या युध्यत्येष महाभुजः
केवलं बाहुवीर्येण क्षत्रधर्ममनुस्मरन्
Eko bhimah param shaktya yudhyatyesha mahabhujah
Kevalam bahuviryena kshatradharmamanusmaran
46.18
गदया वीरघातिन्या यथोत्साहं महामनाः
करोत्यसुकरं कर्म गजाश्वरथपत्तिषु
Gadaya viraghatinya yathotsaham mahamanah
Karotyasukaram karma gajashvarathapattishu
46.19
नालमेष क्षयं कर्तुं परसैन्यस्य मारिष
आर्जवेनैव युद्धेन वीर वर्षशतैरपि
Nalamesha kshayam kartum parasainyasya marisha
Arjavenaiva yuddhena vira varshashatairapi
46.20
एकोऽस्त्रवित्सखा तेऽयं सोऽप्यस्मान्समुपेक्षते
निर्दह्यमानान्भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना
Ekostravitsakha teyam sopyasmansamupekshate
Nirdahyamananbhishmena dronena cha mahatmana
46.21
दिव्यान्यस्त्राणि भीष्मस्य द्रोणस्य च महात्मनः
धक्ष्यन्ति क्षत्रियान्सर्वान्प्रयुक्तानि पुनः पुनः
Divyanyastrani bhishmasya dronasya cha mahatmanah
Dhakshyanti kshatriyansarvanprayuktani punah punah
46.22
कृष्ण भीष्मः सुसंरब्धः सहितः सर्वपार्थिवैः
क्षपयिष्यति नो नूनं यादृशोऽस्य पराक्रमः
Krishna bhishmah susanrabdhah sahitah sarvaparthivaih
Kshapayishyati no nunam yadrishosya parakramah
46.23
स त्वं पश्य महेष्वासं योगीष्वर महारथम्
यो भीष्मं शमयेत्संख्ये दावाग्निं जलदो यथा
Sa tvam pashya maheshvasam yogishvara maharatham
Yo bhishmam shamayetsankhye davagnim jalado yatha
46.24
तव प्रसादाद्गोविन्द पाण्डवा निहतद्विषः
स्वराज्यमनुसंप्राप्ता मोदिष्यन्ति सबान्धवाः
Tava prasadadgovinda pandava nihatadvishah
Svarajyamanusamprapta modishyanti sabandhavah
46.25
एवमुक्त्वा ततः पार्थो ध्यायन्नास्ते महामनाः
चिरमन्तर्मना भूत्वा शोकोपहतचेतनः
Evamuktva tatah partho dhyayannaste mahamanah
Chiramantarmana bhutva shokopahatachetanah
46.26
शोकार्तं पाण्डवं ज्ञात्वा दुःखेन हतचेतसम्
अब्रवीत्तत्र गोविन्दो हर्षयन्सर्वपाण्डवान्
Shokartam pandavam gyatva duhkhena hatachetasam
Abravittatra govindo harshayansarvapandavan
46.27
मा शुचो भरतश्रेष्ठ न त्वं शोचितुमर्हसि
यस्य ते भ्रातरः शूराः सर्वलोकस्य धन्विनः
Ma shucho bharatashreshtha na tvam shochitumarhasi
Yasya te bhratarah shurah sarvalokasya dhanvinah
46.28
अहं च प्रियकृद्राजन्सात्यकिश्च महारथः
विराटद्रुपदौ वृद्धौ धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः
Aham cha priyakridrajansatyakishcha maharathah
Viratadrupadau vriddhau dhrishtadyumnashcha parshatah
46.29
तथैव सबलाः सर्वे राजानो राजसत्तम
त्वत्प्रसादं प्रतीक्षन्ते त्वद्भक्ताश्च विशां पते
Tathaiva sabalah sarve rajano rajasattama
Tvatprasadam pratikshante tvadbhaktashcha visham pate
46.30
एष ते पार्षतो नित्यं हितकामः प्रिये रतः
सेनापत्यमनुप्राप्तो धृष्टद्युम्नो महाबलः
शिखण्डी च महाबाहो भीष्मस्य निधनं किल
Esha te parshato nityam hitakamah priye ratah
Senapatyamanuprapto dhrishtadyumno mahabalah
Shikhandi cha mahabaho bhishmasya nidhanam kila
46.31
एतच्छ्रुत्वा ततो राजा धृष्टद्युम्नं महारथम्
अब्रवीत्समितौ तस्यां वासुदेवस्य शृण्वतः
Etachchhrutva tato raja dhrishtadyumnam maharatham
Abravitsamitau tasyam vasudevasya shrinvatah
46.32
धृष्टद्युम्न निबोधेदं यत्त्वा वक्ष्यामि मारिष
नातिक्रम्यं भवेत्तच्च वचनं मम भाषितम्
Dhrishtadyumna nibodhedam yattva vakshyami marisha
Natikramyam bhavettachcha vachanam mama bhashitam
46.33
भवान्सेनापतिर्मह्यं वासुदेवेन संमतः
कार्त्तिकेयो यथा नित्यं देवानामभवत्पुरा
तथा त्वमपि पाण्डूनां सेनानीः पुरुषर्षभ
Bhavansenapatirmahyam vasudevena sammatah
Karttikeyo yatha nityam devanamabhavatpura
Tatha tvamapi pandunam senanih purusharshabha
46.34
स त्वं पुरुषशार्दूल विक्रम्य जहि कौरवान्
अहं च त्वानुयास्यामि भीमः कृष्णश्च मारिष
Sa tvam purushashardula vikramya jahi kauravan
Aham cha tvanuyasyami bhimah krishnashcha marisha
46.35
माद्रीपुत्रौ च सहितौ द्रौपदेयाश्च दंशिताः
ये चान्ये पृथिवीपालाः प्रधानाः पुरुषर्षभ
Madriputrau cha sahitau draupadeyashcha danshitah
Ye chanye prithivipalah pradhanah purusharshabha
46.36
तत उद्धर्षयन्सर्वान्धृष्टद्युम्नोऽभ्यभाषत
अहं द्रोणान्तकः पार्थ विहितः शंभुना पुरा
Tata uddharshayansarvandhrishtadyumnobhyabhashata
Aham dronantakah partha vihitah shambhuna pura
46.37
रणे भीष्मं तथा द्रोणं कृपं शल्यं जयद्रथम्
सर्वानद्य रणे दृप्तान्प्रतियोत्स्यामि पार्थिव
Rane bhishmam tatha dronam kripam shalyam jayadratham
Sarvanadya rane driptanpratiyotsyami parthiva
46.38
अथोत्क्रुष्टं महेष्वासैः पाण्डवैर्युद्धदुर्मदैः
समुद्यते पार्थिवेन्द्रे पार्षते शत्रुसूदने
Athotkrushtam maheshvasaih pandavairyuddhadurmadaih
Samudyate parthivendre parshate shatrusudane
46.39
तमब्रवीत्ततः पार्थः पार्षतं पृतनापतिम्
व्यूहः क्रौञ्चारुणो नाम सर्वशत्रुनिबर्हणः
Tamabravittatah parthah parshatam pritanapatim
Vyuhah krauncharuno nama sarvashatrunibarhanah
46.40
यं बृहस्पतिरिन्द्राय तदा देवासुरेऽब्रवीत्
तं यथावत्प्रतिव्यूह परानीकविनाशनम्
अदृष्टपूर्वं राजानः पश्यन्तु कुरुभिः सह
Yam brihaspatirindraya tada devasurebravit
Tam yathavatprativyuha paranikavinashanam
Adrishtapurvam rajanah pashyantu kurubhih saha
46.41
तथोक्तः स नृदेवेन विष्णुर्वज्रभृता इव
प्रभाते सर्वसैन्यानामग्रे चक्रे धनंजयम्
Tathoktah sa nridevena vishnurvajrabhrita iva
Prabhate sarvasainyanamagre chakre dhananjayam
46.42
आदित्यपथगः केतुस्तस्याद्भुतमनोरमः
शासनात्पुरुहूतस्य निर्मितो विश्वकर्मणा
Adityapathagah ketustasyadbhutamanoramah
Shasanatpuruhutasya nirmito vishvakarmana
46.43
इन्द्रायुधसवर्णाभिः पताकाभिरलंकृतः
आकाशग इवाकाशे गन्धर्वनगरोपमः
नृत्यमान इवाभाति रथचर्यासु मारिष
Indrayudhasavarnabhih patakabhiralankritah
Akashaga ivakashe gandharvanagaropamah
Nrityamana ivabhati rathacharyasu marisha
46.44
तेन रत्नवता पार्थः स च गाण्डीवधन्वना
बभूव परमोपेतः स्वयंभूरिव भानुना
Tena ratnavata parthah sa cha gandivadhanvana
Babhuva paramopetah svayambhuriva bhanuna
46.45
शिरोऽभूद्द्रुपदो राजा महत्या सेनया वृतः
कुन्तिभोजश्च चैद्यश्च चक्षुष्यास्तां जनेश्वर
Shirobhuddrupado raja mahatya senaya vritah
Kuntibhojashcha chaidyashcha chakshushyastam janeshvara
46.46
दाशार्णकाः प्रयागाश्च दाशेरकगणैः सह
अनूपगाः किराताश्च ग्रीवायां भरतर्षभ
Dasharnakah prayagashcha dasherakaganaih saha
Anupagah kiratashcha grivayam bharatarshabha
46.47
पटच्चरैश्च हुण्डैश्च राजन्पौरवकैस्तथा
निषादैः सहितश्चापि पृष्ठमासीद्युधिष्ठिरः
Patachcharaishcha hundaishcha rajanpauravakaistatha
Nishadaih sahitashchapi prishthamasidyudhishthirah
46.48
पक्षौ तु भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः
द्रौपदेयाभिमन्युश्च सात्यकिश्च महारथः
Pakshau tu bhimasenashcha dhrishtadyumnashcha parshatah
Draupadeyabhimanyushcha satyakishcha maharathah
46.49
पिशाचा दरदाश्चैव पुण्ड्राः कुण्डीविषैः सह
मडका लडकाश्चैव तङ्गणाः परतङ्गणाः
Pishacha daradashchaiva pundrah kundivishaih saha
Madaka ladakashchaiva tanganah paratanganah
46.50
बाह्लिकास्तित्तिराश्चैव चोलाः पाण्ड्याश्च भारत
एते जनपदा राजन्दक्षिणं पक्षमाश्रिताः
Bahlikastittirashchaiva cholah pandyashcha bharata
Ete janapada rajandakshinam pakshamashritah
46.51
अग्निवेष्या जगत्तुण्डाः पलदाशाश्च भारत
शबरास्तुम्बुपाश्चैव वत्साश्च सह नाकुलैः
नकुलः सहदेवश्च वामं पार्श्वं समाश्रिताः
Agniveshya jagattundah paladashashcha bharata
Shabarastumbupashchaiva vatsashcha saha nakulaih
Nakulah sahadevashcha vamam parshvam samashritah
46.52
रथानामयुतं पक्षौ शिरश्च नियुतं तथा
पृष्ठमर्बुदमेवासीत्सहस्राणि च विंशतिः
ग्रीवायां नियुतं चापि सहस्राणि च सप्ततिः
Rathanamayutam pakshau shirashcha niyutam tatha
Prishthamarbudamevasitsahasrani cha vinshatih
Grivayam niyutam chapi sahasrani cha saptatih
46.53
पक्षकोटिप्रपक्षेषु पक्षान्तेषु च वारणाः
जग्मुः परिवृता राजंश्चलन्त इव पर्वताः
Pakshakotiprapaksheshu pakshanteshu cha varanah
Jagmuh parivrita rajanshchalanta iva parvatah
46.54
जघनं पालयामास विराटः सह केकयैः
काशिराजश्च शैब्यश्च रथानामयुतैस्त्रिभिः
Jaghanam palayamasa viratah saha kekayaih
Kashirajashcha shaibyashcha rathanamayutaistribhih
46.55
एवमेतं महाव्यूहं व्यूह्य भारत पाण्डवाः
सूर्योदयनमिच्छन्तः स्थिता युद्धाय दंशिताः
Evametam mahavyuham vyuhya bharata pandavah
Suryodayanamichchhantah sthita yuddhaya danshitah
46.56
तेषामादित्यवर्णानि विमलानि महान्ति च
श्वेतच्छत्राण्यशोभन्त वारणेषु रथेषु च
Teshamadityavarnani vimalani mahanti cha
Shvetachchhatranyashobhanta varaneshu ratheshu cha